ਮੱਖ ਪੰਨਾ

ਲੇਖ/ਆਲਾ-ਦੁਆਲਾ/ਜਾਣਕਾਰੀ/ਯਾਤਰਾ/ਚੇਤਿਆਂ ਭਰੀ ਚੰਗੇਰ

ਲਿਖਾਰੀ


-mYzm norHf irwcRzj-

nyiVEN dyKI mYzm norHf irwcRzjL

-hrbIr isMG BMvr, luiDafxf (pMjfb)-


-hrbIr isMG BMvr-

 

do sLbd

s: hrbIr isMG BMvr 'pMjfbI sfihqk jgq' ivc iek sPl lyKk aqy pwqrkfr vjoN jfixaf pihcfixaf nF hY. 31 virHaF qoN afp 'itRbIAUn' aKLbfr sMmUh leI 'sInIar pwqrkfr' vjoN kMm krdy af rhy hn. afp dy bhu-muly lyK pMjfbI dy pRmuwK pricaF ivc vI Cwpdy rihMdy hn. afpdIaF: (1) soBf isMG-jIvn, sLKLsLIaq qy klf, (2) kI KLfilsqfn bxygf?, (3) pMjfbI df lok nfiek(sMq hrcMd isMG lONgovfl), (4) nfrIal dI DrqI aqy (5) zfierI dy pMny afid pusqkF prkfisLq hoeIaF ijhnF nUMM pfTkF vloN BrvF huMGfrf imilaf. 'zfierI dy pMny' leI afp nUM vwK vwK sMsQfvF vloN snmfinaf vI igaf.

inDVk, inrpwK, eImfndfr aqy sLkqIsLflI pwqrkfr s: BMvr dIaF hux qwk 'ilKfrI' ivwc nON rcnfvF CpIaF hn. AuhnF dI iewk hor nvIN rcnf): 'nyiVEN dyKI mYzm norHf irwcRzjL' ilKfrI dy pfTkF dy rU-b-rU kridaF asIN prsMnqf df anuBwv kr rhy hF. -----ilKfrI

******

nyiVEN dyKI mYzm norHf irwcRzjL

-hrbIr isMG BMvr-

pihlI vfrI pMjfbI rMg mMc dI nkVdfdI imisjL norHf irwcRzjL df nF mYN aMdryty jf ky hI suixaf. ieh julfeI 1961 dI gwl hY. cVHdI jvfnI ivwc mYnUM icwqrkfrI df sLOk sI. iksy pMjfbI aKLbfr jF mYgjLIn ivwc myrf bxfieaf zIjLfeIn kdI kdI Cp vI jFdf sI. keI sfihqkfr dosqF ny slfh idwqI ik iksy Ausqfd icwqrkfr dI sLfigrdI krF qF jo hwQ ivwc hor inKfr af jfvy. so icwTI pwqr krn AuprMq mYN pRiswD icwqrkfr srdfr soBf isMG pfs icwqrkfrI iswKx aMdryty clf igaf. AunHF idnF ivwc mYN ijLlHf mogf dy iewk skUl ivwc aiDafpk vjoN nOkrI kr irhf sI aqy grmI dIaF CwutIaF ivwc do mhIny leI AuWQy igaf sI. icwqrkfr ny myrI irhfiesL df pRbMD AunHF pfs pihlF hI icwqrkfrI iswK rhy alIgVH qoN idljIq isMG aqy gurdfspur qoN crnjIq isMG nfl kr idwqf, jo norHf dy guaFZ ivwc btflf invfsI ieMjnIar s[ bsMq isMG dI koTI ivwc rih rhy sn.

AunHF donF mYnUM dwisaf ik sfhmxI koTI ivwc iewk mym rihMdI hY jo zrfmy ilKdI aqy iKzvfAuNdI hY. Auh bVI sKLq hY. AunHF idnF ivwc pIx vfly pfxI dI bVI smwisaf huMdI sI qy aksr kudrqI csLimaF, ijnHF nUM AuWDr bfAulI ikhf jFdf hY, qoN pfxI mMgvfieaf jFdf sI. asIN ijs bfAulI qoN pIx vflf pfxI mMgvfAuNdy sF, Aus nUM “mym dI bfAulI” ikhf jFdf sI; jo sVk dy dUjy pfsy mYzm norHf dI koTI dy lfgy sI. norHf ny ieh QF sfP suQrf krvf ky aqy ies AuWqy iewk inwkf ijhf kmrf bxvf ky Cwq pvf idwqI sI. pfxI dy bfhr afAux leI iewk pfeIp lgvf idwqI geI sI, ijs kfrn ieh aqy lfglI bfAulI df nF “mym dI bfAulI” pY igaf sI. asIN svyry svyry nhfAux Dox leI ies bfAulI `qy hI afAuNdy. AudoN Auh lfgy lfgy GuMmdI iPrdI huMdI. kdI kdI mYzm dy drsLn ho jFdy. Aus ny lMbf sfDfrx colf ijhf aqy GuwtvF pjfmf pfieaf huMdf. kdI kdI isr `qy hYt vI leI huMdI. jy kdI sfhmxy qoN tfkrf ho jFdf qF asIN ‘guwz mfrinMg mYzm’ kih ky cuwp cfp awgy lMG jFdy.

iewk bfgL numf astyt ivwc bxy afpxy invfs sQfn ‘vuzlYNzjL irtRIt’ dy muwK drvfjLy awgy Aus ny vwzy vwzy borz lgfey huMdy, ijnHF AuWqy aMgryjLI, ihMdI aqy AurdU dy moty moty awKrF ivwc iliKaf huMdf ‘prfeIvyt’, ‘ieh rsqf afm nhIN hY’, ‘aMdr afAuxf mnHF hY’ afid. crnjIq aqy idljIq dwsdy, “ieh mym bVI sKLq hY, bVI ruwKI hY. hr iewk nUM JfV ky rwK idMdI hY. koeI vI ivakqI Aus qoN pihlF smF ley ibnF Aus nUM imlx nhIN jf skdf. ijqny imMt leI smF ilaf hovy, Auh pUry huMdy hoey hI AuWQoN AuWT ky clI jFdI hY. jF afAux vfly nUM kihMdI hY ik smF pUrf ho igaf hY, hux vfps jfE. keI rfjy mhfrfjy, amIr vjLIr, vwzy vwzy aPsr aMdryty afAuNdy qF aksr Aus nUM pihlF hI pwqr ilK ky imlx leI smF lY lYNdy. jykr do ivakqIaF ny imlx leI smF ilaf huMdf qF Aus ny afpxI kursI lfgy kyvl do kursIaF hI rKvfeIaF huMdIaF. jykr koeI qIjf ivakqI nfl clf igaf qF Aus nUUM vfps moV idwqf jFdf.” Ausdy ieh sfry aMgryjLF vfly hI asUl sn.

zf[ mihMdr isMG rMDfvf, jo icwqrkfr soBf isMG aqy norHf dy bVy hI pRsLMsk aqy nyVly imwqr sn, ny pMjfb df zIvYlpmYNt kimsLnr huMidaF aMdrytf ivKy bI[zI[E[ df dPqr KolH idwqf sI, (hux ieh dPqr lfgly ksby pMcruKI ivKy hY) ijs kr ky ipMz ivwc bVI rOxk rihMdI sI. koeI nf koeI smfgm vI huMdf rihMdf sI. afsy pfsy dy lok vI iksy nf iksy kMm kfj leI blfk dPqr afey rihMdy sn. bhuqy aPsr vI pMjfbI hI sn, jo ipMz ivwc hI ikrfey dy mkfnF ivwc rih rhy sn. asIN icwqrkfrI dy iqMnyN isKFdrU CVy CFt sI aqy afpxIaF rotIaF afp hI pkfAuNdy sI. keI vfrI iksy dukfn `qy sOdf pwqf lYx leI jF vYsy hI ipMz ivwc jFdy qF idljIq isMG aksr ipMz vfilaF nUM kihMdf, “quhfnUM pqf hY ik quhfzy ipMz ivwc do vzmuwly hIry rih rhy hn? AunHF kfrn quhfzy ipMz dy Bfg jfg pey hn, ipMz nUM cfr cMn lwg gey hn.” Ausdf Bfv icwqrkfr soBf isMG aqy mYzm norHf qoN huMdf sI. ipMz vfly vI aksr afKdy, “jI hF, sfnUM ies gwl df mfx vI hY.”

mYN do mhIny ipwCoN vfps af igaf. ienHF idnF ivwc koeI smfgm vI nf hoieaf. mYzm nfl koeI mulfkfq nhIN hoeI. Aus smyN ijLlHf kFgVf pMjfb df hI ihwsf huMdf sI. zyZ do sfl ipwCoN mYN afpxI bdlI gOrimMt hfeI skUl pprolf dI krvf leI. irhfiesL aMdrytf ipMz ivwc hI rwKI. skUl 5-6 iklomItr dUr sI. pYdl hI afAuNdf jFdf sI. idljIq isMG aqy crnjIq isMG icwqrkfrI iswK ky vfps cly gey. icwqrkfr soBf isMG nUM koeI imlx afieaf jy mYzm nUM imlx dI iewCf pRgt krdf qF Auh Aus nfl aksr mYnUM hI Byjdy. myrI bdlI qoN zyZ ku mhInf bfad hI akfsLbfxI jlMDr qoN (mrhUm) s[ albyl isMG gryvfl, jo ipwCoN dUrdrsLn dy izptI zfierYktr jnrl vjoN rItfier hoey, icwqrkfr soBf isMG dI ieMtrivAU rIkfrz krn afey. AunHF norHf nUM imlx dI iewCf pRgt kIqI, nOkr hwQ icwTI Byj ky smF lY ilaf. imQy smyN gryvfl jI nMU lY ky mYN igaf. awgy norHf sfzf ieMqjLfr kr rhI sI. iewk afrfm kursI qy bYTI sI. ieAuN lwg irhf sI ijvyN lytI hoeI hovy. sfDfrx Kwdr dy imwtI rMg dy kwpVy pfey hoey sn. ichrf aqy srIr JurVIaF nfl Biraf hoieaf sI, pr awKF nOjvfnF vrgIaF, gihrIaF aqy nIlIaF. ijnHF ivwc bVI cmk sI. afvfjL ivwc ruab sI. slfm kr ky asIN lfglIaF kursIaF AuWqy bYT gey. AunHF sB qoN pihlF gryvfl nUM puwiCaf ik aMdryty ikAuN afieaf hY. AunHF jvfb idwqf ik afkfsLbfxI leI s[ soBf isMG dI ieMtrivAU rIkfrz krn afieaf hF. mYzm nUM bhuq AuWcf suxdf sI. ies leI sfry imlx vfly lfgy peI kfpI AuWqy pYNsl jF pYWn nfl ilK ky gwl krdy sn. Auh jvfb pVH ky awgy gwl qordI. Aus iPr puwiCaf, “mYnUM ikEN imlx afieaf eyN?” gryvfl ny jvfb idwqf, “iewQy afieaf, qF quhfnUM afpxf siqkfr Byt krn leI afieaf hF.” jvfb pVH ky Auh KusL ho geI. Auh nftkF aqy pyNzU jIvn bfry gwlF krdI rhI. kihx lwgI ik ryzIE AuWqy vwD qoN vwD nftkF dy pRogrfm idaf kro, myry nftk vI ryzIE qoN pRsfirq kro. iPr Auh nftkF bfry hor gwlF krdI rhI. asIN bws isr ihlf ky ‘XYs mYzm’ jF ‘E[ky[ mYzm’ hI kihMdy rhy. sfnUM pihlF hI dws idwqf igaf sI ik jykr AusdI iksy gwl `qy nFh kIqI jF dlIl idwqI qF Auh ivgV jfeygI. sfnUM Aus ny 15 imMt df smF idwqf sI, pr gwlF gwlF ivc iewk GMty dy krIb smF bIq igaf.

ies ipwCoN qF ieh islslf cldf hI irhf. dfr jI (icwqrkfr soBf isMG) nUM koeI imlx afAuNdf, jykr norHf nUM imlx dI iewCf pRgt krdf qF Aus nfl aksr mYN hI jFdf. norHf sfl ivwc iqMn vfrI afpxy jnm idvs 29 akqUbr, ikRsms zy 25 dsMbr aqy 29 mfrc nUM ivstIiraf zy mnfAux smyN coxvyN ivakqIaF nUM afpxy Gr cfh `qy bulfAuNdI. Aus nUM ivstIrIaf Puwl bVy hI psMd sn. Gr ivwc sfry pfsy lgfey hoey sn. afpxy invfs vfly kmry dy bfhr bFsF df vrFzf ijhf bxf ky AuWpr iesdIaF vylF ivCfeIaF huMdIaF. asIN jFdy, cfh pI ky aqy gwpF mfr ky muV afAuNdy. keI vfrI GroN hI kfPLI bxf ky aqy ibskut vgYrf lY ky cly jFdy. asIN afpxy Gr iewk jrsI gF rwKI hoeI sI. kdI kdI KIr jF kstrz dI plyt jF pnIr bxf ky Byjdy. Auhdy bgIcy ivwc amrUd pwkdy qF amrUd jF amrUdF dI bxI jYlI jF jYm Byj idMdI. ieh islislf cldf rihMdf.

mYN dyiKaf, Auh bhuq hI sfdf rihMdI sI. sfdf pihrfvf pihndI sI aqy sfdf Kfxf KFdI sI. Aus ny kwcIaF iewtF df sfP suQrf, ilMibaf poicaf afpxf invfs sQfn aqy afey gey mihmfnF leI gYWst hfAUs bxfieaf hoieaf sI. afsy pfsy bgIcf sI. afpxy ies kMplYks aMdr hI Aus ny sfDfrn ijhf Epn-eyar QIeytr bxfieaf hoieaf sI, ijwQy Auh nftk iKzvfAuNdI huMdI sI. AuWDr bFs bhuq huMdf hY, Gr ivwc PrnIcr vI bFs df sfdf ijhf. Auh afm qOr `qy clMq mfmilaF bfry hI gwlbfq krdI. Auh aMgryjLI dy BivwK bfry puwCdI aqy aksr hI afKdI, “aMgryjLI iewk aMqr-rfsLtrI BfsLf hY. jLrUr pVHnI cfhIdI hY. hr qrHF dy igafn nfl hjLfrF pusqkF BrIaF peIaF hn.” afid.

jdoN sfl 1966 dOrfn BfsLf dy afDfr `qy pMjfbI sUbf bxfAux dI mMg prvfn hoeI, norHf ny dfr jI nUM puwiCaf, “soBf isMG, pMjfbI sUbf bx irhf hY, qUM iewQy rihxf hY jF pMjfbI sUby ivwc cly jfxf hY?” dfr jI ny jvfb idwqf, “mYN qF iewQy hI aMdryty rhFgf.” Aus ny ikhf “mYN vI iewQy hI rhFgI.”

dfr jI nfl Ausdy keI gwlF `qy iqwKy mwqByd sn. kFgVf GftI dy ies Kyqr aMdr bfirsL bhuq huMdI hY. islHfbf bhuq rihMdf hY, ijs kfrn iewDr isAuNk (dImk) bhuq hY. afpxIaF pyNitMgF islH aqy dImk qoN bcfAux leI dfr jI ny afpxy stuizE qy afrt gYlrI aqy bfad ivwc irhfiesL vfly ihwsy nUM pwikaF kr ilaf sI. PrsL vI icwps df bxvf ilaf sI. ies AuWqy norHf nfrfjL sI, kihMdI ipMzF ivwc ieh mfzrn cIjLF nhIN afAuxIaF cfhIdIaF. ivcfrF ivwc mqByd df dUsrf kfrn ieh sI ik afrt-gYlrI dyKx aqy dfr jI nUM imlx leI bVy lok afey rihMdy sn. ies bfry vI Aus dy ivcfr vwKry sn. Auh afKdI, “asIN koeI icVIaf Gr dI cIjL hF jo lok sfnUM dyKx afAuNdy hn. sfzy rojLfnf jIvn ivwc ivGn pfAuNdy hn. sfzf smF brbfd krdy hn.” iesdy Ault dfr jI kihMdy, “ijhVf vI afAuNdf hY, sfzy moiZaF `qy cVH ky afAuNdf hY. jy pflmpur qoN vI afieaf hY qF Gto Gt 11-12 iklomItr qoN cwl ky afieaf hY. Aus nUM ikvyN moVIey, inrfsL krIey. vYsy vI kfvF ivwc kdI koeI hMs vI af jFdf hY.”

norHf nUM pMjfbI rMg mMc dI nkVdfdI ikhf jFdf hY. AusdI pRyrnf nfl hI lfhOr kflj dy ividafrQIaF ny afpxI mF-bolI pMjfbI ivwc nftk ilKxy ÈurU kIqy. afeI[sI[ nMdf vloN iliKaf pMjfbI df pihlf nftk “ dulhn” 1913 ivwc Aus dy inrdysLn ivwc Kyizaf igaf sI. 1914 ivwc rijMdr lfl sfhnI df “dIny dI jMJ” aqy nMdf df “byby rfm BjnI” ilKy qy Kyzy gey. pr ieh hYrfnI vflI gwl hY ik Auh pMjfbI qF kI, ihMdI jF ihMdusqfnI vI bol nhIN skdI sI. hF, afpxy nOkrF nfl gwlbfq krn jogI tuwtI PuwtI ihMdusqfnI ËrUr bol lYNdI sI. iewk vfrI Aus nUM iksy ny puwiCaf ik kI quhfnUM ihMdusqfnI afAuNdI hY, Auh afKx lwgI, “myry nfl sfry aMgryjLI ivwc hI gwlF krdy hn, ihMdusqfnI ikvyN afvy?”

Ausdy dovyN nOkr, sflg rfm qy pRBU svyry afAuNdy sn, sLfm nUM afpxy Gr cly jFdy sn. pRBU afm qOr `qy bgIcy ivwc kMm krdf sI aqy sflg rfm Gr aMdrly kMm, Kfxf pkfAux afid df aqy afey gey pRfhuixaF nUM sMBflx df. donF nUM AunHF idnF ivwc Auh hr mhIny 45-45 rupY qnKfh idMdI. AunHF donF nUM Aus ny QoVHI QoVHI jLmIn vI idwqI hoeI sI, ijwQy Auh KyqI kr ky afpxy gujLfry leI QoVHI bhuq Psl iqafr kr lYNdy. jLmIn ivwc hI AunHF ny afpxy Gr bxfey hoey sn. 1970-71 dIaF srdIaF dy idn sn, dhfikaF qoN Aus pfs kMm krdy ienHF donF nOkrF ny Aus nUM ilKqI noits dy idwqf ijs df mjLmUn kuJ ies qrHF sI, “qUM sfnUM byvkUPL bxfAuNdI rhI eyN. QoVHI qnKfh idwqI. sfnUM gujLfry jogI jLmIn vI nhIN idwqI. afpxf Kfxy afid df pRbMD kr lYxf, asIN hux qyrf kMm nhIN krFgy.” afid. noits pVH ky Aus nUM bhuq duwK hoieaf. Aus ny dfr jI qy AunHF dy iewk purfxy dosq pMzq mMgq rfm, jo afpxf irtfierz jIvn ibqfAux leI aMdryty af gey sn, nUM dwisaf. pMzq mMgq rfm aqy ipMz dy iewk aiDafpk pMzq bYxI pRsLfid ny jf ky nOkrF nUM smJfieaf. noits pVvf idwqf aqy norHf dy pYrIN hwQ vI lgvfieaf. pr Auh ieh swt, ies nmk hrfmIpx nUM Bulf nf skI aqy kuJ smF bImfr rih ky do mfrc 1971 nUM awKF mIt geI.

PrvrI 1971 ivwc jdoN Auh kfPI bImfr ho geI, asIN QoVHy idnF bfad AusdI ishq df pqf lYx jFdy. koeI dvf dfrU Byjx bfry puwCdy qF Auh ieho afKdI, “zoNt trfeI tU syv mI, lYt mI Pyz” ( mYnUM bcfAux df Xqn nf kro, mYnUM murJf jfx idE). 95 sfl dI Aumr ho jfx dy bfvjUd Auh mfnisk qOr `qy pUrI qrHF cyqMn sI. AusdIaF awKF ivwc iewk cmk sI, pr bolF ivwc pihlF vflI kVk nhIN rhI sI. Auh do mfrc nUM hmysLf leI “murJf” geI. Auus ny pihlI mfrc qwk afpxI zfierI ilKI.

mYzm norHf nUM rMg mMc nfl ipafr nhIN, sgoN iesLk sI. rMg mMc hI Auhdf jIvn sI. lgBg 82 sfl dI Aumr qwk Auh hr sfl afpxy Epn-eyar-QIeytr ivKy nftk krvfAuNdI rhI. nftk bfry sYmInfr krvfAuNdI rhI. pMjfb srkfr blfk aqy smfijk iswiKaf aPsrF nUM nftk ilKx, Kyzx aqy inrdysLn dI iswiKaf leI Aus pfs ByjdI rhI. kfljF dy pRoPYWsr aqy ividafrQI vI ies AudysL leI Aus pfs afAuNdy rhy. pMjfbI rMg mMc leI Aus dIaF syvfvF dI mfnqf krdy hoey hI pMjfbI XUnIvristI pitaflf ny Ausdy Gr jf ky Aus nUM zI[ilt[ dI AupfDI nfl snmfinq kIqf sI. Auh bhuq KusL hoeI sI aqy afpxI afKrI vsIhq rfhIN afpxf invfs sQfn qy lfiebryrI XUnIvristI nUM dy idwqI ijwQy XUnivristI ny “hOlIzya hom” bxfieaf hY. Auh BfvyN iesfeI Drm nfl sbMD rwKdI sI, pr AusdI iewCf anusfr Ausdy invfs sQfn dy nyVy hI Aus df aMqm sskfr kIqf igaf. smfDI AuWqy ivstIiraf dy Puwl lgfey gey aqy ieh kuqvf ilK ky lgfieaf igaf:-

Rest weary heart, Thy Work is done (Qwky hoey idl afrfm kr, qyrf kMm pUrf ho igaf hY). ies lyKk nUM pMjfbI XUnIvristI vloN iewQy bxfey gey lyKk Gr df pihlf kyar-tykr (ieMcfrj) hox df mfx hfsl hY.

norHf tflstfey dy jIvn aqy iPlfsPI qoN bhuq pRBfivq sI aqy aksr ikhf krdI sI ik Bfrq ipMzF df dysL hY. srkfr nUM ipMzF dy ivkfs vl ivsLysL iDafn dyxf cfhIdf hY. Auh Kud vI ipMzF dy jIvn ( kMtrI lfeIP) nUM bhuq psMd krdI sI. Auh ikhf krdI sI, “ipMzF ivwc rihx vfly dIaF jVHF kudrq ivwc huMdIaF hn aqy Auh kudrq nfl iewk imwk ho jFdf hY.” Auh ieh vI dwisaf krdI sI, “ieMglYNz jdoN ‘kMtrI lfeIP’ df jIvn ijAuNdf sI, qF ies ny bhuq vwzy vwzy lyKk, klfkfr, sMgIqkfr, buwDIjIvI aqy nyqf pYdf kIqy. dUjy gvFZI XUrpIn dysLF dy lok afpxy bwicaF nUM iswiKaf lYx leI ienHF GrF ivwc vwzIaF vwzIaF PIsF dy ky Byijaf krdy sn.”

hux jdoN ik ipMzF ivwc ivwidaf aqy zfktrI afid dIaF sLihrF vflIaF shUlqF puwj rhIaF hn, ivsLysL kr ky pMjfb dy ipMzF ivwc, norHf df supnf pUrf huMdf jfpdf hY.

(6 nvMbr 2006)

******

#jy-29/100 BfeI rxDIr isMG ngr, luiDafxf-141012 Pon:91-161-3200361 mobfeIl: 91-98146-39649

 

hrbIr isMG BMvr dIaF hor rcnfvF pVHn leI kilwk kro

 

e-mail:
ilKfrI
Likhari


© likhari: Punjabi Likhari Forum-2001-2006