do sLbd
s:
hrbIr isMG BMvr 'pMjfbI sfihqk jgq' ivc iek sPl lyKk
aqy pwqrkfr vjoN jfixaf pihcfixaf nF hY. 31 virHaF
qoN afp 'itRbIAUn' aKLbfr sMmUh leI 'sInIar pwqrkfr'
vjoN kMm krdy af rhy hn. afp dy bhu-muly lyK pMjfbI
dy pRmuwK pricaF ivc vI Cwpdy rihMdy hn. afpdIaF: (1)
soBf isMG-jIvn, sLKLsLIaq qy klf, (2) kI KLfilsqfn
bxygf?, (3) pMjfbI df lok nfiek(sMq hrcMd isMG
lONgovfl), (4) nfrIal dI DrqI aqy (5) zfierI dy pMny
afid pusqkF prkfisLq hoeIaF ijhnF nUMM pfTkF vloN
BrvF huMGfrf imilaf. 'zfierI dy pMny' leI afp nUM vwK
vwK sMsQfvF vloN snmfinaf vI igaf.
inDVk,
inrpwK, eImfndfr aqy sLkqIsLflI pwqrkfr s: BMvr dIaF
hux qwk 'ilKfrI' ivwc nON rcnfvF CpIaF hn.
AuhnF dI iewk hor nvIN rcnf): 'nyiVEN
dyKI mYzm norHf irwcRzjL' ilKfrI dy pfTkF dy rU-b-rU
kridaF asIN prsMnqf df anuBwv kr rhy hF. -----ilKfrI
******
nyiVEN dyKI mYzm norHf irwcRzjL
-hrbIr isMG BMvr-
pihlI
vfrI pMjfbI rMg mMc dI nkVdfdI imisjL norHf irwcRzjL
df nF mYN aMdryty jf ky hI suixaf. ieh julfeI 1961 dI
gwl hY. cVHdI jvfnI ivwc mYnUM icwqrkfrI df sLOk sI.
iksy pMjfbI aKLbfr jF mYgjLIn ivwc myrf bxfieaf
zIjLfeIn kdI kdI Cp vI jFdf sI. keI sfihqkfr dosqF ny
slfh idwqI ik iksy Ausqfd icwqrkfr dI sLfigrdI krF qF
jo hwQ ivwc hor inKfr af jfvy. so icwTI pwqr krn
AuprMq mYN pRiswD icwqrkfr srdfr soBf isMG pfs
icwqrkfrI iswKx aMdryty clf igaf. AunHF idnF ivwc mYN
ijLlHf mogf dy iewk skUl ivwc aiDafpk vjoN nOkrI kr
irhf sI aqy grmI dIaF CwutIaF ivwc do mhIny leI AuWQy
igaf sI. icwqrkfr ny myrI irhfiesL df pRbMD AunHF pfs
pihlF hI icwqrkfrI iswK rhy alIgVH qoN idljIq isMG
aqy gurdfspur qoN crnjIq isMG nfl kr idwqf, jo norHf
dy guaFZ ivwc btflf invfsI ieMjnIar s[ bsMq isMG dI
koTI ivwc rih rhy sn.
AunHF
donF mYnUM dwisaf ik sfhmxI koTI ivwc iewk mym rihMdI
hY jo zrfmy ilKdI aqy iKzvfAuNdI hY. Auh bVI sKLq hY.
AunHF idnF ivwc pIx vfly pfxI dI bVI smwisaf huMdI sI
qy aksr kudrqI csLimaF, ijnHF nUM AuWDr bfAulI ikhf
jFdf hY, qoN pfxI mMgvfieaf jFdf sI. asIN ijs bfAulI
qoN pIx vflf pfxI mMgvfAuNdy sF, Aus nUM mym dI
bfAulI ikhf jFdf sI; jo sVk dy dUjy pfsy mYzm
norHf dI koTI dy lfgy sI. norHf ny ieh QF sfP suQrf
krvf ky aqy ies AuWqy iewk inwkf ijhf kmrf bxvf ky
Cwq pvf idwqI sI. pfxI dy bfhr afAux leI iewk pfeIp
lgvf idwqI geI sI, ijs kfrn ieh aqy lfglI bfAulI df
nF mym dI bfAulI pY igaf sI. asIN svyry
svyry nhfAux Dox leI ies bfAulI `qy hI afAuNdy. AudoN
Auh lfgy lfgy GuMmdI iPrdI huMdI. kdI kdI mYzm dy
drsLn ho jFdy. Aus ny lMbf sfDfrx colf ijhf aqy
GuwtvF pjfmf pfieaf huMdf. kdI kdI isr `qy hYt vI leI
huMdI. jy kdI sfhmxy qoN tfkrf ho jFdf qF asIN
guwz mfrinMg mYzm kih ky cuwp cfp awgy
lMG jFdy.
iewk
bfgL numf astyt ivwc bxy afpxy invfs sQfn
vuzlYNzjL irtRIt dy muwK drvfjLy awgy Aus
ny vwzy vwzy borz lgfey huMdy, ijnHF AuWqy aMgryjLI,
ihMdI aqy AurdU dy moty moty awKrF ivwc iliKaf huMdf
prfeIvyt, ieh rsqf afm nhIN
hY, aMdr afAuxf mnHF hY afid.
crnjIq aqy idljIq dwsdy, ieh mym bVI sKLq hY,
bVI ruwKI hY. hr iewk nUM JfV ky rwK idMdI hY. koeI
vI ivakqI Aus qoN pihlF smF ley ibnF Aus nUM imlx
nhIN jf skdf. ijqny imMt leI smF ilaf hovy, Auh pUry
huMdy hoey hI AuWQoN AuWT ky clI jFdI hY. jF afAux
vfly nUM kihMdI hY ik smF pUrf ho igaf hY, hux vfps
jfE. keI rfjy mhfrfjy, amIr vjLIr, vwzy vwzy aPsr
aMdryty afAuNdy qF aksr Aus nUM pihlF hI pwqr ilK ky
imlx leI smF lY lYNdy. jykr do ivakqIaF ny imlx leI
smF ilaf huMdf qF Aus ny afpxI kursI lfgy kyvl do
kursIaF hI rKvfeIaF huMdIaF. jykr koeI qIjf ivakqI
nfl clf igaf qF Aus nUUM vfps moV idwqf jFdf.
Ausdy ieh sfry aMgryjLF vfly hI asUl sn.
zf[
mihMdr isMG rMDfvf, jo icwqrkfr soBf isMG aqy norHf
dy bVy hI pRsLMsk aqy nyVly imwqr sn, ny pMjfb df
zIvYlpmYNt kimsLnr huMidaF aMdrytf ivKy bI[zI[E[ df
dPqr KolH idwqf sI, (hux ieh dPqr lfgly ksby pMcruKI
ivKy hY) ijs kr ky ipMz ivwc bVI rOxk rihMdI sI. koeI
nf koeI smfgm vI huMdf rihMdf sI. afsy pfsy dy lok vI
iksy nf iksy kMm kfj leI blfk dPqr afey rihMdy sn.
bhuqy aPsr vI pMjfbI hI sn, jo ipMz ivwc hI ikrfey dy
mkfnF ivwc rih rhy sn. asIN icwqrkfrI dy iqMnyN
isKFdrU CVy CFt sI aqy afpxIaF rotIaF afp hI pkfAuNdy
sI. keI vfrI iksy dukfn `qy sOdf pwqf lYx leI jF vYsy
hI ipMz ivwc jFdy qF idljIq isMG aksr ipMz vfilaF nUM
kihMdf, quhfnUM pqf hY ik quhfzy ipMz ivwc do
vzmuwly hIry rih rhy hn? AunHF kfrn quhfzy ipMz dy
Bfg jfg pey hn, ipMz nUM cfr cMn lwg gey hn.
Ausdf Bfv icwqrkfr soBf isMG aqy mYzm norHf qoN huMdf
sI. ipMz vfly vI aksr afKdy, jI hF, sfnUM ies
gwl df mfx vI hY.
mYN
do mhIny ipwCoN vfps af igaf. ienHF idnF ivwc koeI
smfgm vI nf hoieaf. mYzm nfl koeI mulfkfq nhIN hoeI.
Aus smyN ijLlHf kFgVf pMjfb df hI ihwsf huMdf sI. zyZ
do sfl ipwCoN mYN afpxI bdlI gOrimMt hfeI skUl pprolf
dI krvf leI. irhfiesL aMdrytf ipMz ivwc hI rwKI. skUl
5-6 iklomItr dUr sI. pYdl hI afAuNdf jFdf sI. idljIq
isMG aqy crnjIq isMG icwqrkfrI iswK ky vfps cly gey.
icwqrkfr soBf isMG nUM koeI imlx afieaf jy mYzm nUM
imlx dI iewCf pRgt krdf qF Auh Aus nfl aksr mYnUM hI
Byjdy. myrI bdlI qoN zyZ ku mhInf bfad hI akfsLbfxI
jlMDr qoN (mrhUm) s[ albyl isMG gryvfl, jo ipwCoN
dUrdrsLn dy izptI zfierYktr jnrl vjoN rItfier hoey,
icwqrkfr soBf isMG dI ieMtrivAU rIkfrz krn afey.
AunHF norHf nUM imlx dI iewCf pRgt kIqI, nOkr hwQ
icwTI Byj ky smF lY ilaf. imQy smyN gryvfl jI nMU lY
ky mYN igaf. awgy norHf sfzf ieMqjLfr kr rhI sI. iewk
afrfm kursI qy bYTI sI. ieAuN lwg irhf sI ijvyN lytI
hoeI hovy. sfDfrx Kwdr dy imwtI rMg dy kwpVy pfey
hoey sn. ichrf aqy srIr JurVIaF nfl Biraf hoieaf sI,
pr awKF nOjvfnF vrgIaF, gihrIaF aqy nIlIaF. ijnHF
ivwc bVI cmk sI. afvfjL ivwc ruab sI. slfm kr ky asIN
lfglIaF kursIaF AuWqy bYT gey. AunHF sB qoN pihlF
gryvfl nUM puwiCaf ik aMdryty ikAuN afieaf hY. AunHF
jvfb idwqf ik afkfsLbfxI leI s[ soBf isMG dI
ieMtrivAU rIkfrz krn afieaf hF. mYzm nUM bhuq AuWcf
suxdf sI. ies leI sfry imlx vfly lfgy peI kfpI AuWqy
pYNsl jF pYWn nfl ilK ky gwl krdy sn. Auh jvfb pVH ky
awgy gwl qordI. Aus iPr puwiCaf, mYnUM ikEN
imlx afieaf eyN? gryvfl ny jvfb idwqf,
iewQy afieaf, qF quhfnUM afpxf siqkfr Byt krn
leI afieaf hF. jvfb pVH ky Auh KusL ho geI. Auh
nftkF aqy pyNzU jIvn bfry gwlF krdI rhI. kihx lwgI ik
ryzIE AuWqy vwD qoN vwD nftkF dy pRogrfm idaf kro,
myry nftk vI ryzIE qoN pRsfirq kro. iPr Auh nftkF
bfry hor gwlF krdI rhI. asIN bws isr ihlf ky
XYs mYzm jF E[ky[ mYzm hI
kihMdy rhy. sfnUM pihlF hI dws idwqf igaf sI ik jykr
AusdI iksy gwl `qy nFh kIqI jF dlIl idwqI qF Auh ivgV
jfeygI. sfnUM Aus ny 15 imMt df smF idwqf sI, pr gwlF
gwlF ivc iewk GMty dy krIb smF bIq igaf.
ies
ipwCoN qF ieh islslf cldf hI irhf. dfr jI (icwqrkfr
soBf isMG) nUM koeI imlx afAuNdf, jykr norHf nUM imlx
dI iewCf pRgt krdf qF Aus nfl aksr mYN hI jFdf. norHf
sfl ivwc iqMn vfrI afpxy jnm idvs 29 akqUbr, ikRsms
zy 25 dsMbr aqy 29 mfrc nUM ivstIiraf zy mnfAux smyN
coxvyN ivakqIaF nUM afpxy Gr cfh `qy bulfAuNdI. Aus
nUM ivstIrIaf Puwl bVy hI psMd sn. Gr ivwc sfry pfsy
lgfey hoey sn. afpxy invfs vfly kmry dy bfhr bFsF df
vrFzf ijhf bxf ky AuWpr iesdIaF vylF ivCfeIaF huMdIaF.
asIN jFdy, cfh pI ky aqy gwpF mfr ky muV afAuNdy. keI
vfrI GroN hI kfPLI bxf ky aqy ibskut vgYrf lY ky cly
jFdy. asIN afpxy Gr iewk jrsI gF rwKI hoeI sI. kdI
kdI KIr jF kstrz dI plyt jF pnIr bxf ky Byjdy. Auhdy
bgIcy ivwc amrUd pwkdy qF amrUd jF amrUdF dI bxI jYlI
jF jYm Byj idMdI. ieh islislf cldf rihMdf.
mYN
dyiKaf, Auh bhuq hI sfdf rihMdI sI. sfdf pihrfvf
pihndI sI aqy sfdf Kfxf KFdI sI. Aus ny kwcIaF iewtF
df sfP suQrf, ilMibaf poicaf afpxf invfs sQfn aqy
afey gey mihmfnF leI gYWst hfAUs bxfieaf hoieaf sI.
afsy pfsy bgIcf sI. afpxy ies kMplYks aMdr hI Aus ny
sfDfrn ijhf Epn-eyar QIeytr bxfieaf hoieaf sI, ijwQy
Auh nftk iKzvfAuNdI huMdI sI. AuWDr bFs bhuq huMdf hY,
Gr ivwc PrnIcr vI bFs df sfdf ijhf. Auh afm qOr `qy
clMq mfmilaF bfry hI gwlbfq krdI. Auh aMgryjLI dy
BivwK bfry puwCdI aqy aksr hI afKdI, aMgryjLI
iewk aMqr-rfsLtrI BfsLf hY. jLrUr pVHnI cfhIdI hY. hr
qrHF dy igafn nfl hjLfrF pusqkF BrIaF peIaF hn.
afid.
jdoN
sfl 1966 dOrfn BfsLf dy afDfr `qy pMjfbI sUbf bxfAux
dI mMg prvfn hoeI, norHf ny dfr jI nUM puwiCaf,
soBf isMG, pMjfbI sUbf bx irhf hY, qUM iewQy
rihxf hY jF pMjfbI sUby ivwc cly jfxf hY? dfr
jI ny jvfb idwqf, mYN qF iewQy hI aMdryty rhFgf.
Aus ny ikhf mYN vI iewQy hI rhFgI.
dfr
jI nfl Ausdy keI gwlF `qy iqwKy mwqByd sn. kFgVf GftI
dy ies Kyqr aMdr bfirsL bhuq huMdI hY. islHfbf bhuq
rihMdf hY, ijs kfrn iewDr isAuNk (dImk) bhuq hY.
afpxIaF pyNitMgF islH aqy dImk qoN bcfAux leI dfr jI
ny afpxy stuizE qy afrt gYlrI aqy bfad ivwc irhfiesL
vfly ihwsy nUM pwikaF kr ilaf sI. PrsL vI icwps df
bxvf ilaf sI. ies AuWqy norHf nfrfjL sI, kihMdI ipMzF
ivwc ieh mfzrn cIjLF nhIN afAuxIaF cfhIdIaF. ivcfrF
ivwc mqByd df dUsrf kfrn ieh sI ik afrt-gYlrI dyKx
aqy dfr jI nUM imlx leI bVy lok afey rihMdy sn. ies
bfry vI Aus dy ivcfr vwKry sn. Auh afKdI, asIN
koeI icVIaf Gr dI cIjL hF jo lok sfnUM dyKx afAuNdy
hn. sfzy rojLfnf jIvn ivwc ivGn pfAuNdy hn. sfzf smF
brbfd krdy hn. iesdy Ault dfr jI kihMdy,
ijhVf vI afAuNdf hY, sfzy moiZaF `qy cVH ky
afAuNdf hY. jy pflmpur qoN vI afieaf hY qF Gto Gt 11-12
iklomItr qoN cwl ky afieaf hY. Aus nUM ikvyN moVIey,
inrfsL krIey. vYsy vI kfvF ivwc kdI koeI hMs vI af
jFdf hY.
norHf
nUM pMjfbI rMg mMc dI nkVdfdI ikhf jFdf hY. AusdI
pRyrnf nfl hI lfhOr kflj dy ividafrQIaF ny afpxI mF-bolI
pMjfbI ivwc nftk ilKxy ÈurU kIqy. afeI[sI[ nMdf vloN
iliKaf pMjfbI df pihlf nftk dulhn 1913
ivwc Aus dy inrdysLn ivwc Kyizaf igaf sI. 1914 ivwc
rijMdr lfl sfhnI df dIny dI jMJ aqy nMdf
df byby rfm BjnI ilKy qy Kyzy gey. pr ieh
hYrfnI vflI gwl hY ik Auh pMjfbI qF kI, ihMdI jF
ihMdusqfnI vI bol nhIN skdI sI. hF, afpxy nOkrF nfl
gwlbfq krn jogI tuwtI PuwtI ihMdusqfnI ËrUr bol
lYNdI sI. iewk vfrI Aus nUM iksy ny puwiCaf ik kI
quhfnUM ihMdusqfnI afAuNdI hY, Auh afKx lwgI,
myry nfl sfry aMgryjLI ivwc hI gwlF krdy hn,
ihMdusqfnI ikvyN afvy?
Ausdy
dovyN nOkr, sflg rfm qy pRBU svyry afAuNdy sn, sLfm
nUM afpxy Gr cly jFdy sn. pRBU afm qOr `qy bgIcy ivwc
kMm krdf sI aqy sflg rfm Gr aMdrly kMm, Kfxf pkfAux
afid df aqy afey gey pRfhuixaF nUM sMBflx df. donF
nUM AunHF idnF ivwc Auh hr mhIny 45-45 rupY qnKfh
idMdI. AunHF donF nUM Aus ny QoVHI QoVHI jLmIn vI
idwqI hoeI sI, ijwQy Auh KyqI kr ky afpxy gujLfry leI
QoVHI bhuq Psl iqafr kr lYNdy. jLmIn ivwc hI AunHF ny
afpxy Gr bxfey hoey sn. 1970-71 dIaF srdIaF dy idn sn,
dhfikaF qoN Aus pfs kMm krdy ienHF donF nOkrF ny Aus
nUM ilKqI noits dy idwqf ijs df mjLmUn kuJ ies qrHF
sI, qUM sfnUM byvkUPL bxfAuNdI rhI eyN. QoVHI
qnKfh idwqI. sfnUM gujLfry jogI jLmIn vI nhIN idwqI.
afpxf Kfxy afid df pRbMD kr lYxf, asIN hux qyrf kMm
nhIN krFgy. afid. noits pVH ky Aus nUM bhuq
duwK hoieaf. Aus ny dfr jI qy AunHF dy iewk purfxy
dosq pMzq mMgq rfm, jo afpxf irtfierz jIvn ibqfAux
leI aMdryty af gey sn, nUM dwisaf. pMzq mMgq rfm aqy
ipMz dy iewk aiDafpk pMzq bYxI pRsLfid ny jf ky nOkrF
nUM smJfieaf. noits pVvf idwqf aqy norHf dy pYrIN hwQ
vI lgvfieaf. pr Auh ieh swt, ies nmk hrfmIpx nUM Bulf
nf skI aqy kuJ smF bImfr rih ky do mfrc 1971 nUM awKF
mIt geI.
PrvrI
1971 ivwc jdoN Auh kfPI bImfr ho geI, asIN QoVHy idnF
bfad AusdI ishq df pqf lYx jFdy. koeI dvf dfrU Byjx
bfry puwCdy qF Auh ieho afKdI, zoNt trfeI tU
syv mI, lYt mI Pyz ( mYnUM bcfAux df Xqn nf kro,
mYnUM murJf jfx idE). 95 sfl dI Aumr ho jfx dy bfvjUd
Auh mfnisk qOr `qy pUrI qrHF cyqMn sI. AusdIaF awKF
ivwc iewk cmk sI, pr bolF ivwc pihlF vflI kVk nhIN
rhI sI. Auh do mfrc nUM hmysLf leI murJf
geI. Auus ny pihlI mfrc qwk afpxI zfierI ilKI.
mYzm
norHf nUM rMg mMc nfl ipafr nhIN, sgoN iesLk sI. rMg
mMc hI Auhdf jIvn sI. lgBg 82 sfl dI Aumr qwk Auh hr
sfl afpxy Epn-eyar-QIeytr ivKy nftk krvfAuNdI rhI.
nftk bfry sYmInfr krvfAuNdI rhI. pMjfb srkfr blfk aqy
smfijk iswiKaf aPsrF nUM nftk ilKx, Kyzx aqy inrdysLn
dI iswiKaf leI Aus pfs ByjdI rhI. kfljF dy pRoPYWsr
aqy ividafrQI vI ies AudysL leI Aus pfs afAuNdy rhy.
pMjfbI rMg mMc leI Aus dIaF syvfvF dI mfnqf krdy hoey
hI pMjfbI XUnIvristI pitaflf ny Ausdy Gr jf ky Aus
nUM zI[ilt[ dI AupfDI nfl snmfinq kIqf sI. Auh bhuq
KusL hoeI sI aqy afpxI afKrI vsIhq rfhIN afpxf invfs
sQfn qy lfiebryrI XUnIvristI nUM dy idwqI ijwQy
XUnivristI ny hOlIzya hom bxfieaf hY. Auh
BfvyN iesfeI Drm nfl sbMD rwKdI sI, pr AusdI iewCf
anusfr Ausdy invfs sQfn dy nyVy hI Aus df aMqm sskfr
kIqf igaf. smfDI AuWqy ivstIiraf dy Puwl lgfey gey
aqy ieh kuqvf ilK ky lgfieaf igaf:-
Rest
weary heart, Thy Work is done (Qwky
hoey idl afrfm kr, qyrf kMm pUrf ho igaf hY). ies
lyKk nUM pMjfbI XUnIvristI vloN iewQy bxfey gey lyKk
Gr df pihlf kyar-tykr (ieMcfrj) hox df mfx hfsl hY.
norHf
tflstfey dy jIvn aqy iPlfsPI qoN bhuq pRBfivq sI aqy
aksr ikhf krdI sI ik Bfrq ipMzF df dysL hY. srkfr nUM
ipMzF dy ivkfs vl ivsLysL iDafn dyxf cfhIdf hY. Auh
Kud vI ipMzF dy jIvn ( kMtrI lfeIP) nUM bhuq psMd
krdI sI. Auh ikhf krdI sI, ipMzF ivwc rihx vfly
dIaF jVHF kudrq ivwc huMdIaF hn aqy Auh kudrq nfl
iewk imwk ho jFdf hY. Auh ieh
vI dwisaf krdI sI, ieMglYNz jdoN kMtrI
lfeIP df jIvn ijAuNdf sI, qF ies ny bhuq vwzy
vwzy lyKk, klfkfr, sMgIqkfr, buwDIjIvI aqy nyqf pYdf
kIqy. dUjy gvFZI XUrpIn dysLF dy lok afpxy bwicaF nUM
iswiKaf lYx leI ienHF GrF ivwc vwzIaF vwzIaF PIsF dy
ky Byijaf krdy sn.
hux
jdoN ik ipMzF ivwc ivwidaf aqy zfktrI afid dIaF
sLihrF vflIaF shUlqF puwj rhIaF hn, ivsLysL kr ky
pMjfb dy ipMzF ivwc, norHf df supnf pUrf huMdf jfpdf
hY.
(6
nvMbr 2006)
******
#jy-29/100
BfeI rxDIr isMG ngr, luiDafxf-141012 Pon:91-161-3200361
mobfeIl: 91-98146-39649