ÈRImd Bgvd gIqf df sMdyÈ
(11 dsMbr gIqf jYNqI dy mOky `qy)

sRI ikRÈn jI aqy arjn

dljIq isMG, aYzimMtn, knyzf

'ÈRImd Bgvd gIqf` Bfrq dy pRfcIn sMsikRq mhFkfiv 'mhfBfrq` dy CyvyN prv df iek aiDaie hY. 'mhfBfrq` df rcYqf irÈI vyd ivafs ikhf jFdf hY.

irÈI vyd ivafs df pUrf nF 'ikRÈn dvfeIpfieafn vyd ivafs` sI. 'ikRÈn` ies kr ky ik Aus df rMg kflf sI. ikAuNik irÈI iek dvIp (tfpU) ivc pYdf hoieaf sI, ies leI 'dvfeIpfieafn` Èbd Aus dy nF nfl juV igaf. keI kihMdy hn ik irÈI df aslI nF 'ikRÈn dvfeIpfieafn` sI aqy vyd ivafs ies leI ikAuNik Aus ny vyd ƒ cfr BfgF ivc vMz ky dubfrf iliKaf qfik vyd dI phuMc afm ivakqI qwk ho sky. 'ivafs` Èbd ihwsy krn dy arQ idMdf hY. afm kr ky ieh mhfirÈI 'irÈI vyd ivafs` dy nF nfl jfxy jFdy hn. vyd ivafs dy ipqf df nF mhfirÈI prfÈr sI aqy mfqf, dfÈrfj dI bytI 'swiqafvqI` sI. irÈI vyd ivafs ihmflIaf ivc bdrIkfÈrm dy nyVy vdrI-bn ivc rihMdy sn.

ieh gwl ivÈvfs nfl khI jf skdI hY ik 'ÈRImd Bgvd gIqf` Drm-Kyqr ivc aiDafqmk ivkfs df aqI AuWqm drÈn hY. gIqf ƒ pMjvF vyd kih ky siqkfiraf igaf hY aqy ies ƒ qyrHvF AupniÈd vI kihMdy hn. afm bolI ivc 'ÈRImd Bgvd gIqf` ƒ sMKyp rUp ivc gIqf kr ky jfixaf jFdf hY. gIqf dI pusqk ihMdU GrF ivc bVy siqkfr-ipafr nfl afm rwKI jFdI hY. ihMdU lok bVI ÈrDf nfl gIqf df aiDaYn krdy hn aqy ies dI pfT-pUjf krdy hn.

'ÈRImd Bgvd gIqf` dy Èfbdk arQ ies qrHf hn: ÈRImd df mqlb hY suMdr; Bgvd dy arQ hn eIÈvrI; gIqf df Èbd gIq leI hY. ies vfsqy 'ÈRImd Bgvd gIqf` df smuwcf arQ hoieaf 'suMdr eIÈvrI gIq`. gIqf dy 18 aiDafieaF ivc 700 Èlok hn.

mhfBfrq mhFkfiv kdoN iliKaf igaf? ies qwQ bfry ivdvfnF ivc bhuq mwqByd hn. keI ivdvfnF df ivcfr hY ik ieh mhFkfiv pihlI jF dUsrI sdI pUrv eIsvI ivc iliKaf igaf. keI ivdvfn kihMdy hn ik irÈI vyd ivafs ny ieh mhFkfiv mhfBfrq XuwD hox qoN pihlF hI ilKxf arMB kr idqf sI. jMg smyN irÈI GtnfvF dy vyrvy iekwTy krdf igaf aqy bfad ivc Aus ny AuhnF vyrivaF ƒ bfkfiedf rUp dy ky 'mhfBfrq` grMQ ivc sMimlq kr idwqf.

mhfBfrq grMQ muwK rUp ivc kOrv-pFzv ivckfr XuwD ibafn krdf 'bVHI` rfjy qoN lY ky 'pFzv` rfjy qwk 50 rfijaF qoN vwD dy rfj-kflF df iek lMmf ieiqhfs AulIkdf hY aqy ies ivc 'gIqf` dy rUp ivc pRwsquq rcnf mnuwKI jIvn leI BfrqI aiDafqmk idRÈtIkox df igafn BrpUr somf hY.

mhfBfrq df XuwD hoieaf vI sI ik nhIN? ies bfry bhuq BlyKy hn. Xorp df qrkÈfsqrI, mYks mUlr kihMdf hY ik ihMdU Dfrmk pusqkF ivc qfrf-ivigafn anusfr pRwsquq prmfx mn-GVq hn aqy ieh XorpI ieiqhfskfrF dy ivcfrF nfl myl nhIN krdy hn. ies kfrn Auh 'mhfBfrq` ivc imldy ieiqhfsk ibrqFq nfl sihmq nhIN hY. prMqU mYks mUlr dy kQnF ipwCoN qfrf-ivigafn rfhIN hoeIaF hor KojF mhfBfrq dy XuwD dIaF iqQIaF shI pyÈ krn ivc kfmXfb hoeIaF hn ijnHF ƒ ivdvfnF vwloN hfly qwk koeI cxOqI nhIN idqI geI hY.

mhfqmf gFDI afpxI ikqfb 'anfskqI` ivc 'mhfBfrq` aqyyy 'Bgvd gIqf` ƒ ieiqhfsk idRÈtI nfloN iËafdf iek 'alYgrI`, Bfv rUpk-kQf, mMndf hYY. mhfqmf gFDI anusfr pFzv cfnx aqy kOrv hnyry dIaF ÈkqIaF hn. kUrUkÈyqr mnuwKI srIr hY ijws ivc ieh ÈkqIaF iBV rhIaF hn. eysy qrHF arjn hAumY dy aqy sRI ikRÈn jI aMqrI mhfn-ÈkqI dy rUpk hn.

prMqU mhfdyv idsfeI df kihxf hY ik 'QusIzfeIzIs` (Thusydides), mhfn ieiqhfskfr vI afpxy ivcfr dy spwÈtIkrn leI afpxy pfqrF vfsqy mnGVq vfrqflfp GVdf hY. QUsIzfeIzIs afp kihMdf hY ik pfTkF dy mn qy pUrf pRBfv pfAux leI Auh ieMJ jfx-buwJ ky krdf hY. ÈYkspIar ny ircrz III ƒ BUq dy BFqI pyÈ kIqf hY. so aijhf kr lYxf kvI, nftkkfr aqy ieiqhfskfr leI jfieË hY.

pMjvIN sdI dy pRiswD gixq-ÈfsqrI afrIafBwt ny mhfBfrq ivc pRfpq grih-idÈfvF dI igxqI-imxqI kr ky mhfBfrq-XuwD df smF qkrIbn 3100 pUrb eIsvI insicq kIqf hY. ies qrHf hor vI keI ivdvfn hn ijnHF ny alwg alwg idRÈtIkoxF anusfr mhfBfrq dy XuwD df smF dwisaf hY.

prMqU zf[ pI[vI[ vfrtk, mrfTI lyKk ny afpxI pusqk 'sfieMitiPk zyitMg afP d mhfBfrqf vfr` ivc qfrf-ivigafn dy sUqrF dI keI ZMgF nfl vrqoN kr ky ieh iswD kIqf hY ik mhfBfrq XuwD 16 akqUbr 5561 pUrb eIsvI ƒ ÈurU hoieaf aqy 2 nvMbr 5561 pUrb eIsvI ƒ smfpq hoieaf. ivdvfn ies Koj ƒ BfrqI ieiqhfs ivc iewk mhwqvpUrn guMJl df hwl smJdy hn.

gIqf dy drÈn df aiDafqmk mhwqv ies kdr ivÈfl hY ik ies drÈn df qrjmf bhuq sfrIaF BfrqI aqy ivdyÈI pRiswD bolIaF ivc ho cuwkf hY. afDuink smyN dy anyk BfrqI aqy ivdyÈI ivdvfnF ny gIqf-drÈn vwl ruicq ho ky ies dIaF gMBIr ivÈlyÈnfqmk ivafiKafvF pyÈ kIqIaF hn. iehnF ivc BfrqI ivdvfnF dy kuC nF: BMzfrkr; buDIrfj; lokmfnIaf iqlk; gFDI; arivMd; sI[ rfjgupfl afcfrIaf; zf[ rfDfikRÈnn hn. ivdyÈI ivdvfnF ivc muwK qOr qy kuC nF: aoto (Otto); gfrib (Garbe); Prkuhr (Zarquhar); hfltemn (HoltËmann); Aulznbrg (Oldenberg); ÈrYzr (ÈchrAder); mYks mUlr; sr aYzivn arnolz hn.

gIqf ivc sRI ikRÈn jI aqy arjn ivckfr XuwD-Kyqr ivc iek vfrqflfp hY ijs ivc afqmf, prmfqmf aqy jIv dI pRikrqI df aiDaqmk ivvycn hY. lVfeI dy mYdfn ivc sRI ikRÈn-arjn sMvfd rfhIN gIqf drÈn sMKyp rUp ivc ies pRkfr hY:

mhfBfrq dy mhf-XuwD ivc kUrUkÈyqr dy asQfn `qy kOrv aqy pFzv dIaF BfrI sYnfvF lVfeI leI iqafr KVIaF sn. sYnfvF ivc donoN qrÌ sky-snbMDI, imwqr-ipafry aqy gurU-isKÈk afps ivc iBVn leI afmHxy-sfmHxy sn. ies smyN pFzv XoDf, arjn dy rwQvfn sRI ikRÈn jI sn. rx-Kyqr df idRÈ bhuq zrfAuxf sI.

arjn afpxy sfmHxy duÈmn plVy ivc KVHy gurU-rUp ÈÉsIaqF aqy ipafiraF ƒ dyKdf hY. arjn dy mn ivc iek ajIb hlcl pYdf huMdI hY aqy Gor AudfsI Cf jFdI hY. arjn sRI ikRÈn jI awgy hiQafr suwt idMdf hY aqy lVn qoN ienkfrI ho jFdf hY. arjn nhIN cfhuMdf sI ik Auh lVfeI ivc afpxy hI siqkfrq ivakqIaF qy sikaF df ÉUn kr ky ijwq pRfpq kry aqy Èfsn hfsl kry.

sRI ikRÈn jI smJ gey ik arjn mfieaf-moh ivc Ps igaf hY. sRI ikRÈn jI arjn ƒ kihMdy hn ik Auh afpxy idl dI kmËorI Cwz dyvy. sYnk df kMm lVnf hY. lVfeI dI scfeI `qy ikMqU-prMqU krnf sYnk df ÌrË nhIN hY. mOq hryk mnuwK dI hoxI hY. sRI ikRÈn jI dy arjn ƒ sMboDq Èbd sn:

"jnmy hoey dI mOq atwl hY qy pwkI hY aqy mry hoey df punr jnm vI ËrUrI hY. ies leI aijhy ËrUrI ivÈy ivc qYƒ - jo hoxf inÈcq hY, Aus `qy Èok nhIN krnf cfhIdf”. 2[27

"afpxy Drm ƒ dyK ky vI qYƒ zfvFzol ho ky afpxy sMklp qoN izwgxf nhIN cfhIdf, ikAuNik kÈwqrI leI Drm XuwD qoN vwD ky dUjf kilafxkfrI hor koeI kMm nhIN hY”. 2[31

mnuwK ny afpxy nÈvr srIr df igafn hfsl krnf hY. eImfndfrI nfl afpxf ÌrË inBfAuxf hY. suihrd Audm rfhIN ibnF Pl dI iewCf dy itkfa avwsQf pRfpq krnI hY.

igafn mnuwK ƒ krm-Pl dI ÊulfmI qoN mukq krvfAuNdf hY. krm-Pl dI iewCf nf krnI hI asl ivc swcf blIdfn hY. dunIaf iek XuwD-Kyqr hY. mnuwK aMqrI dvMd ivc hmyÈf Pisaf rihMdf hY. mnuwK df afpxy aMqrI aqy bfhrI duÈmn nfl lVnf hI Aus dI aslI sPlqf hY. mnuwKI mn kUrUkÈyqr hY. ies Kyqr aMdr nykI-bdI, moh-mfieaf iKwc, lflcI lflsfvF aid df sMgrfm inrMqr jfrI rihMdf hY. igafn Xog mnuwKI mn ƒ krm XogI bxfAux ivc shfieqf krdf hY. aigafnqf df nfs huMdf hY. gIqf prvcn hY:

"ijhVf moh bMDn qoN inrlyp ho igaf hY, ijs df icwq inrMqr igafn ivc hI mgn rihMdf hY, aijhy kyvl Xg dy leI hI krm krn vfly ivakqI dy smuwcy kfrj pUrxq ivlIn ho jFdy hn”. 4[23

"ies leI hy Bfrq vMÈI! Auh sfry Èwk ijhVy qyry idl ivc aigafnqf qoN pYdf hoey hn, AuhnF ƒ igafn dI qlvfr nfl smfpq kr dy, aqy qUM Xog ivc siQq ho jf. XuwD krn leI iqafr ho. KVHf ho”. 4[42

ijhVf mnuwK afpxf krm nyk-nIqI nfl krdf hY aqy iswitaF dI prvfh nhIN krdf hY, Auh aslI iqafgI hY aqy krm XogI hY. blI-arpn agnI-ikirafvF sB ÌËUl hn. sB krm lflsf-rihq hoxy cfhIdy hn. BOqk sMsfr qoN bfhr inkl ky afqm iswDI mnuwK df lwkÈ hY. gIqf kQn hY:

"krm Pl df shfrf nf lYNdf hoieaf jo vI afpxy ÌrËF dI pUrqI krdf hY, AuhI sMinafsI qy XogI hY”. 6[01

"mnuwK afpxy hI mn (afqmf) rfhIN afpxy afp ƒ nIvF drjf pRdfn nf kry. mn hI, dÈf rUp Dfrn kIqI afpxI afqmf df, imwqr hY aqy ies df duÈmn vI hY”. 6[05

hr QF, hr axU, hr aMÈ, jVH-ajVH ivc prmfqmf hY. Auh srb ivafpk hY. prmfqmf dI swcI BgqI mnuwK ƒ jnm-mrn dy cwkr qoN mukq kr ky sihj avwsQf pRdfn krdI hY. sRI ikRÈn jI arjn ƒ sMboDn ho ky kihMdy hn:

"hy DMnjX! myry koloN vwD ky hor koeI vI nhIN hY. sUqlI ivc pRoeI moqIaF dI mflf vFg ieh sfrf jgq myry ivc pRoieaf hoieaf hY”. 7[07

"buZfpy aqy mrn qoN Cutkfrf pfAux leI jo ivakqI myrf afsrf lY ky Xqn krdy hn, Auh Aus bRhm ƒ jfx jFdy hn aqy sMpUrn aiDafqm ƒ aQvf smuwcy krm ƒ jfx jFdy hn”. 7[29

bRhm igafn hor hr iksm dy igafn nfloN AuWqm hY. bRhm igafn pivqrqf ilAuNdf hY; afpxy ÌrË leI sucyq krdf hY; krm krn ivc ÉuÈI mihsUs huMdI hY. ieh aslI rfj-Xog hY:

"ieh igafn rfj ividaf hY, Bfv sfrI ividafvF df rfjf hY. sfry gupq iviÈaF df vI rfjf hY. aiq pivwqr aqy AuWqm hY. hr iek anuBv ivc afAux vflf hY. pRfpq krn ivc afsfn hY aqy aivnfÈI hY”. 9[02

"mYN hI sfry sMsfr df AuqpqI sQfn hF. myry qoN hI sfrf sMsfr ho irhf hY. aijhf smJ ky BgqI Bfv nfl Xukq ho. igafnvfn myrI arcnf krdy hn”. 10[08

prmfqmf hryk jIv ivc hY. prqwK qOr `qy pRBU dIaF anyk bfhF hn, anyk awKF hn. anyk ÈklF hn. anyk aMg hn. Auh anMq rUp hY. prmfqmf df nf afid hY, nf mwD hY aqy nf aMq hY. kfl-rihq hY. jnm-rihq hY. arjn boilaf:

"mYN afp ƒ anykF bfhF, anykF imhidaF, anykF mUhF aqy anykF nyqrF nfl Xukq aqy sB pfisaF qoN anMq rUpF nfl Xukq dyK irhf hF. hy eIÈvr! hy ivÈv rUp! Pyr mYN afp dy, nf aMq ƒ, nf mwD ƒ aqy nf afid ƒ hI dyK irhf hF”. 11[16

ijhVy moh-mfieaf `qy ijwq pRfpq krdy hn, Auh mukq ho jFdy hn. Auh aiDafqmk igafn pRfpq kr lYNdy hn. iewCf mukq ho jFdy hn. inÈkfm Bfvnf dy DnI ho jFdy hn. ivvykI ho jFdy hn. aMqh mn `qy kfbU pf lYNdy hn aqy pRBU ivc lIn ho jFdy hn. sRI ikRÈn jI df kQn hY:

"ijhVy mfn qy moh qoN rihq ho gey hn; ijnHF ny moh dI buiraeI ƒ ijwq ilaf; ijhVy aiDafqmk igafn ivc ivcrdy hn; ijnHF dIaF iewiCafvF invRq ho geIaF hn; ijhVy duwK suwK dvMdF qoN ivmukq ho gey hn; aijhy ivvykI jn hI aMqr mn dI mMiËl pRfpq krdy hn. ies mMiËl ƒ aivXXm (a-vXXm&127; qq&127;, aMqr df, aMdrUnI) pd kihMdy hn”. 15[05

ijhVf ivvyk aqy siQr buwDI nfl afpxy ÌrËF dI pUrqI eImfndfrI nfl krdf hY aqy afpxy afp ƒ pRBU awgy smrpx krky Aus `qy ivÈvfs ilAuNdf hY, Auh anfÈvfn ivc lIn ho jFdf hY. ies leI sRI ikRÈn AupdyÈ hY:

"qU smwsq krmF ƒ icwq nfl myry nfl smripwq kr ky, myry prfXx ho ky buwDI Xog df afsrf lY ky, inrMqr myry ivc icwq rwKx vflf bx”. 18[57

gIqf drÈn ƒ iqMn ihwisaF ivc smiJaf jf skdf hY: krm Xog, igafn Xog aqy BgqI Xog.

krm Xog anusfr mnuwK ƒ inÈkfm krm krny cfhIdy hn. krm-Pl dI iewCf nhIN hoxI cfhIdI. inÈkfm krm kridaF pirxfm qoN nhIN zrnf hY.

igafn Xog srv-ÈkqImfn dy igafn `qy Ëor idMdf hY. ieh igafn sB nfloN sryÈT hY. ieh igafn mn dI DuMd Éqm krdf hY. pfp df nfs krdf hY aqy mnuwK ƒ pivwqr bxfAuNdf hY.

BgqI Xog ÈrDf, Aupfsnf, lgn, ipafr dy drÈn df AupdyÈ hY. ieh drÈn dwsdf hY ik hr iksm dI Aupfsnf TIk hY BfvyN ieh ikMnI vI byZMgI aqy gMvfrU hovy ikAuNik ieh BgqI AucyrI BgqI leI rfh KolHdI hY. ajyhI BgqI df vI afdr hoxf cfhIdf hY. phfV dI tIsI `qy phuMcx leI iBMn iBMn rsqy hn.

imisË aYn bsMq 'BgqI, igafn aqy krm` drÈn bfry 'Por lYkcrË afn BgvdgIqf` ivc ilKdI hY:

"ijs ivc BfvF dI qIKxqf hY, Aus leI sfiraF nfloN cMgf rfh BgqI Xog hY. ijs mnuwK df suBf buwDI vwl Jukf rwKdf hY, Aus leI igafn-mfrg vDIaf hY. krm krn vfly mnuwK leI krm Xog TIk hY”.

ky[aYWm[ munÈI df qrk hY ik lokF ny prmfqmf dy rfh qy cwlx leI awz-awz rsqy apnfey hn. sMkrafcfrIaf igafn Xog qy Ëor idMdf hY. kYlivn krm drÈn dI proVHqf krdf hY. syNt afgwstIn BgqI mfrg df smrQk sI. munÈI 'BgvdgIqf aYNz mfzrn lfeIP` ivc ilKdf hY:

"Auprokq mhfn ivakqIaF bfry aiDaYn dwsdf hY ik igafn, krm aqy BgqI mnuKI suBf dI mUl eykqf dy atut aMg hn”.

zf[ blvflkr (Belvalkar) BgvdgIqf AupdyÈ ivc igafn, BgqI aqy krm ƒ qrvyxI kihMdf hY.

zf[ hksly (Huxley) 'pIrInIal iPlfsPI` ivc vI igafn, krm aqy BgqI dy afDfr `qy iqMn qrHF dy mnuwK icqrdf hY.

zf[ ky[aYWn[ kftjU BgvdgIqf dy smfjk pwK ƒ AuBfrdf kihMdf ik sfzy sfry krm smfj aqy jgq ƒ sfmHxy rwK ky icqvxy cfhIdy hn.

aYWc[vI[ idvqIaf (Divatia) 'd afrt afP lfeIP ien d BgvdgIqf` ivc ilKdf hY:

"mnuwKqf dI syvf rwb dI pUjf hY. ieh sfry DrmF dy lok kr skdy hn”.

zblXU[zI[pI[ ihwl dy 'ieMtrozwkÈn tU d BgvdgIqf` ivc idwqy Èbd iDafn Xog hn:

"sMsfr iek puqlI-qmfÈf hY. bRhmf inrmfqf hY; bRhmf idRÈ hY aqy pfqr vI bRhmf hn; bRhmf ieko iek drÈk hY. ieh jgq iek cMcl afqm-Brm hY”.

sI[ rfjgopflafcfrIaf 'd BgvdgIqf` ivc ilKdf hY:

"ies gwl dy huMidaF hoieaF ik rwb sB ƒ pfldf hY aqy sfiraF `qy rfj krdf hY, asIN ies qoN aigafnI hF. kudrq dy nym rwb dI iewCf hn”.

zf[ rfDf ikRÈnnn 'd BgvdgIqf` ivc gIqf igafn ies qrHF vrnn krdf hY:

"prmfqmf hryk jIv dy idl ivc vwsdf hY aqy jd ies gupq Drm-asQfn qoN prdf AuWT jFdf hY qF sfƒ dYvI afvfË suxdI hY. asIN dYvI cfnx pRfpq krdy hF aqy rwbI ÈkqI ivc krm krdy hF”.

gIqf drÈn mnuwKI mn ƒ cyqnf bÉÈdf hY. mnuwKI mn pirsiQqIaF dy dvMd ivc Pisaf gIqf aiDaYn rfhIN krm-Drm vwl ruicq huMdf hY. mnuwK pirsiQqIaF qoN hfr nhIN KFdf hY. Pl-rihq iewCf dy krm df DfrnI hoky afqm-ivÈvfsI bxdf hY aqy jgq-sMgrfm ivc inÈkfm Xogdfn pfAuNdf hY. gIqf aiDafqmk aqy smfjk iËMdgI pRqI muwlF df iek BrpUr ÉËfnf hY. 'ÈRImd Bgvd gIqf` vydFq dI kuMjI hY.

***********

dljIq isMG, aYzimMtn, knyzf (Daljit Rakhra)
1107 – 10149 Saskathewan Drive
Edmonton AB T6E 6B6
Canada
Phone: (780) 989 - 2977

dljIq isMG (aYzimMtn, knyzf) dI iewk hor rcnf pVHn leI kilwk kro:

ipsf df tyZf imnfr

knyzf dI eykqf df pRqIk: knyzf-zy

amlI aqy mfnvI buwD-drÈn : gOqm buwD

ivsLv Br dI vYsfKI

mnuwKqf df mujwsmf tYrI PLfks (tYrI PLfks dI ‘mYrfQn afPL hop’dI 25vIN vrHy gMZ dy mOky qy)

ipafr-insLfnI qfj mhwl

-kuJ hor lyK-

dunIaf df anoKf dyÈ 'astrIaf': lyKk-hYpI mfn
suBfsL cMdr bos dI DI “anIqf pPL”: lyKk-hYpI mfn
nyqf jI suBfsL cMdr bos--zf: guridafl isMG rfey
sLhId AUDm isMG: suKdyv iswDU
sLhId Bgq isMG nfsqk sI: suKdyv iswDU
sLhId Bgq isMG-iek ienklfb: surjIq isMG jIq
sLhId Bgq isMG df iswKI isdwk: hrijMdr isMG kMvl
suqMqrqf sMgrfm dy sLhIdF dy nfm:
"bol aY lhU kI Dfr--" durgf BfbI, Bgq isMg qy suKdyv--zf: guridafl isMG rfey

 

e-mail:
ilKfrI
Likhari


© likhari: Punjabi Likhari Forum-2001-2006