nkslvfVI
lihr dy kvIaF ivc sMq rfm AudfsI iek mhwqvpUrn nF hY.
mflvy dy Coty ijhy ipMz rfiesr (sMgrUr) ivc aiq dy
grIb pirvfr ivc pYdf hoieaf AudfsI kivqf dy ipV ivc
ieMnIaF vwzIaF mwlF mfrygf ieh iksy ny soicaf vI nhIN
hovygf. AusdI kivqf dI ijMd jfn ikrqI, iksfn qy
imhnqksL jnqf hY. sMqrfm AudfsI df pirvfr bcpn smyN
jIvn ngr isrsy ivc rihMdf sI. Aus pirvfr df sMbMD
nfmDfrI sMpRdfie nflL sI. Aus smyN grIb jnqf nUM
nfmDfrI sMpRdfie kfPLI hwd qk pRBfivq kr cuwkf sI.
sLurU sLurU ivc Ausny nfmDfrI gurU dI AusqqI ivc
kivqf rcI. Ausny bfbf rfm isMG nUM srvoc Dfrimk nyqf
vI ikhf. Auh ilKdf hY,
myry pRIqmf
mYN BYxI sfihb aMdr
qYnUM sLrDf dy Pwul cVHfAux
afieaf
qyrI mVHI qy bYT ky do GVIaF
hMJU ipafr dy iek do bhfAux
afieaf.
ies qoN
bfd sMq rfm AudfsI ny pRym gIqF vl moVf kwitaf ijnHF
dI hyk qy lYa lokgIqF vflLI hY. Auh ikqy pRdys gey
mfhI dI AuzIk ivc aOrq vloN kfvF nUM cUrI pfAux dy
prMprfgq gIq ilKdf hY qy ikqy Auh mfvF TMzIaF CfvF dI
gwl krdf hY. Ausdy pRym gIqF dy ivsLy hn, bsMq ruwq
dy PuwlF dI mihk, icwTIaF vflLy zfkIey dI AuzIk afid.
AudfsI ilKdf hY,
Auz jf kfvF
kfilLaf vy, Auz jf kfvF kfilLaf
pYrIN qyry GUMgrU pfvF,
af sony dI cuMJ mVfvF,
kuwt kuwt qYnUM cUrIaF pfvF,
mfhI myry df qUM isrnfvF,
KMBF Aupr ilKf ilaf vy. Auz jf
kfvF kfilLaf vy
.
mF dI
mhfnqf bfry Auh ilKdf hY,
jug jug jIvy
bfbl
pyky mfvF nflL
mfvF TMZIaF CfvF
mOj BrfvF nflL.
ies qoN
bfd sMq rfm AudfsI dysL ipafr dy ivsLy nUM CuMhidaF
pMdrF agsq 1947 dI afjLfdI nUM smfijk qbdIlI df icHMn
mMndf hY. Auh afpxy gIqF ivc Bfrq mfqf qy jvfhr lfl
nihrU dI pRsMsf krdf hY ik Bfrq dy lok hmysLf nihrU
dI afjLfdI dI kIqI geI Gflxf awgy sIs JukfAuNdy
rihxgy. Auh anusfr,
jo qUM ihMd Kfqr vftF
kwCIaF ny rhU kIrqI sdf afbfd qyrI.
qyrI ieMdrf nUM BfvyN Buwl jfvy, pr lok
nf Buwlxgy Xfd qyrI.
sfry jwg dy suwcy ieiqhfs aMdr, jnm BumI
ielfhfbfd qyrI.
kdy arsLF dy ivcoN PLLirsLiqaf vy, af ky
sux ilaf krIN PLirafd myrI.
jdoN sMq
rfm AudfsI nUM ieh smJ afeI ik grIbI, byrujLgfrI jF
BuwKmrI df hwl nf koeI Dfrimk lihr nF hI afjLfdI qoN
bfd kfiem hoeI srkfr kr skdI hY sgoN iesdf ieko iek
hwl vrg rihq smfjvfdI injLfm hY aqy ies leI imhnqksLF
df sMgiTq hoxf lfjLmI hY qF Ausny pRgqIvfdI lihr vl
moVf kwitaF. sMq rfm AudfsI nkslvfVI lihr smyN ies
ivc srgrm irhf ijs kfrx keI vfr AusnUM afpxI aiDafpk
dI nOkrI qoN muawql rihxf ipaf, jylHF kwtxIaF peIaF
aqy puils qsLwdd df vI sfhmxf krnf ipaf.
iewQy af
ky sMq rfm AudfsI lokF df kvI bxdf hY. Auh pMjfbI
kivqf ivc hrmn ipafrf nfm hY. AusdI kivqf dIaF sqrF
sihj hI pfTk/sLRoqy dy muMh cVH jFdIaF hn. Auh iswDI
qy sfdI BfsLf sLYlI ivc ilKdf hY. AusdI kivqf ivc afm
grIb pirvfrF dI afriQk qy smfijk siQqI dI qsvIr pysL
huMdI hY. Auh sfihq AuWqy rfjnIqk pRBfv nUM pUrI qrHF
kbUl krdf hY. Aus anusfr hr kvI, hr lyKk iksy nf iksy
rfjnIqk soc df DfrxI huMdf hY. Aus anusfr, ijwQy
hr gwl isafsq ivc hovy AuWQy sfihq isafsq qoN mukq
ikvyN ho skdf hY. jo sfihqkfr isafsq qoN bcxf cfhuMdf
hY Auh sfmfeydfrI df hwQkMzf hY.
Gr dI
mfVI afriQk siQqI, aflLy duaflLy dy ikrqI iksfnF dI
qrsXog hflq qy smfj dI inwGrdI jf rhI siQqI ny sMqrfm
AudfsI nUM ivsLy pRdfn kIqy. keI pMjfbI qy ivdysLI
sfihqkfrF qoN prBfivq ho ky Ausny mfrksvfdI soc nUM
apxf ilaf aqy afm lokF dI hflq bfry ilKxf sLurU kr
idwqf. sMq rfm AudfsI dy iqMn kfiv sMgRih pRkfisLq
hoey-lhU iBwjy bol (1972), sYnqF (1977), cOnukwrIaF
sIKLF (1978). huxy hI rfijMdr rfhI ny AudfsI dI
sMpUrn rcnf qy jIvn nUM sMpfidq kIqf hY ijs ivc kivqf
qoN ielfvf AudfsI dy jIvn bfry ivsqfr sihq crcf kIqI
geI hY. AudfsI afpxI kivqf nUM ikrqIaf dy sMd dy rUp
ivc vrqdf hY. Auh ilKdf hY,
hy ikrq dy sMdF
nflL ilKI geI mhfn kivqf
mYN iek adnf ijhf ilKfrI
sLbdF df jMjflL lY ky qyry duafr
afieaf hF
qUM ienHF nUM afpxIaF imwTIaF surF dI
Cuh dy
qF jo ienHF df bx sky koeI gIq
qy Auh gIq bx sky
qIaF dIaF nwcdIaF kuVIaF dI
siBafcfrk ienklfbI hyk.
jy kr
ieh ikhf jfvy ik AudfsI dI kuJ sLurUafqI dOr dI kivqf
qy kuJ aMqly smyN dIaF rcnfvF nUM Cwz ky bfkI dI sfrI
kivqf dwby kucly qy sLoisLq vrg dy hwkF dI afvfjL hY
qF ies ivc koeI aiqkQnI nhIN hovygI. Auh afpxI kivqf
ivc smfijk avsQf, imhnq dy mwul dI gwl kridaF smfj
ivc PYlIaF dfj vrgIaF kurIqIaF Aupr vI AuNglL Drdf hY.
jMmI nf nI
mfey sfnUM ieho ijhy ipMz
ijwQy swDrF dy sMglL rvy
ijwQy myry vIr dIaF qwqIaF
qRylLIaF df
cwpf twuk muwl nf pvy.
ijhVy ipMz lfvF dIaF awKIaF `c
awQrU,
qy ishiraF dy awKrF ivc awg nI.
jMmdIaF kuVIaF nUM, rog ijwQy dfj
df hY,
jFdf aTvfry vFgUM lwg nI.
ijhVy ipMz sony idaF buMidaF dI,
QfvyN mfey BuwiKaF df hokf hI pvy.
AudfsI
dI kivqf ikrqI vrg nUM sMGrsL df hokf idMdI hY. Auh
jfxdf hY ik ikrqI vrg nUM iksy ny cuwp-cfp hwk QflLI
Aupr rwK ky nhIN dyxy. nf hI AunHF dI sLmUlIaq qoN
bgYr iksy hor sMgTn ny AunHF dI lVfeI lVnI hY. AunHF
nUM KLud hI afpxy hwkF leI kmr kwsxI pvygI. AudfsI
dy gIqF df sB qoN aihm pwK ieh hY ik ienHF gIqF ivc
afpxf kfj afp svfrIey dI pRyrnf hY. ieh
gIq lokF nUM ijLMdgI qoN Audfs nhIN krdy; ieh gIq
lokF nUM iksy bfhrI sLkqI ivc ivsLvfs krn dI pRyrnf
nhIN idMdy; ieh gIq lokF nUM bOxy nhIN bxfAuNdy sgoN
ieh gIq lokF nUM AuhnF dy afpxy zOilLaF dI swqf df
aihsfs krfAuNdy hn.[[[[ieh gIq afpxy afp ivc sLkqI
nhIN sgoN lokF dI suwqI peI sLkqI nUM jgfAux df vsIlf
hn. (pRo[ ivnod, mskflIn njLr, sMq rfm AudfsI
ivsLysL aMk, pMnf-55[)
sMqrfm AudfsI vI dUsry nkslvfdI kvIaF vFg mfarky
bfjLI qoN nhIN bc sikaf. Auh vI ienklfb nUM bMdUk dI
nflLI ivcoN inklLdf dyKdf hY. (jdoN sLfied ajy bMdUkF
cukx df smF nhIN hY.) Auh KyqF ivc hiQafr bIjx dI gwl
vI iesy idRsLtI qoN krdf hY.
dbf db cl
myry bYlF dIey joVIey nI
bIjxy ny asIN hiQafr.
muVHky df vwqr mYN msF hY
sMBfilLaf nI,
pvy nf cOmfisaF dI mfr.
Auh vI
afpxy nkslvfVI lihr dy iek nukfqI pRogrfm qy cldf hY
ijs anusfr pUMjIvfdI rfjnIqk dlF dI ivroDqf nfloN vI
KwbI iDr dI aflocnf vDyry mhwqvpUrn ho jFdI hY. Auh
KwbIaF iDrF nUM hI ienklfb dy rfh ivc roVf mMnidaF
afpxI kivqf ivc AunHF nUM ktihry ivc KVy kr idMdf hY.
Auh KwbIaF iDrF bfry ilKdf hY,
swjy Kwby
kOminstIey aYvyN cfrdy kwty.
jY pRkfsL dI sLFq kRFqI ijvyN plLy
hoey gwTy.
afpojILsLn vFg lUMbVI khy aMgUr ny
Kwty.
sosLiljLm dI afs qF loko pY geI KUh
ZwTy.
sMq rfm
AudfsI nkslbfVI lihr nflL Bfvuk rUp ivc ienI zUMGI
qrHF juiVaf sI ik Auh Bfrq srkfr qoN koeI vI mfn
snmfn lYx nUM sLhIdIaF jF cMgy kMmF df muwl vsUlxf
mMndf hY. ieQoN qk ik jdoN Bfrq srkfr sLhId Bgq isMG
dI mfqf df snmfn krdI hoeI AusnUM pYnsLn idMdI hY qF
AusnUM vI Auh afpxI kivqf rfhIN bydfvy ilKx qk jFdf
hY. Auh ilKdf hY ik,
Kbr pVHI ik iek
sLhId dI mF
dysL BgqI dI pYnsLn hY pfAux lwgI.
puwqr smJ ky kflLy Auzvfier qfeIN,
nflL Aus dy Poto iKcvfAux lwgI.
agFh jf
ky Auh ilKdf hY,
eynf cOVf ey notF
df Gyr mfqf,
qyrf jyrf vI eys dy kYd hoieaf.
icwty duwD buZfpy dy vFg jF iPr,
surK lhU vIL qyrf sPyd hoieaf.
Kud sMq
rfm AudfsI jdoN CwbI jnvrI nUM lfl ikly dy musLfiery
ivc kivqf pVH ky afAuNdf hY aqy jdoN jsdyv isMG
jwsovflLIaf sMq rfm AudfsI nUM iswikaF nflL qoldf hY
qF AusnUM sLfied Bgq isMG dI mfqf vflLI afpxI ilKI
hoeI kivqf Xfd nhIN sI afeI. sMq rfm AudfsI dy afpxy
imwqrF ny Aus nUMN lok kvI dI QF not kvI
df iKLqfb dy idwqf qy AusnUM lhU iBwjy bolF
dy kvI dI QF sLrfbI bolF df kvI kih ky
invfijaf. ienHF inMidafjnk kfiv bolF nUM qy kvI dy
jIvn ivc afeIaF ienHF GtnfvF nUM pRsiQqIaF dI dyx mMn
ky apvfd rUp hI mMnxf pvygf. AudfsI df aslI mulFkx qF
AusdI nkslvfdI kivqf nUM iDafn ivc rwK ky hI krnf
pvygf.
sMq rfm
AudfsI dI bdiksmqI ieh hY ik AusdI soc prpwk nf ho ky
Bfvuk vihxF ivc vih qurdI hY. ieh vI iek kfrx hY ik
Auh pfsL qoN pRiqbwDqf ivc pwCV jFdf hY. jdoN pMjfb
ivc aiqvfdI aMsr bydoisLaF dy KUn dIaF ndIaF vhf rhy
sn aqy pMjfb dIaF agFhvwDU iDrF (kuJ ku lokF nUM Cwz
ky) ienHF sB df ivroD kr rhIaF sn, Aus smyN AudfsI
ies lihr nUM ienklfbI lihr dws ky iesdy sohly gfAux
lwgdf hY. AusnUM iek smyN JUT qy swc dI pCfx vI Buwl
jFdI hY. AusdIaF kfiv sqrF hn,
swc mUhry sfh
qyry jfxgy AuqfhF nUM.
gwl nhIN afAuxI qyry JUiTaF gvfhF nUM.
sMgqF dI swQ ivc jdoN qYnUM Kunxy nI
lY ky PojI Kflsy Kvy.
ies
sMdrB ivc sMq rfm AudfsI jIvn aqy smuwcI rcnf df
sMpfdk rfijMdr rfhI ilKdf hY, ieMdrf gFDI dy
kql qoN bfd nvMbr 1984 ivc idwlI `c iswK kqlfm hoieaf
qF AudfsI mfnisk qOr qy burI qrHF ihwl igaf sI. ies
smyN afpxy imwqrF nflL gwl bfq ivc AudfsI ny do gwlF
qy jLor idwqf sI. iek qF ieh ik nkslvfVI lihr, lihr
nhIN sI isrPL iek aYksLn hI sI. dUjf KfilsqfnI lihr
iswKF AuWqy jbr dy pRqIkrm vjoN pYdf hoeI iksfnI lihr
sI ijsdI Ausny KulH ky ihmfieq kIqI. ies qoN
spwsLt hY ik AudfsI smyN smyN iQVkdf irhf hY.
nkslvfVI lihr qoN moh BMg hox qoN bfd Ausny
gurduafiraF dI styj qy kivqfvF pVHnIaF sLurU kr
idwqIaF sn. Auh Gr dIaF afriQk qMgIaF aqy hor aflLy
duaflLy dIaF GtnfvF qoN qMg af ky sLrfb pIx df afdI
ho igaf sI. afpxI mOq smyN Auh hjLUr sfihb dy drsLnF
leI nMdyV (mhfrfsLtr) igaf hoieaf sI. gwzI ivc hoeI
AusdI mOq awj qk buJfrq bxI hoeI hY.
aWj
sfihq aMdr cl rhI jfq-pfq dI privrqI ny lyKkF nUM vI
iesy afDfr qy vMzx df kMm kIqf hY. ies kVI ivc
pRgqIvfdI kvIaF nUM vI nhIN bKisLaf igaf. Llfl isMG
idl qy sMq rfm AudfsI nUM vI dilq kvIaF ivc rwiKaf
jfx lwgf hY. ies sMdrB ivc pRgqIvfdIaF ivc jfq-pfq dI
pRivrqI dI qF inKyDI hoxI cfhIdI hY pr pRgqIvfdI
kvIaF nUM pRgqIvfdI hI rihx idwqf jfxf cfhIdf hY. kvI
smuwcI lukfeI df huMdf hY, Auh BfvyN lfl isMG idl
hovy jF iPr sMq rfm AudfsI.
smuwcy
qOr qy ieh ikhf jf skdf hY ik BfvyN AudfsI dI ijLMdgI
ivc bVy Auqrf cVHf afey, ivcfrDfrk qOr qy vI Auh idl
vFg iQVkdf njLr afAuNdf hY; iesdy bfvjUd AusdI kivqf
df afpxf iek muwl hY ijsqoN koeI vI ienkfr nhIN kr
skdf. AusdI sLYlI, BfsLf, ibMbfvlI qy suhj AusdI
AuzfrI dy hfx df hY. sMq rfm AudfsI vrgf kvI lokF dy
idlF qy rfj krdf hY. asIN AusdIaF ienHF sqrF nflL
afpxI gwl smfpq krnf cfhFgy,
myrI mOq qy nf
roieE, myrI soc nUM bcfieE.
myry lhU df kysr, ryqy `c nf rlLfieE.
jIvn qoN mOq qfeIN, afAuNdy bVy
curfhy,
ijsdf hY pMD ibKVf, Ausy hI rfh
iljfieE.