vInf
vrmf ny afpxy pihly khfxI sMgRih muwl dI qIvIN nflL
hI pMjfbI khfxI dI mohrlI kqfr ivc afpxf sQfn bxf
ilaf. rfm srUp axKI vInf vrmf nUM 1994 dy sfl dI sB
qoN vwzI pRfpqI mMndf hY. vInf vrmf dI khfxI df ivsLf
aOrq mrd dy asfvyN sMbMDF aqy aiDkfrF nflL juiVaf
hoieaf hY.
vInf
vrmf duafrf pysL kIqy muwl dI qIvIN khfxI
sMgRih dIaF lgBg sfrIaF khfxIaF KUbsUrq ibrqFq sLYlI
df nmUnf pysL krdIaF hn. vInf vrmf dy ivcfrF, AusdI
kQf sLYlI, Ausdf ibrqFqk lihjLf, BfsLf dI suXog
vrqoN, cuxy hoey ivsLy Auwqy Ausdf pUrx aiDkfr hox
qoN ienkfr nhIN kIqf jf skdf. 1970 qoN mgroN dI nvIN
khfxI ivc kQf-sLYlI dI idRsLtI qoN jy ikDry koeI
gOlxXog pirvrqn dyKx nUM imlLdf hY qF vInf vrmf dIaF
khfxIaF ivc hI njLr afAuNdf hY.
ienFH
khfxIaF ivc Kpq smfj dIaF cwkIaF ivc ipsdy, hfrn/iQVkx
dy ienHF mOikaF dI hfjLrI ivc hr iksm dI siBafcfrk
tyk qoN ivrvy aiq inkt irsLiqaF dy mfn qfx qoN swKxy,
aMdro aMdr Kur rhy kQf nfiek dI isrjxf ny pMjfbI
khfxI nUM iek nvF pfsfr idwqf hY. ies khfxI sMgRih ny
pMjfbI khfxI nUM iek nvF lokyl, iek nvIn BfsLf hI
nhIN idwqI sgoN iek pdfrQk imafrF aqy KulHy jIvn
mfzlF vflLI jIvn idRsLtI nflL ByV rcf ky mUlL mfnvI
qkfijLaF dI iCwky tMgI hoNd qoN vI jfxU krfieaf hY.
pdfrQk bhulqfvF dy hwQoN Twgy aqy jfqI jjLbfqI
KjLfinaf pwKoN dIvflLIaf hoey pfqr ienHF khfxIaf ivc
dyKy jf skdy hn.
vInf
vrmf dI crcf df sB qoN vwzf kfrx khfxI ivc nvIn vsqU
sfmwgRI qy ijnsI pRikRaf bfry mrdfvyN bolF df hoxf hY.
vInf vrmf dIaF ienHF khfxIaF dI isrjxf df kyNdr ibMdU
pRvfsI BfrqI/pMjfbI aorq hY. ies aOrq df isrjx ies
rUp ivc hoieaf hY ik ieh vwKo vwK mrdF nflL ipafr qy
kfm sMbMDF nUM BogdI hY. ieh aOrq ienHF iviBMn kfm
sMbMDF kfrx kdy kucIl, kdy muwl dI qIvIN kdI CotI
srdfrnI aqy kdy qeIabf bx jFdI hY.
vInf
vrmf dIaF khfxIaF dy bhuqy mrd siBafcfrk qOr qy XqIm
hn. aOrq dy gosLq dy BwuKy, byhXf iksm dy isLkfrI hn.
ies qrHF dy ijLafdf qr mrd mnorogI huMdy hn ijnHF leI
ijLMdgI dy iksy hfdsy dy arQ mfnvI nhIN. aijhy mrd
khfxI lyiKkf dI klpxf ivc hI nhIN vwsdy sgoN sLryafm
qury iPrdy hn. dysL ivc vI qy ivdysL ivc vI. lyiKkf
afpxf khfxI ibrqFq qfkqhIx aqy ipafr dI iswk rwKx
vflLI aOrq dy kptI mrd nflL idl ivMnHx vflLy tkrfAu
isrjdI hY. aijhI isdLwq qy qIbrqf nflL ik ies ivc
gihry qrk jF pycIdf AuDyV bux dI guMjfiesL nhIN
rihMdI. ijsmfnI luqPL qy ijhnI pRdUsLx dI Kfiqr jo
smF/spys mrd ny afpxy vws ivc kr rwiKaf hY vInf vrmf
Aus nflL tkrfAuNdI, lhU luhfn huMdI mrd dI aslIaq nUM
byprd krdI hY.
vInf
vrmf afpxy sLbdF ivc bybfk ZMg nflL afKdI hY ik pUrvI
smfj qF kI, siBak khy jFdy pwCmI smfj ivc vI pUrvI
aOrq df sQfn rKyl, vysvf aqy vsqU qoN vwD kuJ nhIN.
vInf vrmf anusfr ieh aOrq dI BRFqI hY ik aijhI ivvsQf
ivc Auh ipafr dOrfn brfbr dI iDr vjoN svIkfrI jfvygI.
asl ivc ies sMgRih dIaF khfxIaF pwCmI qy pUrvI smfj
ivc pMjfbxF dI awDvfty rhI pRIq dI rhwsmeI gfQf hn.
vInf vrmf aOrq dI mukqI leI afriQk afjLfdI hI sB kuJ
nhIN mMndI.
vInf
vrmf ny aOrq dI hoNd qy hoxI dy kTor XQfrQ dy snmuK
aOrq dy afdrsL jF supny nUM KVf krn df Xqn kIqf hY.
vInf vrmf dIaF khfxIaF ivc kF duafrf koiel nUM Cly
jfx dI lok kQf rUVHI prvfsI aOrq mrd dy pRsMg ivc
rupFiqRq huMdI jfpdI hY. ienHF khfxIaF dI sMrcnf
alfhuxI kfiv rUp vFg hY ijs ivc aMqry dy mUlL QIm nUM
vwK vwK kfiv bMdF ivc pysL kIqf igaf hY. vInf vrmf
dIaF ienHF khfxIaF ivc sMvydnsLIl ibrqFqkfr
svYjIvnIafqimk kQf jugq rfhIN afpxy aMdrlI mr rhI
aOrq dy hyrvy ivc iqlimlfAuNdI hY.
vInf
vrmf dIaF khfxIaF dI sur ivaMgmeI qy ivsLlysLxI suBf
vflLI hY. vInf vrmf dIaF khxIaF ivc prvfsI aOrq anykF
rUpF ivc mrd pRDfn smfj ivc qnfa BogdI njLr afAuNdI
hY. pihlI muhwbq dI apRvfngI (bnvfs), anjoV ivafh (dUjI
nf qIjI), inpuMsk pqI df sfQ (hor Aupr), bFJ hox df
srfp (hor Aupr), CwutV hox dy imhxy (CwtV), pqI vloN
vycI geI pqnI (qeIabf), mqryeI mF vloN pYsy vwt ky
buZy dy lV lfeI muitafr (miraf cUhf) afid rUpF ivc
aOrq df smfjI qy ijnsI duKFq AuBrdf hY. mfpy afpxf
BwivK suafrn leI DIaF nUM prvfsIaF kolL ByzF bkrIaF
vFg vyc idMdy hn. sws dy rUp ivc qIvIN; qIvIN dI
dusLmx bx bYTdI hY. prvfsI mrdF nUM aOrq dI kmfeI qy
ijsm cfhIdf hY. aijhy anykF vyrvy vInf vrmf dIaF
khfxIaF ivc PYly pey hn.
asl ivc
asIN AusdIaF khfxIaF nUM dyKIey aqy socIey qF sfnUM
pqf lwgdf hY ik vInf vrmf ny nfrIvfdI idRsLtIkox qoN
aOrq mrd dy irsLqy ivc aOrq nUM vPLfdfr qy mrd nUM
byvPLf iswD krn df Xqn kIqf hY pr ieh swc nhIN hY.
ies leI sfnUM AusdIaF khfxIaf ivc pey rcnf ivvyk qk
phuMcx leI zUMGfeI ivc jfxf pvygf.
vInf
vrmf ny mwDkflI sfmMqI cyqnf qy purKvfdI jIvn-idRsLtI
nUM AulMG ky AusnUM ivaMg df insLfnf bxfAux df Xqn
kIqf hY. Aus ivclf bykfbU roh AusnUM mrd ivakqIaF dy
inKyD Awuqy ienF kyNidRq kr idMdf hY ik bLlvMq gfrgI
dy sLbdF ivc, Auh sYks dy vrijq sLbd nUM iewt
vFg smfj dy mwQy qy mfrdI hY qy lhU dIaF qqIrIaF dyK
ky KusL huMdI hY.
ieho roh
vInf vrmf dI sLkqI qy sImf vI bx jFdf hY. vInf vrmf
mrd dy ivafh-bfhry ijnsI sMbMDF nUM mjbUrI nflL joV
ky pysL nhIN krdI, sgoN iesdy Ault mrdF dI aijhI
cysLtf nUM Auh AunHF dI hvs pUrqI nflL sMbMiDq krdI
hY. vInf vrmf afpxI khfxI awqvfdI dI mfsLUk
ivc vsqU XQfrQ dy jitl sMdrBF qk phuMcx ivc vI sPLl
hoeI hY. ies khfxI ivc ibrqFqkfr aOrq df mrd nUM prKx
df mfpdMz Drm, ilMgByd aqy pdvI nhIN blik mnwuKvfdI
ivvhfr nUM smJdI hY. vInf vrmf afpxIaF keI khfxIaF
ivc mrd dI inMdf dI QF ivvsQf dIaF AunHF qRfsdIaF nUM
pCfnx df vI Xqn krdI hY jo aOrq mrd dy irsLqy ivc
qyRV df kfrx bxdIaF hn.
vInf
vrmf dI rcnf ivc vsqUmuKI qwqF dI QF afqmmuKI qwqF df
dKLl vDyry hY. vInf vrmf dI rcnf idRsLtI ivc keI vfrI
sfmMqI mfzl hI iKwc pfAuMdf njLr afAuNdf hY ijs ivc
aOrq syvf, inmRqf, ipafr aqy kurbfnI nflL mrd df idl
ijwq ky AusnUM affpxf bxfAux ivc sPLl huMdI hY; qy
pwCmI dysLF vFg afriQk qOr qy afjLfd aOrq df sMklp
AusnUM afkrsLk jfpdf hY. ivafh ivvsQf dy pRsMg ivc vI
Auh ikqy AupBfvukqf vws iesdy hwk ivc Bugq jFdI hY qy
ikqy ivroD ivc. khfxI muwl dI qIvIN ivc
iek bMgflx BfvyN trwk zrfievr mwGr dI muwl KrIdI
qIvIN hY aqy Ausdf mwGr nflL irsLqf kyvl kfm-pUrqI
vflLf hY, pr afpxI inmrqf, syvf, kurbfnI aqy rumFitk
idwK nflL Auh hOlLI hOlLI mwGr dy idl dI pUrI pUrI
mflkx bx jFdI h.Y pr dUjy pfsy prvfs ivc aOrq afpxf
sB kuJ pqI nUM smripq krky vI AusnUM afpxy nflL bMnH
skx qoN asmrwQ hY qy ivafhuqf dy drjy qoN izgdI izgdI
rKyl dI hwd qk phuMc jFdI hY (dUjI nf qIjI). ies
pRkfr vInf vrmf ienHF dohF siQqIaF dy snmuK huMdI hY.
vInf
vrmf ny sucyq qOr qy prvfsI mrdF ivc ijnsI cyqnf dy
AulfrF df bhuqF vrxn kIqf hY. pr Ausdy avcyqn rfhIN
prvfsI aOrqF ivc vwD rhIaF dyhvfdI rucIaF df jo
pRdrsLn hoieaf hY Auh pMjfbI khfxI df invyklLf anuBv
hY, AusdIaF khfxIaF ivc Cuipaf ieh ivsLysL qwQ sfhmxy
afAuNdf hY ik BfvyN AusdIaF aOrq pfqr bfhroN prMpirk
BFq dIaF pqIvrqf jfpdIaF hn pr AunHF aMdr pwCmI
sMsikRqI dy prBfvF nflL AuBiraf dyhvfd sfrIaF pUrvI
prMprk hwdF qoV ky insMg pRgt hox leI Auqfvlf njLr
afAuNdf hY.
imsfl
vjoN aOrq khfxIkfr vloN bybfkI dy bYnr hyT sYks dy
vrijq sLbdF vflLy muhfvry dI sucyq vrqoN aqy rsdfr
sLYlI dI bhuqfq ivc vrqoN vI iek AuqpfdkI sfDn qoN
Gwt nhIN. zf[ DMnvMq kOr ny muwl dI qIvIN
khfxI sMgRih nUM prvfsI aorq dI hUk df nF idwqf hY.
Aus anusfr ieh ivsLy dI vwKrqf, ibrqFq dI mOilkqf,
rsdfr sLYlI aqy klfqimkqf kfrx pMjfbI khfxI df iek
nvF aMdfjL ho inbiVaf hY. ieh khfxI sMgRih prvfsI
sfihq nUM hI nhIN blik aOrq dI sMvydnf nUM iek nvF
moV idMdf hY.
vInf
vrmf dy ies sMgRih bfry iek aflock df kQn hY ik,
ijLMdgI dy swc nUM dlyrI dy ibnF aMikq nhIN
kIqf jf skdf. vInf vrmf dI pihlI khfxI BfvyN pMjfb dI
DrqI qy hI ivcrdI hY pr Aus ivclI aOrq dI qRfsdI
smuwcI aOrq nUM vMgfr hY. glq smfijk kdrF kImqF df
muKOtf lfh mfrdI hY. Aus ivclI aOrq df ikrdfr ienF
Auwcf-suwcf hY ijhVf klMikq smfjI sLbdF dy qUsy AuVf
idMdf hY. ajoky smfijk qy srkfrI ZFicaF nUM lfhnq hY
ijhVy dwuD vrgI icwtI cfdr nUM dfgI krn dy BfeIvfl hn.
vInf
vrmf ny aorq dI qRfsdI nUM klfqimkqf nflL ibafn kIqf
hY. Ausny pr-pIV nUM afpxI pIV smJ ky nfrI jfqI dIaF
musIbqF nUM bhuq nyVy ho ky dyiKaf hY. vInf vrmf ny
khfxI sMgRih ivc BfsLfeI cyqnf df pUrf pUrf iKafl
rwiKaf hY. pyNzU, sLihrI, dys-ivdysL dy siBafcfr qy
Auho ijhI BfsLf dI ZukvIN vrqoN kIqI hY. gurbcn Buwlr
ny vInf vrmf duafrf vrqI geI BfsLf nUM slfihaf hY.
vInf
vrmf dI sLYlI pfTk nUM moh lYNdI hY. Ausny sucyq pwDr
qy aijhI sLbdfvlI qy siQqIaF qy Poks krn dI koisLsL
kIqI hY, ijwQy ikDry Ausny afpxI gwl nUM pRqIkfqimk
qor qy kihx dI koisLsL kIqI hY AwuQy vI AusdI gwl
klfqimk Ehly ivc nf rih ky nMgy ibafn dy rup ivc
sfhmxy afeI hY. zf[ tI afr ivnod anusfr muwl dI qIvIN
mrd pRDfn smfj Aupr iek iqwKf ivaMg hY.
vInf
vrmf afpxy khfxI sMgRih ivc mflvy dy iKwqy dI bolI dI
vrqoN krdI hY. Auh GtIaf qoN GtIaf smJy jFdy sLbdF
nUM vI afpxI klf ikrq ivc pysL krdI hY. vInf vrmf
duafrf rcI jF isrjI aOrq kuJ pfTkF/lyKkF aqy aflockF
leI rumFitk ho skdI hY lyikn pMjfbI siBafcfr dIaF
sOVIaF mirafdfvF Aupr ieh qkVI cot hY. vInf vrmf qoN
pihlF keI lyKkF ny aOrq mrd dy kfm sMbMDF bfry iliKaf
hY pr Auh iek hwd nUM pfr nhIN krdy jo vInf vrmf kr
jFdI hY.
vInf
vrmf Bly hI pwCmI siBafcfr ivc pMjfbI aOrq dI qRfsdI
nUM pysL krdI hY lyikn aijhf krdy smyN Auh pMjfbI/BfrqI
siBafcfr qy sdfcfr nUM iblkul njLr aMdfjL nhIN krdI .
AusdI afpxI dlyrI krky muwl dI qIvIN iek
ivlwKx khfxI sMgRih bx jFdf hY. blvMq gfrgI vInf vrmf
dy ies khfxI sMgRih nUM idlcsp, dlyr qy sYks cyqnf
pRvfh dIaF khfxIaF dI iek lMbI ClFg dwsdf hY.
aMq ivc
asIN ieh khFgy ik iesqRI mn dI Qfh pfAux leI ieh kuJ
khfxIaF afDfr nhIN bx skdIaF pr ieh Auh pRiqinD
khfxIaF hn ijhVIaF iesqRI nUM kyNdr bxf ky ilKIaF
geIaF hn ijhVIaF iesqRI dy cwirqr qy mn dI zUMGfeI
ivc Cupy BfvF df pRgtfvf krdIaF pRiqinD khfxIaF dy
rUp ivc sfzy sfhmxy afAuNdIaF hn. ienHF khfxIaF rfhIN
iesqRI mn dIaF keI guMJlF nUM KolHx df Xqn kIqf hY,
pr dfavf nhIN.
sI-122,
XUnIvristI kYNps, kurUksLyqr, hirafxf (ieMzIaf)-136119[
__________