awj qoN qkrIbn
2600 sfl pihlF Bfrq dy AuWqr-pUrb ivwc iewk mhfn
dfrÈink hoieaf hY, ijs mhfqmf buwD dy nF nfl
jfixaf jFdf hY. Auh lokF amlI jIvn-jfc leI
iewk afÈfvfdI-mÈfl idKfAuNdf hY. Aus df drÈn
mnuwKqf leI ÈFqI aqy ÉuÈI df sMdyÈ hY. buwD afqmf-prmfqmf
dy sUKm pRÈnF ivwc pYx dI bjfey iensfnI qjribaF qoN
AuqpMn arQ-pUrn igafn df hmfieqI hY.
buwD df jnm 563
bI[sI[ ivwc hoieaf. buwD dy ipqf 'suDodn` aqy mfqf 'mhfmfieaf`
sn. 'suDodn` gOqm brfdrI ivwcoN sfkIaf kbIly dy
qkrIbn 500 prvfrF df cuixaf hoieaf rfjf sI. Aus df
rfj afDuink nypfl dy dwKx ivwc siQq sI. buwD df jnm
kplvwsqU Èihr dy nyVy hoieaf. Aus dI mfqf dI mOq Aus
jnm dyx dy swq idnF ipwCoN hI ho geI. buwD df
pflx-posx mhfmfieaf dI BYx, 'mhfpRjfpqI` ny kIqf.
buwD df bcpn df
nF 'isDfrQ` sI. buwD df arQ hY: aMqr-igafnI; anuBvI.
buwD 'qQfgq` df nF vI idwqf igaf hY, ijs df
mqlb hY, 'Auh ies qrHF afieaf`. buwD sfkIaf-munI
vI kihMdy hn ikAuNik Auh sfkIaf kbIly nfl sbMD rwKdf
sI. buwD 80 sfl dI Aumr Bog ky 483 bI[sI[ ivwc clfxf
kr igaf. jnm-mrn dIaF qrIkF bfry ieiqhfskfrF ivwc
afpsI mwq-Byd hn. keI ieiqhfskfr buwD dI iËMdgI df
smF 560 bI[sI[ qoN 480 bI[sI[ dwsdy hn.
isDfrQ df bcpn
Èfhfnf sI. mhwl-mfVIaF, pihnx-Kfx, nOkr-cfkr aqy
KuwlH-bhfr sB ÈfhI sn. Aus jMg sbMDI inpuMn
qIr-aMdfËI isKfeI geI. solHF sfl dI Aumr ivwc isDfrQ
df ivafh iewk suMdrI, XÈoDrf nfl kr idwqf igaf. agly
qyrF sfl Aus ny afpnI pqnI nfl ivafhuqf jIvn
guËfiraf. ies dOrfn Aus dy Gr iewk puwqr, rfhul ny
jnm ilaf. isDfrQ dunIaf dy hr iksm dy Êm-klyÈ
aqy duwK-drd dy prCfivaF qoN dUr rwiKaf igaf.
iPr vI iewk smF
aijhf afieaf jdoN isDfrQ duwK-BrIaF GtnfvF df
sfhmxf hoieaf, ijnHF ny Aus dy idl `qy gihrI cot mfrI
aqy Aus socx leI mjbUr kr idwqf ik dunIaf
duwKF df Gr hY. Aus df idl Aucft ho igaf. AunHF
GtnfvF ivwc Aus ny pihlI vfr iewk JurVIaF-BrpUr
inqfxf buwZf dyiKaf. dUsrI vfr Aus ny ÉOÌnfk bImfrI
df iÈkfr hoieaf iewk qVpdf mnuwK dyiKaf. qIsrI vfr
Aus ny iewk imrqk mrGt vwl lY jFidaF dyiKaf.
ienHF iqMny GtnfvF ny Aus dy sMvydnÈIl mn
Dwkf mfiraf ik mnuwK df jIvn qF asiQr hY aqy duwKF
nfl Biraf ipaf hY. cOQI vfr Aus ny iewk sfDU dyiKaf
ijs ny prm-igafn dI Bfl ivwc dunIaf iqafg idwqI sI.
bs, Aus ny vI ÌYslf kr ilaf ik Auh rfj-Bfg iqafg
dyvygf aqy mnuwKI duwK-drd df hwl lwByygf.
jIvn-igafn dI
Bfl Éfqr isDfrQ ny iewk rfq mfqf-ipqf, pqnI, puwqr,
ÈfhI mhwl-mfVIaF, suwK-afrfm afid iqafg idwqy aqy
ÌkIrF dy ilbfs ivwc jMglF qur igaf. Auh mgD
dyÈ, vrqmfn ibhfr prdyÈ, ivwc phuMc igaf. isDfrQ
mgD dI rfjDfnI 'rfjgrIh` ivwc afpxy mn inmr
bxfAux leI iBwiKaf qy guËr krdf sI. mgD dyÈ df rfjf
ibMbsfr isDfrQ imilaf. isDfrQ ny rfjy
afpxf mMqv dwisaf ik Auh inrvfx pRfpqI leI afpxy afp
ÈuD kr irhf hY.
isDfrQ ny Xog
aqy iDafn df aiBafs kIqf. Aus ny 'vYÈflI` dy mukfm
qy alr klm aqy Auydk rfmpuwqr, pRiswD ivdvfnF
afpxf gurU Dfrn kIqf pr qswlI nf hoeI. AuprMq Aus ny
mgD dyÈ dy 'Aurvlf` asQfn 'qy aMÈk Bojn aqy vrqF
rfhIN Cy sfl Gor qpwisaf kIqI. ies aiq-sMjmqf dI
qpwisaf ivwc Aus koeI igafn pRfpq nf hoieaf pr
Aus df srIr suwk ky qIlf bx igaf. ies smyN iewk nrqkI
afpxy igtfr qy anMdq gIq gfAuNdI lMGI. isDfrQ ny Auyh
gIq suixaf. Aus gIq dy bol sn:
inrq krdIaF ny suMdrIaF, jdoN
vwjdI hY isqfr,
sur imlf isqfr dI sfzy leI, nf nIvIN nf AuWcI,
nwcdIaF hF asIN, mnuwKF dy idlF 'qy,
tuwt jFdI hY aiq-kwsI qfr, ho jFdI hY sMgIq dI
mOq,
guMgI ho jFdI hY aiq-iZwlI qfr, ho jFdI hY sMgIq
dI mOq,
sur imlf isqfr dI sfzy leI, nf nIvIN nf AuWcI.
isDfrQ
ies gIq ivwcoN zUMGy afqmk-arQ imly. Aus aMdr qfkq
aqy hOslf Br igaf. Aus ny mihsUs kIqf ik srIr
BuwK nfl qsIhy dyx df koeI Ìfiedf nhIN. Aus ny ies
iksm dI qpwisaf qlFjlI dy idqI. Aus
XkIn ho igaf ik Aus dy mMqv dI pRfpqI leI drimafnf
rfh TIk hY. Aus smyN 'sujfqf' nfmI lVkI ny isDfrQ
Bojn leI duwD aqy kuC cfvl pyÈ kIqy. ies
AuprMq isDfrQ ny sDfrn Bojn Kfxf arMB kr idwqf.
hux isDfrQ
afpxy mMqv dI pRfpqI leI 'gieaf' dy mukfm `qy iewk
broty dy drwÉq Qwly mn iekfgr kr ky bYT igaf. ies
ibrqI ivwc Aus jIvn-igafn pRfpq hoieaf. Aus ny
prm-igafn Bfl ilaf. Aus jgq dI aslIaq bfry smJ
af geI. Aus ny Auh rfh lwB ilaf ijs rfhIN sdIvI
ÉuÈI pRfpq kIqI jf skdI hY aqy duwKF qoN Cutkfrf
pfieaf jf skdf hY. ies AuprMq isDfrQ df nF buwD pY
igaf.
buwD ny afpxI
iswiKaf dy psfr leI afpxf pihlf AupdyÈ bnfrs nyVy 'sfrnfQ'
dy mukfm qy idwqf. AuWQy Aus ny mnuwK dy kilafx leI
cfr sryÈT scfeIaF dy nfl aÈt-mfrg df drÈn pRsquq
kIqf. AuWQy hI Aus ny iBkÈU-sMG dI nINh rwKI.
buwD-mwq dIaF cfr
sryÈT scfeIaF aqy aÈt-mfrg
1[ duwK dI
scfeI: jnm aqy buZfpy df duwK; bImfrI aqy mOq df duwK;
AudfsI, mfqm, inrfÈqf aqy Auprfmqf df duwK; nfgvfr
Gtxf df duwK; apUrn iewCf df duwK.
2[ duwK dy kfrn:
punr-jnm dI lflsf; rMg rlIaF, aYÈ-afrfm aqy kfm-vfsnf
dI lflsf; hoNd aqy hoNd-rihq hox dI lflsf.
3[ duwK dy
Éfqmy leI lflsfvF qoN Cutkfrf aqy iqafg dI Bfvnf.
4[ duwK dy
Éfqmy leI pwQ-prdrÈk, aÈt mfrg: shI smJ; shI
ierfdf; shI kQnI; shI kfrj; shI roËgfr; shI iÉafl;
shI iekfgrqf; shI iDafn.
buwD dI jIvn
pRqI sfdf aqy amlI phuMc krky buwD dy ivcfrF ny lokF
dy hr vrg bhuq pRBfvq kIqf. lok krm-kFzF dI
jkV qoN qMg af cuwky sn. lok-jIvn ivwc asMqoÈ PYilaf
hoieaf sI. lokF dy keI vrg-smUh buwD drÈn svIkfr kr
ky boDI bx gey ijnHF ivwc rfjy, mhfrfjy, drbfrI,
bRfhmx, mwD-ÈryxI aqy sDfrn lok sn. buwD pRiqBfvfn
sI ijs ny afpxf drÈn dlIl aqy ivvyk rfhIN ivdvfnF
aqy irÈIaF-munIaF awgy rwiKaf. buwD ny goÈtIaF
rfhIN buwD-mwq dI ivafiKaf kIqI. buwD Drm ivwc jfqI-pfqI
koeI QF nhIN sI. Aus df AupdyÈ aihMsfvfdI sI.
Aus df mwq sI ik nÌrq krn nfl nÌrq Éqm nhIN huMdI
aYpr ipafr nfl nÌrq smfpq ho jFdI hY.
mn dI pivwqrqf
bhuq ËrUrI hY. qusIN afpxy afpy afp AuqFh
cuwkxf hY. afpxy afpy dI afp prK krnI hY. afpxy afpy
dI afp rwiKaf kro. afpy df iDafn rwK ky ÉuÈ rho aqy
sfdf iËMdgI bsr kro. quhfzf afpf quhfzf mflk hY.
afpf, afpy dI hI Èrn hY. ies vfsqy ijvyN GoVf
isDfieaf jFdf hY, Ausy qrHF afpxy-afpy isDfE.
buwD ny afpxy
pYrokfrF nsIhq kIqI ik AunHF 'dunIaf df
muwZ kI hY? rwb dI hoNd kI hY? rwb ikho ijhf hY?'
vrgy svfl krn dI koeI loV nhIN hY. aijhy svflF dI Koj
mnuwKqf df kuJ nhIN sMvfrdI. ieh svfl amlI qOr qy
ivarQ hn aqy quhfzy mn aslI jIvn-smwisaf qoN
lFBy krdy hn.
iewk vfr iewk
iBkÈU 'mlMkIpuqr, ny buwD kol iglf kIqf ik AunHF ny
kdy nhIN dwisaf, "kI ieh dunIaf sdIvI hY jF
afrËI hY? kI jgq asIm hY jF sImq hY? kI ieh jIvn aqy
srIr iewk hn jF iBMn hn? kI arhq (boDI) mOq qoN bfhr
hn jF nhIN?" ies dy AuWqr ivwc buwD ny svfl kIqf,
'"kI Aus nyy kdy ienHF svflF dI ivafiKaf krn df
vfadf kIqf hY?" buwD ny afp hI ies df AuWqr
idwqf, "nhIN, kdy nhIN". iPr buwD ny iewk
khfxI suxfeI: iewk afdmI ËihrIlf qIr vwjf.
zfktr bulfieaf igaf. ÌrË kro jy Auh zfktr khy ik
Auh qIr EnF icr nhIN kwZygf jF ielfj nhIN
krygf ijMnF icr qusIN ieh nhIN dwsdy ik ieh qIr iks
ny bxfieaf hY? ieh qIr iks iksm df sI? aqy qIr bfry
eysy iksm dy hor svfl. lE! mrIË mr jfeygf pr jvfb
nhIN lwBxgy. iPr buwD ny mlMkIpuwqr ikhf ik
mnuwK mr jfeygf pr qQfgq ieMdrIaF dI phuMc qoN pfr dI
dÈf vfly svflF df jvfb nhIN dy skygf. pr, buwD dI
iswiKaf: duwK, ies dy kfrn aqy ies dy Éfqmy bfry
ËihrIlf qIr kwZx dy brfbr ho skdI hY.
ies qrHF buwD
afpxI Aumr dy afÉrI plF qwk afpxy mwq df pRcfr krdf
igaf. buwD dI iswiKaf bfry 'pflI' BfÈf ivwc sB nfloN
purfxI kfiv-rUp ilKq 'Dwmpd' smrft aÈok dy smyN qIjI
sdI bI[sI[ qwk pRfpq rhI. ies dy 26 cYptrF ivwc 423
pdy sn. pRfcIn kfl ivwc Dfrmk sUqrF ËbfnI
XfddfÈq rfhIN sFiBaf jFdf sI. 'Dwmpd' dy iewk pd df
nmUnf:
"jo kuwJ
asIN hF afpxI idRÈtI df iswtf hY: iehI iswtf sfzy
ivcfrF df sMcflk hY. ieh sfzy ivcfr qoN hI AuqpMn
hoieaf hY. jy koeI iensfn mMdy ivcfr nfl boldf hY jF
kMm krdf hY qF kÈt Aus df ieAuN ipwCf krdf hY ijvyN
gwzy iKwc rhy bÜd dy pYr dy mgr phIaf".
buD-mwq df prsfr
buwD dy jIvn
kfl ivwc hI buwD mwq df prsfr qyËI nfl hox lwg ipaf
sI. mgD dyÈ dy rfjf ibMbsfr ny buwD df AupdyÈ
suixaf aqy buwD-mwq Dfrn kr ilaf. rfjy dy drbfrI,
anyk bRfhmn aqy bhuq sfry lok buwD Drm dy anuXfeI bx
gey. buwD afpxy ipqf dy swdy qy kiplvwsqU igaf. AuWQy
XÈoDrf, buwD dI pqnI, pihlI aOrq-iBkÈU bxI. buwD dy
puwqr, rfhul iBkÈU-sMG ivwc Èfml kr ilaf
igaf. Bfrq ivwc smrft aÈok aqy smrft kinÈk ny buwD-mwq
df pRcfr ËorF nfl kIqf. buwD Drm smyN dI cfl nfl cIn,
jfpfn, korIaf aqy dwKxI eyÈIaf ivwc PYl igaf.
Bfrq ivwc
swqvIN sdI qoN buwD-mwq df pRBfv Gtxf ÈurU ho igaf
aqy qyrHvIN sdI qwk afpxI Èfn guaf bYTf. ies df kfrn
ihMdU-mwq df Ëor PVnf, boDI XUnIvrstIaF df pqn aqy
Bfrq AuWqy muslmfnI hmly khy jFdy hn.
afDuink kfl
ivwc anyk pRiswD pwCmI dfrÈinkF aqy kvI-jnF ny buwD
dy icMqn afpxIaF ilKqF df ivÈf bxfieaf hY.
AunHf lyKkF ivwcoN kuJ nF: ÌrFsIsI ivdvfn XujIn
brnOP (1801 - 1852); brnOP df Èfigrd, jrmn ivdvfn
mYks mUlr; sr aYzvrz arnolz (buwD bfry lMmI kivqf; d
lfeIt afÌ eyÈIaf - 1879); pfl kYrUs; jrmn ivdvfn
Èwpnhfr (1788 - 1860); jHfn mysPIlz; tI[aYWs[ eIlIat;
zblIXU[bI[ XIst afid hn.
BfrqI ruhfnIaq
dy mhfn ivdvfn suafmI ivvykfnMd df kQn hY, "buwD
pUrn krm-XogI sI. iksy ny ikhf ik mYN avqfr hF; iksy
ny ikhf ik mYN rwb df pYÊMbr hF; pr buwD hI aYsf
hoieaf hY ijs ny ikhf 'mY rwb bfry iBMn-iBMn
mwqF ivwc jfx dI loV nhIN hY aqy nf hI afqmf bfryy
sUKm svflF qy vfd-ivvfd ivwc pYx dI loV hY. mYN smJdf
hF ik nyk kMm kro aqy nyk iensfn bxo. iehI quhfzf
kilafx krygf aqy siq dy rfh 'qy pfeygf'. aYyzf vwzf
dfrÈink aqy aYzf vwzf Aus df drÈn! pr Aus ny afpxy
vfsqy mMigaf kuC vI nhIN".
jgq pRiswD
ivigafnI aqy dfrÈink, afienstfien df buwD-mwq bfry
kQn Éfs iDafn mMgdf hY, "BivwK ivwc sfry jgq df
mËHb iewk hovygf. ies ny inwjI-rwb ilafAuxf hY. Drm-isDFqF
aqy Drm-ÈfsqrF qoN prhyË krnf hY. BOiqk aqy afqmk,
dono idÈfvF nfl lY ky mËhbI sUJ pYdf krnI hY.
ies ny sB pwKF: Boqk BOiqk, afqmk aqy arQpUrn-iekfeI
dy qjribaF ivwcoN AuqpMn hoxf hY. buwD-mwq Auprokq
ivvrn df AuWqr pyÈ krdf hY [[[[[[[ jy koeI mËhb hY
qF buwD-mwq hI vrqmfn ivigafnk loVF pUrf kr
skdf hY".
ÌrYWz aYln,
pIaYWc[zI[ (BOiqk ivigafn), 'mfeINz aYNz mYtr, d
siprcUal XUnIvrs' dy lyKk anusfr: afienstfien aqy
buwD iewk zUMGI aqy sfdf prmfxXog aMqrI-sUJ idMdf hY
ijhVf sfieMs aqy ruhfnIaq ivwclI qRyV rPU krdf
hY.
zf[ aYln
lIAunfrz, zIpfrtmYNt afÌ iÌlfsÌI, nvydf XUnIvrstI,
lfs vygfs (amrIkf) df kihxf hY, "afienstfien aqy
buwD iewk aMqr-pryrnfmeI jqn hY ijhVf 21vIN sdI ivwc
jgq-ivcfr dy eykIkrn bVHfvf dyx dI cxOqI df
AuWqr idMdf hY".
isafsI aqy
smfjk pwDr `qy awj vI 'ijs dI lfTI Aus dI BYNs' dy
aKfx df bol bflf hY. isafsq mËhbI kwtVvfd df pwlf PV
ky lfhf lYxf cfhuMdI hY aqy afqMkvfd ny dunIaf df
konf-konf ihlf idwqf hY. Bfrq df pRiswD dfrÈink,
rfDf ikRÈnn afpxf pRqIkrm pRgt krdf kihMdf hY,
"iensfn cMd qy cVHn ivwc qF kfmXfb ho igaf hY pr
DrqI `qy qurnf nhIN iswK sikaf".
dunIaf ivwc
PYlI mËhbI kwtVqf aqy mfrU-jMgF ny lokF dy idlF ivwc
dihl, bycYnI, aÈFqI aqy asurwiKaqf dy mnoBfv pYdf kr
idwqy hn. lok ies iksm dy hflfq df sMsfrI hwl buwD-mwq
ivwc lwBx lwg pey hn. dyKx ivwc af irhf hY ik buwD df
pRBfv afstrylIaf, Xorp dy keI dyÈF aqy amrIkf dy
lokF ivwc vD irhf hYY. Auprokq ivdvfnF dy ivcfrF qoN
vI ieh iswtf inkldf hY ik dunIaf ivwc iewk vfr iPr
buwD dy ivcfrF dy AuBfr afAux dI sMBfvnf bxdI jf rhI
hY.
ivÈv dI ipClI
jn-gxnf anusfr kuwl sMsfr ivwc boDIaF dI igxqI 36
kroV 40 lwK (kuwl ivÈv dI afbfdI df 6%) sI.
******
dljIq
isMG, aYzimMtn, knyzf (Daljit
Rakhra)
1107 10149 Saskathewan Drive
Edmonton AB T6E 6B6
Canada
Phone: (780) 989 - 2977