ਲੇਖ/ਖੋਜ/ਆਲੋਚਨਾ/ਰੀਵੀਊ/ਵਿਚਾਰ


hrBjn isMG huMdl

rfjnIqk pRiqbwDqf df kvI hrBjn isMG huMdl
{kivqf dI qlfsL (cOdF kfiv sMgRihaF df smuwc) dy afDfr qy}

zf: krmjIq isMG

zf: krmjIq isMG

lok Dfrf dy ivsLysLg aqy pMdrF pusqkF dy lyKk/icMqk/aflock zf: krmjIq isMG pMjfbI sfihqk Kyqr ivwc iksy jfx-pihcfx dy muQfj nhIN. awjkl afp kurUkÈyqrf XUnIvristI, kurUkÈyqrf, (hirafxf) ivKy pMjfbI ivBfg ivc pRoPYsr hn. 'iLlKfrI' AuhnF dI iewk qfjLf rcnf: 'rfjnIqk pRiqbwDqf df kvI hrBjn isMG huMdl'
{kivqf dI qlfsL (cOdF kfiv sMgRihaF df smuwc) dy afDfr qy} pfTkF leI hfjLr kridaF prsMnqf df anuBv krdf hY.--ilKfrI

 

hrBjn isMG huMdl pRiqbwD kvI hY. pRiqbwD, mfrksvfdI ivcfrDfrf pRiq. iesy ivcfr nflL pRiqbwDqf kfrx Auh juiVaf hoieaf hY afm lokF nflL. AunHF afm lokF nflL jo duKVy sihMdy hn qy jLulm shfrdy hn. AunHF lokF nflL jo hwQIN kMm krdy hn iPr vI BuwKy mrdy hn. ienHF lokF dy hwk ivc qy ienHF dy hwk dI rfjnIqI nflL Kloxf hI huMdlL dI pRiqbwDqf hY. keI lokF leI pRiqbwDqf glL pey Zol vrgI ho skdI hY pr keIaF leI ieh afkfsLF ijMnI ivsLfl vI ho skdI hY ijs ivc AunHF nUM qfrIaF lfAux dI jfc hY. Auh XQfrQ dy GoVy qy svfr klpnf dy idshwidaF nUM Coh skdy hn. ienHF leI pRiqbwDqf glL df Zol nhIN sgoN DrqI nflL juVy rihx df sfDn hY. huMdl ienHF sfihqkfrF ivcoN iek hY.

pRiqbwDqf nUM inMdx ipwCy klfkfr df mUjLIpuxf vI iCipaf huMdf hY. ies qoN bgLYr Auh kdy vI qy ikqy vI CflL mfr ky AuprilaF dI godI ivc bYT skdf qy kdy vI tpUsI mfr ky hyTilaF nflL hyj jqf skdf hY. ieAuN Auh afpxy “vkqsLnfs” hox df mfx vI kr skdf hY. asl ivc pRiqbwDqf koeI Kflf jI df vfVf nhIN hY. ies leI iek pRkfr dy anusLfsn dI mMg kIqI jFdI hY. ies leI kurbfnI dyx dI vI loV pYNdI hY. jo sfihqkfr iksy vI anusLfsn ivc rihxf nhIN cfhuMdf qy iksy qrHF dI kurbfnI vI nhIN krnI cfhuMdf prMqU hrI aMgUrI jLrUr crnI cfhuMdf hY Aus leI pRiqbwDqf scumwc bhuq ‘mfVI’ cIjL hY. afpxy mUjLIpuxy nUM bcfAux leI aijhy klfkfrF nUM pRiqbwDqf qoN dUr hI rihxf cfhIdf hY. hux jd ik dunIaF AuwqrafDuinkqf df Zol ipwt rhI hY qF Aus smyN pRiqbwD rihxf asloN sUrmgqI hY. aiqvfd dy sLurU dy idnF ivc qy sovIaq sMG dy tuwtx qoN bfd qF ijvyN pRiqbwDqf df ‘kflL’ hI pY igaf sI. ienHF simaF ivc vI jo QoVHy bhuq bcy rih gey huMdl AunHF sUrimaF ivcoN iek hY.

ijs dOr ivcoN asIN gujLr rhy hF Aus ivc sfihq vI ‘ivqI pUMjI’ ivc pirvriqq hox jf irhf hY. aijhy smyN ivc pRiqbwDqf df arQ hor vI vwzf hY. mfrks qy eyNgljL ny kimAUinst pfrtI dy mYnIPYsto dy sLurU ivc hI burjuafjLI dI byikrk sLkqI nUM aMgidaF ikhf hY ik ies ny kivqf smyq sfry ikwiqaF nUM AujrqI kMm ivc bdl ky rwK idwqf hY. “burjuafjLI ny hr Aus ikwqy dy duafilLAuN Ausdf afBf-mMzl lfh mfiraf hY, ijsdf hux qk siqkfr kIqf jFdf sI aqy ijs vl afdr BfvI sihm nflL dyiKaf jFdf sI. ies ny zfktr, vkIl, pfdrI, kvI aqy ivigafnk nUM qnKfh lYx vflLy AujrqI kfmy ivc bdl idwqf hy.” ieh kQn AunIvIN sdI dy awD df hY prMqU iesdf ieh arQ nhIN ik ieh dfrsLink afAux vflIaF sdIaF nUM nhIN sn dyK rhy. AunHF anusfr Auqpfdn dy sMdF ivc lgfqfr ienklfb ilafey ibnF aqy ieAuN Auqpfdn dy sMbMDF ivc lgfqfr ienklfb ilafey ibnF burjuafjLI ijAuNdI nhIN rih skdI.” burjuafjLI ny ivwqI pUMjI df ienklfb ilaFdf, sUcnf qy qknflojI ivc byqhfsLf ienklfb ilaFdf qy awj ieh nvsfmrfjvfdI dOr ivc dfKl ho cuwkI hY. Auprokq anukUl smfijk irsLqy bx rhy hn, AupBogqfvfd nUM isKr qy phuMcfieaf jf irhf hY. aijhy dOr ivc pRiqbwD rihxf hI afpxy afp ivc cuxOqI hY. iPr pRiqbwDqf koeI iek idn dI qF nhIN huMdI. afey idn guMJlLdfr siQqIaF ivcoN gujLr rhI lukfeI df ivsLlysLx krnf qy iksy iek iDr nflL KVnf kfPLI iqlkx bfjLI vflLf kMm hY.

huMdlL vI ienHF ibKVy pYNizaF qoN axjfx nhIN. Auh XQfrQ qoN Bwjx vfilLaF ivcoN nhIN. iek QF Auh ilKdf hY, “mYN gLjLl dy ajyhy mhF-rQIaF dI rfie nUM rwd krn leI nhIN ilKdf qy nf hI mYnUM AunHF AusqfdF nflL koeI vfsqf hY ijhVy gLjLl dy rUp ivDfn aQvf isLlp dy qF bVy Ausqfd hn pr smkflI smfj ivclIaF sLRyxk ivroDqfeIaF aqy cuxOqIaF nUM vyKx smJx aqy juarq nflL kfiv pwDr qy pRgtfAux qoN asmrwQ hn jF iPr jfx buwJ ky klf nUM smfjI mnorQ leI vrqx dy ibKVy mfrg qy qurn qoN ienkfrI hn.”

pRiqbwDqf df arQ iksy pRgqIvfdI pfrtI nflL juVy hox qoN vI ilaf jFdf hY. pfrtI nflL juVn dIaF afpxIaF sImfvF qy sMBfvnfvF hn. iksy pfrtI nflL juV ky hI sfihqkfr nUM ieh aihsfs hox dI sMBfvnf hY ik lokF nUM iek-juwt krnf ikMnf musLkl kMm hY. dusLmx dIaF cflF nUM pihcfxdy hoieaF lok-pwKI pYNqVy ikvyN Ausrdy hn ies df isLwdq nflL aihsfs vI pfrtI dy aMdr hI shI rUp ivc hox dI sMBfvnf hY. pr pfrtIaF ivc sB kuJ TIk hI cl irhf hovy ieh vI jLrUrI nhIN hY. aMdrUnI ivroDqfeIaF df pfrtI dIaF adMrlIaF sPLF ivc ivcfr vtFdrf huMdf rihMdf hY. pfrtI dI aMdrlI ‘zYmokrysI’ df jdoN sfihqkfr Aupr pRBfv pYNdf hY qF nvIN qrHF dI kivqf dI afmd nUM roikaf nhIN jf skdf. kvI qy sfihqkfr dI idwkq ieh hY ik ies kivqf nUM Auh afpxy qk sImq nhIN rwK skdf. ies ny pfTkF qk avyr-svyr phuMcxf hI hY. ieQON hI sfihqkfr df pfrtI nflL tkrf sLurU huMdf hY. ies tkrfa kfrx hI sfihqkfr nUM bhuqI vfr pfrtI qoN vwK vI hoxf pYNdf hY.

huMdl dI pusqk muKLbrI krdy idn dIaF bhuqIaF kivqfvF aijhy sMktF nUM hI sfhmxy ilafAuNdIaF hn. ieQy Auh inwjI ihwq pflx vflLy ‘bAuxy’ afgUaF nflL smJOqf nhIN kr skdf. ienHF afgUaF dI hoNd kfrx AUcy BvnF nUM vI Audfs ivKfieaf igaf hY. aijhy afgUaF sfhmxy pysL hoxf AusnUM gvfrf nhIN hY. DmkIaF sfhmxy kvI ieAuN boldf hY ijvyN Auh ihtlr sfhvyN bol irhf hovy.

-kvI mr skdf hY
pr kivqf nhIN
ikMj kql krogy kivqf nUM qusIN
adflq cuwp sI
qy iek pRsLn nwcdf ipaf sI
kvI dy bulHF qy

-mrdI nhIN hY kivqf
isrPL lfTI iqVkdI hY
jlfvqn kr skdy ho
kvI nUM qusIN
pr kivqf kdy jlfvqn nhIN huMdI

huMdlL bfAuxy lIzrF dy srpRsqF nUM vI nhIN bKLsLdf ikAuNik Aus anusfr ienHF dI imhrbfnI kfrx hI ieh vwD Puwl rhy hn. nflL hI Auh burjuaf lIzrF vFg lwTmfr qy cmcy pflL rhy hn.

-qF hI qF quhfzI mihmf
dUr dUr qk PYl cuwkI hy.
srhwdF qoN Aurfr
mhFdIpF qy prbqF qoN pfr
krFqI pRmIaF ivckfr!!
idwlI drbfr.

 

smywcy qOr qy muKbrI krdy idn dIaF kivqfvF bfry ikhf jf skdf hY ik “ieh kivqfvF KwbI rfjnIqI dI inGfr dI avsQf Aupr zUMGI icMqf df pRgtfvf hn. Aulty rUp ivc kihxf hovy qF kvI lokF dI rfjnIqI nUM sfPL suQiraF dyKxf cfhuMdf hY. kvI svwC rfjnIqI ivc, isafxy afgUaF dI agvfeI ivc qF cl skdf hY pr Auh drbfrI dihsLqgrdI nUM kdy vI sihx nhIN kr skdf. kvI jo kuJ vI kih jF kr irhf hY Ausdf iswDf iswDf arQ ieh inklLdf hY ik sfihqkfr nUM hr qrHF dy ivroD leI iqafr rihxf cfhIdf hY aqy iksy iksm dIaF DmkIaF awgy gozy nhIN tykxy cfhIdy. ieh DmkIaF sijwAuN KwibAuN ikiqAuN vI ho skdIaF hn.”

asl ivc koeI vI lyKk pfrtI dy mYnIPYsto dy anuvfd krn nflL vwzf nhIN huMdf. qy nF hI Auh bhuqI vfrI isDFq qoN iswDy qOr qy pRBfivq huMdf hY. pfrtI dI klpnfsLIl lIzrisLp lyKk qoN ieh afs vI nhIN rwKdI. hF lyKk afp aijhf kuJ krn lwg jfx qF vwKrI gwl hY. koeI lyKk iesdy hwk ivc ilK vI skdf hY. sLurU dy mfrksvfdI aflock cyrnIsLyvskI ny ikhf hY ik jy lyKk pfrtI vloN qYa kIqy eyjMzy dIaF nvIaF sMBfvnfvF qlfsL nhIN krdf qF AusdI ilKq pfrtI dy iksy kMm dI nhIN. huMdl dy afpxy ibafn anusfr Ausny rfjsI imwqrF dI gwl nUM qF hI pRvfn kIqf hY jy kr Auh afpxI rcnf pRikRaf ivc AusnUM ZflL sikaf hY. jy Auh ies qrHF nhIN vI kr sikaf qF vI isafxy rfjsI imwqrF ny ies df burf nhIN mnfieaf. ies qrHF aMqm inrxf lyKk dy hwQ hY, pfrtI jF isDFq dy hwQ nhIN.

hMudl dI ivsLysLqf ieh hY ik Auh jo kuJ krdf jF kihMdf hY Aus bfry sucyq hY. afpxI rfjsI pRiqbwDqf bfry vI Auh iksy DuMdUkfry ivc nhIN. anuBvF dI punr isrjxf bfry vI AusdI spwsLtqf dyKx vflLI hY. “rfjnIqk GtnfvF qy PYsilaF df sfzy jIvn qy zUMGf pRBfv pYNdf hY. hr cyqMn kvI afriQk, smfijk qy rfjnIqk hflqF bfry socdf, mihsUsdf qy ivakqI mnF Auwqy pey iehnF pRBfvF bfry ilKdf hY. pr kivqf ivc rfjnIqk GtnfvF df hU-bhU XFqirk rupFrx nhIN huMdf jF nhIN hoxf cfhIdf. rfjnIqk sUJ kvI nUM afpxy aflLy duaflLy nUM TIk BFq smJx ivc shfeI huMdI hY. kvI hr vfpry rfjnIqk vrqfry qy Gtnf dI punrisrjxf krdf hY. vfprI Gtnf Auwqy ilKidaF Aus Gtnf dy keI pwK rwKxy qy keI rwd krny huMdy hn. Auhny iksy sfihqk aQvf klfqimk ibMb dI isrjxf krky afpxI rfjnIqI Aus rfhIN pRgt krnI hY qy ijvyN eyNgljL ny iek QF ikhf hY ik lyKk dI rfjnIqI rcnf ivc klfqimkqf dy prdy hyT hoxI cfhIdI hY. spft ibafnI nMgf prcfr qy GtnfvF df XFqirk Auqfrf aQvf rupFqrx cMgy sfihq dy lwCx nhIN huMdy. sfihqk ibMb dI isrjxf ivc lyKk dI pRiqBf, AusdI klpxf,Ausdy zUMGy anuBv df vwzf hwQ huMdf hY qy rcnf nUM arQ BrpUr bxfAuxf hY, lyKk dy idRsLtIkox ny aQvf ivcfrDfrk sUJ ny.”

hrBjn isMG huMdl afpxy aiDafpn kfl qoN hI pRiqbwD idKfeI idMdf hY. Auh isDFqk pRiqbwDqf ivc hI ivsLvfs nhIN rwKdf sgoN ivhfrk pwDr qy vI lokF nUM iekjuwt krn leI KwbI rfjnIqI ivc pRvysL krdf hY. Auh AunHF ‘ZfzIaF’ ivcoN nhIN jo moieaF dIaF vfrF gfAuxf jfxdy hn pr afp mrn ivc XkIn nhIN krdy. hrBjn isMG huMdlL iensfPL leI lVy jFdy sMGrsLF ivc sLfml huMdf hY qy jylH vI jFdf hY. jylLH ivc hoey nvyN anuBvF nUM kfiv anuBv ivc ZflLdf hY. awT mhIinaF dI jylH Xfqrf df anuBv huMdlL anusfr Aus leI bVf muwlvfn hY. “…ies anuBv ny myrI kivqf dI dsLf qy idsLf bdl idwqI, nvF qy zUMGf anuBv idwqf qy sMGrsL df rMg cfVH idwqf. myrI kivqf df muwK pCfx-icMnH sMGrsL dI pRyrnf bx igaf. anuBv dI ivlwKxqf ny spft ibafnI nUM Gwt kIqf qy idsdy XQfrQ dI XFqirk pysLkfrI qoN qur ky luky aQvf axidsdy XQfrQ dIaF prqF qIk jfx dI jfc dwsI. suhj qy sUJ df sMcfr kIqf aqy ivcfrDfrk zUMGfeI pRdfn kIqI.”

pRXogvfd BfvyN XQfrQ dy bdlx nflL anUkUl nvIaF rUp rcnfvF dI BflL df dfavf krdf hY prMqU aMiqm qOr qy Auh mwDvrgI jIvn dIaF ivsMgqIaF nUM pRgtfAux qwk hI sImq irhf. Ausdy pRXog kyvl pRXog qk hI sImq ho ky rih gey. nvIN ibMbfvlI qy nvIn ivakqI-muKI sLbdfvlI bhuqf dyr qk nhIN inB skI. mUlL rUp ivc pRXogvfdI lihr pRgqIvfd dy ivroD ivc sI. hMudl ies lihr df ivsLlysLx krn AuprMq iesnUM XQfrQ qoN BFj dI lihr kihMdf hY. Ausny ies lihr dy pRBfv aDIn kuJ kivqfvF vI rcIaF prMqU icfrDfrk pYNqVy nUM Aus ny nhIN iqafigaf. huMdl leI Auh lihr kfrgr hY jo XQfrQ nUM AusdIaF qmfm ivroDqfeIaF sihq pkVn dy Xog hovy. Aus anusfr, “smkflI XQfrQ afpxy sfry aMqr ivroDF smyq pysL krnf koeI afsfn, srl kfrj nhIN hY. qIsry jgq dy dysLF ivcoN smfijk inaF, afjLfdI, amn qy mnuwKI suqMqrqf dy pRsLn pRmuwK hn. pRXogvfdIaF vFg myry leI pRXog qy afDuinkqf smkflI smfijk XQfrQ dI pysLkfrI qoN Bwjx df bhfnf nhIN hn. ijhVI vI sfihqk sLYlI anuBv pRxflLI jF klf jgq ies XQfrQ nUM afpxy aMqr- ivroDF smyq pRBfvsLflI qy BrpUr ZMg nflL pRgtfAux ivc shfeI huMdf hY, mYN Ausdf svfgq krdf hF.”

huMdl dy afpxy kQn anusfr Aus vloN nkslvfdI pRBfv hyT ilKI kivqf dy do pVfa hn. pihlf jo nkslvfdI ivcfrF anukUl sI qy dUjf ijQoN Auh ies lihr df ivroD krnf sLurU krdf hY. nkslvfdI lihr dI kivqf nUM BfvyN pRgqIvfdI lihr dy iek aglyry pVfa vjoN vI dyiKaf jFdf hY ijvyN zf[ kysr isMG kysr ny dyiKaf hY.(bysurf mOsm ivc mYN iesdf smrQn kIqf hY) pr jUJfrvfdI kivqf keI pwKF qoN pRgqIvfd df inKyD vI krdI njLr afAuNdI hY. ijvyN ieh lihr asl ivc mwDvrgI buwDIjIvIaF ivc vDyry pRvfnI geI prMqU “buwDIjIvI” sLbd nUM ies lihr ny gflLI df drjf duaf idwqf. iesdf dUsrf pwK ivakqIvfdI dihsLqvfd hY. ieh iek qrHF nflL pRgqIvfd dy sfmUihkqf df inKyD krn qk clf jFdf hY. ies lihr dy aMdr vI ieh ivcfr tkrfAuNdy njLrIN pY jFdy hn. jsvMq isMG dy nfvl lhU dI loa ivc aqy huxy ijhy rfm srUp irKI dy nvyN nfvl dIvf buwiJaf nhIN ivc ieh tkrf dyiKaf jf skdf hY. ies ivroD nUM bhuq dyr bfd pCfixaf igaf hY. qIsrf pwK hY arfjkqfvfd df. ieh lihr ‘Zfhux’ nUM rumFitk hwd qk vDf-cVHf ky pysL krdI hY. nvyN smfj dI AusfrI leI pRmuwK eyjMzy dI iewQy Gft njLr afAuNdI hY. iesy leI hr arfjkqfvfd vl jF arfjkqfvfdI ivakqI vl nkslvfd nflL juVy kfrkuMn Aulfr idKfeI idMdy hn. iBMzrFvfly vl jF iPr rjnIsLvfd vl Jukx df hor koeI kfrx njLr nhIN afAuNdf. ipCly idnIN myrI iek nkslvfd nflL juVy rih cuwky sfihqkfr nflL bihs ho peI. bihs sI iesqRI-mrd dy sMbMDF nUM lY ky, sMdrB sI rjnIsL df. myrf ivcfr sI ik jfgIrdfrI sMbMDF nUM qoVidaF hoieaF pRgqIvfdIaF nUM burjUaf pqnmuKI sMbMDF qoN bc ky nvyN pRgqIvfdI irsLqy Ausfrny pYxgy. pr Aus lyKk df kihxf sI ik pirvfrk ZFcy nUM iek bfr qF qihs-nihs kr dyxf cfhIdf hY. nvyN jdoN bxngy AudoN dyKy jfxgy. spwsLt rUp ivc ieh arfjkqfvfdI ivcfr hn ijs nflL Gwto Gwt myry anusfr pRgqIvfd df koeI lYxf dyxf nhIN hY.

hrBjn isMG huMdlL pRmuwK qOr qy nkslvfd dI ‘ivakqIgq dihsLqpsMdI’ nflL sMvfd rcfAuNdf hY. Ausdf ieh isLar qF pMjfbI jgq ivc aKfx vFg vriqaf jFdf hY ik,

qIrF qy qlvfrF Auwqy mfx bVf sI krdf
aYpr ijwdx miraf imrjLf mfiraf bfJ BrfvF.

hor anykF QfvF qy huMdl ny vwKry sLbdF ivc ies ivakqIgq-dihsLqgrdI dI kfivk aflocnf kIqI hY.

qYnUM zOilLaF dy Auwqy hoieaf mfx sI bVf
qYnUM Buwl geI sI CMnF aqy ZfiraF dI gwl
qYnUM afpxI hI soc shI lwgdI rhI
qyrI soc, bs sLbdF krfiraf dI gwl
asF afiKaf sI loV hY BrfvF dI bVI
qYnUM afeI nfpsMd pr sfiraF dI gwl

nkslvfd qoN bfd huMdl dI kivqf ivc aYmrjYNsI dI Gtnf ny mhwqvpUrx sQfn gRihx kIqf hY. aYmrjYNsI nUM iek KwbI pfrtI df smrQn vI imilLaf ijsnUM bfd ivc iek glqI svIkfr kIqf igaf. prMqU ies prtI dy mYNbrF Aupr swqf dI iBaflLI df aijhf BUq svfr hoieaf ik jo awj qk vI lwQx df nF nhIN lYNdf. hux qF ieh ibgfV dUjIaF KwbIaF iDrF ivc vI afpxf pRBfv idKfAux lwgf hY. nqIjy vjoN lokF dI lfmbMdI nUM zfaZf nuksfn ho irhf hY. huMdl ny iek sfihqkfr dy nfqy aYmrjYNsI df ivroD pUrI qfkq nflL kIqf ijs leI AusnUM jyHl vI jfxf ipaf. huMdl mMndf hY ik, “aYmrjyNsI smyN cfr pMj mhIinaF dI lgfqfr njLrbMdI nY iek vwKry aMdfjL ivc mYnUM pRBfivq kIqf. asl ivc duwKF qklIPLF qy qsIihaF df anuBv sfihq ivc ijhVI mOilkqf pRdfn krdf hY Auh aYsL afrfm dy jIvn ivcoN nhIN huMdI. kflLy idn sMgRih dIaF kivqfvF aYmrjYNsI smyN kpUrQlf jylLH ivc ilKIaF.” huMdl ny ijs sdIvI swc nUM gRihx kIqf Auh ieh hY ik ieiqhfs pirvrqnsLIl hY qy dvMd hr smyN mOjUd rihMdf hY. iehI kfrx hY ik afAux vflLy smYN ivc Ausdf ivsLvfs kdy vI nhIN zoilaf. iesy leI Auh aYmrjYNsI qoN pfr dyKx dI idRsLtI vI rwKdf hY.

KLusLbU BfvyN bMd hY dIvfrF Auhly
iPr vI sFJF rwKdI hY nflL hvfvF
sUrj ny qF ilsLkxf awgoN jF ipCoN
sUrj nUM kI rokxf GnGor GtfvF.

1977 ivc aYmrjyNsI htI qF 1978 ivc ivsfKI vflLy idn qoN pMjfb df cOdF sflf sMqfp sLurU ho jFdf hY. huMdl mMndf hY ik Auh vfprI Gtnf df qurMq pRiqkrm nhIN dy skdf. Aus leI vfprI Gtnf bfry spwsLtqf jLrUrI hY. pMjfb dy sMqfp nflL juVy svfl qF iksy sfihqkfr dI smJ ivc vI nhIN afey. iek dOr ivc qF ieAuN lwg irhf sI ik sfry dy sfry sfihqkfr skqy ivc af gey hn. prMqU CyqI hI huMdl smyq bhuq sfry sfihqkfr ivsLysL qOr qy pRgqIvfdI sfihqkfr afpxy iDafn nflL socy smJy pRiqkrm pRgtfAux lwgy. kuJ nkslvfdI aMsrF nUM Cwz ky aqy iek awD sfihqkfr dy apvfd nUM Cwz ky koeI vI ies lihr dy hwk ivc nhIN igaf. pRgqIvfdI, eIrfn dy KumInI vflLy anuBv qoN BlI BFq jfxU sn ik mUlLvfdI aMsrF df sfQ dyx df arQ hY afpxy afpnUM qbfh krnf. pMjfb df aiqvfd qF inrMkfrIaF qy rfDfsvfmIaF dy nflL nflL prgqIvfdIaF nUM vI afpxf dusLmx nMbr iek mMndf sI.

kqlF dy dOr ivc aprysLn bilAU stfr hoieaf ijsdy nqIjy vjoM ieMdrf gFDI df kql qy ies dy agFh nqIjy dy qOr qy iqMn hjLfr iswKF df nrsMhfr. kqlyafm ivc kFgrsI aMsrF qoN ielfvf afr[aYs[ aYs dI vI pRmuwK BUimkf rhI prMqU iswK awj qk AunHF vl AuNglLI vI nhIN AuTfAuNdy sgoN akflI qF bI[ jy[ pI[ qoN bgYr iek kdm puwtx leI iqafr nhIN. klfkfrF ny kFgrsI swqf pwK vloN ies dOr ivc inBfeI iGnfAuxI BUimkf nUM ryKFikq kIqf. AunHF ny pfiksqfnI hwQ dI insLfndyhI vI kIqI. kwtVvfdI aMsrF dIaF mfnvivroDI gqIivDIaF dI CfxbIx kIqI aqy puils qy Poj vloN aiqvfd nUM vDfAux ivc pfey Xogdfn nUM vI pCfixaF. rivMdr rvI qy pfsL df kql ieh smJx leI kfPLI sI ik sfihqkfr vI aiqvfdIaF dI ihwt ilst qy hn. aijhI siQqI ivc sfihqkfrF ny AuhI pYNqVf apxfieaf jo Auh sdIaF qoN apxfAuNdy afey hn. AunHF ny afpxI gwl pRqIkF rfhIN kihxI sLurU kIqI. AunHF ny aiqvfdIaF qy puilLs donF dIaF ijLafdqIaF nUM ieko QF rwK ky ivcfiraf qy ieAuN ho rhy mnuwKI Gfx bfry afpxIaF iqwKIaF pRiqikirafvF drj kIqIaF. lyKkF ny ies lihr ipwCy amrIkf afid nvsfmrfjvfdI qfkqF dy hwQ dI pCfx vI kIqI. kuJ sfihqkfr pihlF pihlF Kfilsqfn afieaf ik afieaf dI rwt vI lfAuNdy rhy pr awj klH Auh sB qON sLkqIsLflI kivqfvF rcx df dfavf vI kr rhy hn.

huMdl dy kfiv sMgRih awg df bUtf, sLbnm nhIN afeI, inwqry pfxI, Audfs hoeI kivqf, sqluj df isrnfvF aqy jMgnfmf pMjfb afid pMjfb dy sMqfp nflL juVIaF kivqfvF nflL Bry pey hn ijnHF ivc Ausny ies sMqfp dy anykF pwKF nUM afpxI kfiv rcnf ivc ZfilLaf hY. ies sMbMDI rcI pihlI kivqf ivc hI Auh kwtVvfd rfhIN lokF dy mnF ivc AusfrI jf rhI iGrxf dI dIvfr dI pihcfx krdf hY. ieQy hI Auh ies lihr ipwCy kMm kr rhy hwQ qy ies hwQ dI kTpuqlI bxn vflLy lokF dI pCfx krnI vI afrMB idMdf hY. Auh pRgqIvfdIaF dI kuqfhI nUM vI afpxI njLr hyT ilafAuNdf hY.Auh mfhOl dI iBafnkqf qy iesdy mfnv ivroDI rol dy icwqr vI iKwcdf hY.

iek sihm ijhf GuMmdf hY sfzy afl duaflLy
ieh PnIar drvfjLy sfzy iks ny afx bhflLy
pihlF duwD ipaf ky ijhnF eyny vwzy kIqy
awj AunHF nUM zMgx lwgy, nfg ijnHF sI pflLy
jd sI qyry bUhy Auwqy PLnIar afky bYTy
Aus vyly qUM ikwQy suwty, soty swmF vflLy
jF qy Tok vjf ky kih dy, suwt pryH jF kfnI
ikvyN Clyzy rfqo rfqIN, bx gey krnI vflLy

ies idRsLtI qoN mYnUM inwqry pfxI sMgRih dIaF do gLjLlF sB qoN smrwQ lgIaF hn. ienHF gLjLlF ivc pMjfb sMqfp nflL juVIaF rcnfvF dIaF sfrIaF KLUbIaF iek QF qy idKfeI idMdIaF hn. mOilk ibMb isrjxf, gLjLl df afpxf mOilk rMg, ijLMdgI ivc atwl ivsLvfs ienHF gLjLlF ivc pRfpq hY. smkflI dOr dIaF icMqfvF nUM smJx leI BUqkflI pMjfbI siBafcfr dy hF-pwKF nUM nflLo nflL rwiKaf igaf hY. ienHF pMgqIaF nUM dyx df moh iqafigaf nhIN jf skdf.

eys bfg coN bulbul roNdI aqy ivlkdI lMGI hy.
iksny iqqlI sUlL pro ky, drvfjLy qy tMgI hY.
kI KbrF sI mF imwtI nUM, aYsy vI idn dyKygI;
cVHdy sUrj Auwzx hvfVy, sLfm lhU dI rMgI hY.
ikwQy hfsy gey glLI d yikwQy rOxk rMgF dI,
pOx asfzy ivhVy ivcoN zrdI zrdI lMGI hY.
lwK koisLsLF kr ky vyKo, lukIaF nf KusLboaF ny,
iksny muwTI ivc lukoeI, pING Blf sqrMgI hY.

ies dOr dIaF kivqfvF ivc ikqy ikqy inwjI duwK qoN pYdf hoeI AudfsI df pihrf vI idKfeI idMdf hY prMqU ies AudfsI smyN vI BivwK dI afs df pwlf nhIN Cwizaf igaf.

-afAuxgy kuJ ies qrHF dy vI idhfVy afAuxgy.
supinaF dI pING sqrMgI, pING lokIN pfAuxgy.

-sdf afAux vflLy smyN ivc rwKdy XkIn,
asIN rOsLnI dy gIq aqy PuwlF dy sLukIn,
asF afs dy pirMdy, sdf ijLMdgI ‘c pflLy.

-dwso koeI-
mn ivcoN mYN ikMJ ivsfrF
inwq huMdIaF GtnfvF bfry
mon brq mYN kIkn DfrF
jIAuNdy jI hI mn lF hfrF.

huMdlL afpxy afp nUM vI qy afpxy sfQIaF nUM vI hnyiraF nflL lVn dy sMdysL idMdf rihMdf hY. Ausdf mnuwK ivc ivsLvfs atwl hY. iek lMbI kivqf ascrj bMdf df incoV kwZdf hoieaf Auh ilKdf hY.

myrf ivsLvfs kihMdf hY
ik ies cMdrI ruwq aMdr vI
nhIN Auh zgmgfvygf
lhU dI ndI ivcoN dI sbUqf inklL jfvygf.
……………………………………
myrf ivsLvfs kihMdf hY
ik jdoN muiVaf
qF myrI DrqI leI
suwK df sunyhf ilafvygf
Auh KflI hwQ nhIN afvygf.

pMjfb sMqfp qoN bfd Cpy kfiv sMgRih rMg afpo afpxf ivc huMdl ny ieh ieMksLfPL kIqf hY ik Ausny kuJ smyN leI kivqf ilKxI Gwt kr idwqI hY. prMqU KwbI pfrtI aMdr vfprIaF GtnfvF ny AusdI kfiv isrjxf nUM iek vfr iPr pRvfhmfn kr idwqf. muKLbrI krdy idn dIaF bhuqIaF kivqfvF ies df iswtf hn ijsdf ijLkr asIN afrMB ivc hI kr afey hF. huMdl afp svIkfr krdf hY ik pMjfb qoN dUr jF kho ik Ausdy anuBv qoN dUr vfprIaF GtnfvF df Aus Aupr bhuqf asr nhIN huMdf. iehI kfrx hY ik idwlI ivc hoey iswK kqlyafm bfry Ausny kuJ ku pMgqIaF hI ilKIaF hn aqy dunIaF dIaF hor vfprdIaF keI smkflI GtnfvF ny AusdI kivqf ivc koeI bhuqI QF nhIN bxfeI. awj dy Xuwg ivc ivsLvIkrx, AudfrIkrx aqy AuwqrafDuinkqf afid df crcf hY. ho skdf hY ik huMdl ienHF vrqfiraF bfry spwsLt hox leI XqnsLIl hovy qy BivwK ivc ienHF nflL sMbMiDq kivqf vI sfzy sfhmxy afvy.

hrBjn isMG huMdl kvI df jmFdrU hoxf jLrUrI nhIN mMndf. Auh kivqf nUM ielhfm vI nhIN mMndf pr rcnf pRikiraf dy rhws nUM Auh jLrUr vwK vwK ZMgF nflL pysL krdf hY.

ik rcnf dy ikRsLmy vI
bVy ascrj huMdy hn.

jy huMdl dIaF, kivqf dI rcnf pRikiraf nflL juVIaF sfrIaF gLjLlF kivqfvF qy gIqF nUM iek QF rwK ky ivcfrIey qF asIN dyKdy hF ik huMdl leI kivqf smuwcy jIvn qy smfj nflL juVI hoeI hY. ienHF dy sUKm qoN sUKm vyrivaF qk ienHF dI rsfeI hY. Aus anusfr ieiqhfs dy jLKmF nUM vI kivqf afpxy ipMzy qy hMZfAuNdI hY. hF, Aus leI kivqf df afvysL scumwc iek rhws hY. pr ieh rhws vI jIvn dy duwKF suwKF nflL juiVaf hoieaf hY.

Auh ieMJ afAuNdI hY
ijvyN pwiqaF qy qryl pYNdI hY
ijvyN bwcy leI mF dy QxF ‘coN duwD Auqrdf hY
ijvyN hvf df buwlf cuwp kIqy
aMdr af vVdf hY.

kivqf nUM rfjnIqI df koeI imhxf nhIN. Ahu afpxy sMdF nflL hr msly df ivsLlysLx krdI hY. Auh koml vI hY sKLq vI. Auh afpxy ipMzy qy lokF dy duwK swuK hMZfAuNdI hY qy AunHF dy duwKF-suwKF dI iBaflL vI bxdI hY.

-kivqf myry leI
kOVy imwTy anuBvF df sMgm hY
qpdy pYrF df syk
inwGI buwklL df afnMd
kivqf df sihj pRvfh myrI qFG hY
myrf supnf
ies ibnF jIAUxf ivarQ lwgdf hY.

-ieh vrHdI awg ivc
afpxy pYrF qy Kloxf jfxdI hY
hmdrd nUM
bydrd nUM pihcfxdI hY
duwD pfxI CfxdI hY

rcnf dy hr pVfa qy huMdl ny kivqf dI rcnf pRikiraf bfry kuJ nf kuJ ikhf hY. kivqf rfhIN vI qy ieMtrivAUaF rfhIN vI. incoV ieh hY ik kivqf smkflI rfjnIqk, ieiqhfsk qy smfijk GtnfvF nUM awKoN Auhly nhIN kr skdI qy smfj ivc AusdI aihm BUimkf hY.

hrBjn isMG huMdl ny bhuqI gLjLl ilKI hY. muslsl gLjLl pRgqIvfdIaF nUM BVI rfs afeI hY. AunHF ny hI ies nUM prMprfgq rsqy qoN htf ky nvIaF lIhF qy pfieaf hY. huMdl ny ies df rfjnIqIkrx kIqf hY. huMdl ieh vI mMndf hY ik gLjLl vDyry guMJldfr XQfrQ nUM PVn dy pUrI qrHF smrwQ nhIN. ieh kMm njLm hI inBf skdI hY. iesy leI hUMdl ny lMbI kivqf nUM apxfieaf hY. Ausny Bfvuk msilaF nUM gIqF ivc pRgtfieaf hY. sqluj df isrnfvF sMgRih ivc Ausny nF kyvl gIqF nUM pihl hI idwqI hY(ies sMgRih ivc 45 gIq hn) sgoN BUimkf ivc gIq-rUp Aupr crcf kridaF gIq vl prqx dy ruJfn bfry vI spwsLtIkrx idwqf hY. asl ivc gIqF qy hor CMdbwD rUpF vl huMdl sucyq ho ky prqdf hY. Ausdf kihxf hY ik, “mYN kfiv isrjxf smyN afpxI kfiv ivrfsq nUM kdy vI Buwldf nhIN hF. sgoN AusqoN pRyrnf lY ky aYsy kfiv pRXog krn dI qlfsL ivc rihMdf hF ijhVy myrI kfiv isrjxf nUM pfTk dy avcyqn nflL joVn df mfiDam bxn.”

asl ivc huMdl lokF df kvI hY. Aus leI kivqf byloVI ho jfvygI jy Auh AunHF qk nf phuMcy ijnHF leI Auh kivqf ilK irhf hY. Auh lokF dy Aus ‘nIvyN pwDr’ dI inMdf nhIN krdf jo ajokI boJl qy bOiDk kivqf qk phuMcx qoN asmrwQ hY. Auh afp AunHF qk phuMcx leI kfPLI, dohVy, bYNqF qy duwly vrgy CMd-rUpF qy kfivrUpF dI isrjxf krdf hY. ienHF rfhIN Auh smkflI guMJlLdfr rfjnIqI qy XQfrQ qk afp phuMcx df Xqn krdf hY qy pfTkF nUM vI nflL lY ky qurn df Xqn krdf hY. Auh bfhU dI drdIlI hUk nUM ajokI siQqI ivcoN pYdf huMdI AudfsI dy pRtfvy leI vrqdf hY. Auh bulHy dy swc kihx dI juarq nUM apxfAuNdf hY. qy ieAuN Auh ivrfsq qy smkfl nUM iek inrMqrqf ivc icqvdf hY. qy ieQoN hI AusdI BivwK dI Auzx sLurU huMdI hY. ieQy kuJ AudfhrxF nUM dyKxf lfhyvMdf hovygf.

-ijhVf vI mF bolI Buwldf
rihMdf kwK nf pwly hU
ijwQy jfvx Dwky Kfvx,
ivkdy puwq svwly hU.

-BfeI jI qusIN kYsy mIq bxfey
afpixaF nUM ilK bydfvf,
Bfgo glLy lgfey.

-awDI rfq nUM cVHfieaf puwq corI
sLrIkF dIaF vyK cuwkxf
bwilaf,
bwilaf,
vy mF iPry lwzU vMzdI muMzf cwilaf.

ies idRsLtI qoN huMdl duafrf ricq jMgnfmf qy ivaMgnfmf bhuq hI mhwqvpUrx qy sPLl pRXog hn. sLfh muhMmd dI qrjL qy pMjfb dI cOdF sfl dI AuQl puQl nUM awsIaF bYNqF ivc pysL krnf kuwjy ivc smuMdr bMd krn vflLI hI gwl hY. ivaMgnfmf ivc huMdl bYNq dI qfsIr qoN spwsLt rUp ivc jfxU hY. ienHF donF pusqkF dy zMgdy ivaMg qoN huMdl KLud vI sucyq hY.

-idwlI bVI clfk huisLafr ibwlI
sdf mfrdI vyK lE zMzIaF jI.
iehnUM sfry pRdysL ny iMeMJ lgdy
hox ijvyN vpfrI leI mMzIaF jI.
iehnUM iPLkr nf rqf vI kdy hoieaf
ikMny hox XqIm jF rMzIaF jI.
sLfh muhMmdf dysL nUM awg lwgI
pfeIaF jfx ky ies qrHF vMzIaF jI.

-lfieaf afpxf jLor jnUMnIaF ny
sFJF Pyr nf sfzIaF tuwtIaF ny.
sLfh muhMmdf CFigaf ruwK muwZoN
muV ky Pyr krUMblF PuwtIaF ny.

huMdl aijhI rcnf nUM kvIsLrI df nF idMdf hY pr aijhf inKyV sLfied sMBv nhIN. vwD qoN vwD ies nUM prMprk CMd bYNq ivc ilKI kivqf ikhf jfvygf jo smkflI rfjnIqI dy XQfrQ nUM inwT ky pRgtfAuNdI hY.
huMdl dy gIqF, gLjLlF qy kivqfvF ivc ivcfr nUM pihl hY ies leI pfTk df iDafn ies ivcfr nUM gRihx krdf quiraf jFdf hY. AusnUM pqf hI nhIN lgdf ik ijs afsry huMdl AunHF nUM afpxy nflL qor ky lY igaf hY Auh AusdI mOilk ibMb isrjxf hY qy vwKrI sLbd-GfVq. pr QoVyH ijhy iDafn nflL vyiKaF pqf lwg jFdf hY ik AusdI hr sqr koeI ibMb isrj rhI huMdI hY jF iPr suhj df vwKrf muhfvrf. kuJ sqrF iDafn gocry hn.

-hwQIN vI kuJ bIjI dy ny, supny suhj AumMgF,
bYT rhIN nF afsF lf ky, surKL svyry Auwqy.

-svyry sIs qy Pwby qy sLfmIN izwgdI pYrIN,
bVy hI Byq vflLy ny qyrI dsqfr dy ikwsy.

-sfjL dy pYrF ‘c peIaF byVIaF,
kI Blf Kqry ivcfry hoxgy?

-awj AunHF dI mVHI qy iKVngy ikwQoN gulfb,
iKVidaF PuwlF qy ijhVy awg brsfAuNdy rhy.

-dsdy ny nv-AusfrI dI bxI hY Xojnf
Gr Gtfey jfxgy, mrGt vDfey jfxgy.
lLocdy jo gwBrU ik afAuxgy sLgnF dy idn,
kfqlF dI POj ivc BrqI krfey jfxgy.

huMdl ny inwjI ipafrF dy gIq nhIN gfey. hF Auh afpxy jIvn dy hfdisaF dy pRBfvF nUM avwsL AulIkdf hY. Auh sMsfr dIaF mhfn sLKLsIaqF nUM qy mhfn GtnfvF nUM afpxI kivqf df ihwsf bxfAuNdf hY. huMdl ny nfjLm ihkmq, mihmUd drvysL, srgyeI Xysinn, brqolq brYKLq, mfiekovskI, pfblo nrUdf afid dIaF jgq pRiswD rcnfvF df anuvfd krky pMjfbIaF dy hwQF ivc pucfieaf hY. Ausny afpxIaF pMjfbI kivqfvF qy gLjLlF df KLud hI anuvfd vI kIqf hY.(The Dicisive Moment & The Red Rose) Ausny afpxy inwjI imwqrF nUM mrsIey rfhIN Xfd kIqf hY. huMdl svYjIvnIkfr hY, sPLrnfmf lyKk hY, aflock hY qy hor vI bhuq kuJ pr ieQy asIN AusdI kivqf dy kuJ pwKF Aupr hI afpxy afp nUM sImq rwiKaf hY. ieh sMKyp ijhI crcf ieh jfnx leI kfPLI hY ik hrBjn isMG huMdl smkflI kivqf ivc vwKrf hsqfKLr hY. pMjfbI rfjnIqk kivqf nUM huMdl bgLYr icqivaf vI nhIN jf skdf. AusdI smuwcI kivqf nUM iek ijld ivc pfTkF sfhmxy ilafAuxf afpxy afp ivc bhuq hI mhwqvpUrx kfrj hY jo sLfied pRiqbwD kuknus pRkfsLn hI kr skdf hY.

 

krmjIq isMG
pMjfbI ivBfg,
kurUkÈyqrf XUnIvristI,
kurUkÈyqrf[ (hirafxf)
ieMzIaf.

ieh vI pVHo:
do pfT-do idRsLtIaF--imrjLf sfihbF pIlU df qy aOrqF df:
zf[ krm jIq isMG

qknIkI kRFqI qy pMjfbI dy msly: zf[ krmjIq isMG

knyzf dI pMjfbI khfxI dy mUlL srokfr: kQf knyzf dy sMdrB ivc--zf: krmjIq isMG
kOrv sBf : ivcfrDfrfeI pRsMg
-zf: krmjIq isMG

e-mail:
ilKfrI


© likhari: Punjabi Likhari Forum-2001-2004