lyK/Koj/aflocnf/ivcfr/pTn/irvIAU

 

aWj vI nv sfmrfjvfd nUM vMgfr rhI hY mohn isMG dI kivqf

-blijMdr pfl-

-lyKk-
blijMdr pfl

 

 

nfl 'smfnF gwlHF krdf bFdr bYTf ruwK dI cotI
dohF muwTIaF dy ivc GuwtI iqMn cOQfeI jwg dI rotI
bFdr smJy sdf ibrC ny, nfl smfnF KihMdy rihxf
nf sLyrF ny AuWpr cVHnf nf hI Ausny hyTF lihxf
nf jfxy koeI bfjL afkfsLoN, Aus dI igwcI nUM PV skdf
Xf koeI icwtf irwC brPfnI, ibrC dy AWuqy vI cVH skdf.

sMsfr dI srmfeydfrI sfhmxy iek llkfr pysL krdIaF ieh sqrF pRgqIvfd dy moZI kvI mohn isMG dIaF ilKIaF hoeIaF hn. ieh kivqf ajoky smyN aMdr amrIkf qy ieMglYz vrgIaF nvsfmrfjvfdI qfkqF duafrf afpxy pRmfxU hiQafrF dy jLor qy pUrI dunIaF nUM idKfeI jf rhI DONs dy iKlfPL ibwlkul Auicq ZwukdIaF hn. awj amrIkf afpxI srmfeydfrfnf hvs pUrI krn leI sfrI dunIaF aMdr arfjkqf PYlf irhf hY. Aus ny eIrfn qy aPgfinsqfn dI BolI BflI jnqf qy axmnuwKI qsLwdd Zfihaf hY ijs dI ijMnI inMdf kIqI jfvy Auh Gwt hY. awj sXuMkq rfsLtr sMG vrgI sMsQf Aus dy hwQF dI kTpuwqlI bx ky Aus dIaF vihsLI kfrvfeIaF nUM sMsfr amn leI jLrUrI hox dy srtIiPkyt jfrI kr rhI hY. Auprokq sqrF srmfeydfrI dIaF ieMnHF nIqIaF nUM hmysLF lfanqF pfAuNdIaF rihxgIaF. ieh hmysF leI pRgqIsLIl qy agfhvDU lokF dI smJ sfPL krdIaF rihxgIaF.

poR[ mohn isMG iksy jfx pCfx df muQfj nhIN hY. Aus nUM pMjfbI pRgqIvfdI kivqf df moZI kvI mMinaf jFdf hY. mohn isMG df jnm 20 akqUbr 1905 nUM hoqI mrdfn, sUbf srhMd (awjklH pfiksqfn) ivc hoieaf. Aus nUM bcpn qoN hI kivqf ilKx df sLOk sI. 1921 ivc Aus dI kivqf 'sfzf gurU qy gurU kf bfg sfzf' bhuq ijafdf mkbUl hoeI ikAuNik AunHF idnF ivc iswK gurUduafrf suDfr lihr afpxy pUry jobn qy sI. smyN dy muqfibk ilKI geI ieh rcnf iswK jgq ivc pRisDI pfAux df sunihrf mOkf sI, ijs df mohn isMG nUM pUrf lfB vI hoieaf.

pRo[ mohn isMG ny pMjfbI kivqf nUM nON kfiv sMgRih sfvy pwqr (1936), ksuMBVf (1939),aDvfty (1943), kwc swc (1950), afvfjLF (1954), vwzf vylf (1958), jMdry (1964), jY mIr (1968) aqy bUhy (1977) idwqy hn. ies qoN ielfvf Aus dy do mhFkfiv eysLIaf df cfnx (anuvfidq) aqy nnkfiex (1972) vI sLfiml hn. mohn isMG ny afpxI kfiv lyKxI dI surUafq cfr hMJU nf dy lGU kfiv sMgRih qoN kIqI ijs ivc Aus dIaF isrPL cfr kivqfvF sLfml hn. ijMnHF dy nF hn rwb, bsMq, anfrklI qy nUrjhF. ijvyN ik nfm qoN hI spwst ho jFdf hY ik ieMnHF df pRmuWK ivsLf pRym ipafr hY. ienHF cfrF kivqfvF dy sLurU ivc idwqI rubfeI idwqI pUrI kivqf df incoV pysL krdI hY. ijvyN ik 'nUrjhF' kivqf dy afrMB ivc;

rojLf qyrf sohxIey, lokF leI msfn
pr sLfier dI njLr ivc, ieh iek pfk kurfn
qyVF iehdIaF afieqF, jy pVHIey nfl iDafn
Klud,I qkwbr Cwz ky,bx jfeIey iensfn.

ieh kivqfvF bfd ivc sfvy pwqr kfiv sMgRih ivc vI sLfml kIqIaF geIaF hn. ieh cfry kivqfvF df prMprfgq CMd bYNq hY.
poR[ mohn isMG dy kfiv sPLr dI asl sLurUafq Aus dy kfiv sMgRih sfvy pwqr qoN hI mMnI jFdI hY. surU ivc kvI ny pRym ipafr qy pRikrqI nfl sMbMiDq gIqF dI rcnf kIqI. Auh hr QF pRikrqI nUM mfnv jgq nfl joV ky dyKdf hY. Auh afpxy inwjI ipafr df pRfikrqI nfl qulnfqimk sbMD sQfipq krdf ilKdf hY;
 

kI vyKo qusI qfirE ? kI lvo knso
qusI cIjL iksy arsL dI, mYnUM lwgI ijLmIN dI Coh.

mohn isMG afpxI kivqf dy somy nUM pCfnx df Xqn krdf hY. Auh afpxI kivqf 'bsMq' ivc kihMdf hY;
 

vyK bsMq Kfb aMdr mYN, dwsI pIV ihjLr dI
hMJUaF dy diraf Puwt inkly, vyK icrokf drdI
pUMJ awQrU myry bolI, jo rwb krdf cMgI
mohn! ikMJ bxdf qUM sLfier, jykr mYN nf mrdI.

pihly pVfa ivc Aus ny iswK Drm nfl sbMiDq kivqfvF dI vI rcnf kIqI. Auh pMjfb df vfsI hox kfrn iswK gurUaF dI kurbfnI qy dyx qoN bhuq pRBfivq sI. 'iswKI' nf dI kivqf ivc Auh iswKI ivc kurbfnIaF dI sLlfGf krdf hoieaf ilKdf hY:

Auh ikhVf bUtf ey?
hr QF jo pldf ey
afry dy dMidaF qy, rMbI dIaF DfrF qy
KYbr dy diraF qy, srsf dIaF lihrF qy.

Aus dI kivqf ivc jdoN JnF ivc PuwLl pfAux dI gwl huMdI hY qF Auh afpxf nfqf pMjfbI dy pRym-nfiekF nflL joVdf hY. ies ivcoN Aus df pMjfb qy pMjfbI siBafcfr pRqI pRym vI Jlkdf njLr afAuNdf hY. ijvyN;

myry Puwl JnF ivc pfxy,
mYN sLfier myry Puwl suhfvy
kdr ieMnHF dy koeI afsLk pfvy.
gMgf bfhmxI kI jfxy
myry Puwl JnF ivc pfxy.
mohn isMG dI ieh iewCf Ausdy mrn bfd pUrI vI kIqI geI.

mohn isMG dI kivqf dy dUjy pVfa ivc Aus dy kudrq pRym df Jlkfrf vDyry imldf hY. ies pVfa qy Auh afdrsLvfd qoN ivafkqIvfd vfly pfsy moVf kwtdf hY. Aus df ivafkqIvfd jdoN nfiekf dy svr ivc guxguxfAuNdf hY qF 'koeI qoVy vy qoVy' ijhIaF kivqfvF jnm lYNdIaF hn. poR[ mohn isMG iesqrI dy ihrdy ivc bih ky Aus dIaF idlI socF qy pRqIikirafvF nUM icqrdf hY. aijhIaF kivqfvF kfrx Aus Aupr asLlIlqf df dosL vI lfieaf jFdf hY. ijvyN,

koeI qoVy vy koeI qoVy, myrI vIxI nUM mckoVy
mYN kwjf ikvyN jvfnI,nhIN rukdI ieh dIvfnI
mYN ho cwlI hF bAurfnI
mYnUM bfg jfpdy sOVy- koeI qoVy vy koeI qoVy.

pRo mohn isMG df qIjf pVfa pRgqIvfdI df pVfa hY. jdoN dUjy sMsfr XuwD df Kqrf pUrI dunIaF dy isr qy mMzrf irhf sI. sMsfr aMdr nfjLIvfdI qy PLfsIvfdI qfkqF agfhvDU lokF dIaF jfnFH dIaF dusLmx bx geIaF sn,hr pfsy zr df mfhOl sI. ies smyN sMsfr Br dy pRgqIvfdI lyKk sfhmxy afey qy AunHF ny ies dy iKlfPL lfmbMdI kIqI. 1935 ivc sMsfr pRisD lyKkF df sMmyln PrFs ivc swidaf igaf, ies ivc lMdn pVHdy do BfrqI ividafrQIaF ny vI sLmUlIaq kIqI. ies qoN bfd Bfrq ivc vI pRgqIvfdI lihr ny joLr PiVaf. pMjfbI kivqf ies qoN aCUqI ikvyN rih skdI? pMjfbI sfihq qF muwZ kdIm qoN hI pRgqImuwK irhf hY. pRgqIvfdI lihr dy pRBfv Qwly poR[ mohn isMG ny vI romfsvfd qoN pRgqIvfd vfly pfsy moVf kwitaf. Aus ny 1936 ivc sfvy pwqr kfiv sMgRih dy ky agFhvDU pRgqIsLIl lihr ivc afpxf nfm drj krvfieaf.

zf[ siqMdr isMG nUr ilKdf hY; "mohn isMG 1935 ipwCoN sfhmxy afeI pMjfbI rumfitk pRgqIvfdI kivqf df pRmuwK kvI hY. Aus dI kivqf ny afly duafly dy ivsysL-aivsLysL bhuq sfry kvIaF nUM pRBfivq kIqf. Aus dy kfiv jgq df aiDaYn kridaF, Aus dI kfiv smrwQf-asmrwQf nUM jfxidaf Aus dOr dI kivqf dIaF muwK ibrqIaF df pqf lwg jFdf hY.” pRo[ mohn isMG ny Poky krm kFzf, afdrsLvfdI ivsLvfsL pRbMD aqy Dfrimk cyqnf Aupr ikMqU krnf surU kIqf. Aus ny Dfrimk kwtVqf nUM keI bImfrIaF dI jVH mMinaf, ikAuNik Dfrimk nyqf iPrkU pRcfr rfhIN jfq qy Drm dy nF qy lokF nUM lVHf rhy sn. Auh 'mYN nhI qyry grF' kivqf ivc iesy qrHF dI soc df pRgtfvf krdf hYN;

ijwQy vIr vIrF nUM KFdy
isroN mfr Duwpy suwt jFdy
ijwQy lwK mxF df loihaf
jLMjIrF hwQkVIaF hoieaf
ijwQy mjLhb dy nF Qwly
diraF keI KUn dy cwly
mYN nhIN rihxf aYsI QF.

mohn isMG df inwjI ipafr qy pRikrqI ipafr hOlI hOlI pRgqIvfd dI pfx cVH ky sfry sMsfr leI pRym, mfnvqf dy drd, dwby kucly lokF dy drd ivc bdl ky nvF suhj isrjdf hY. ijwQy vI ikrq dI luwt huMdI hY Aus nUM duwK huMdf aqy imhnqksLF nfl Bfvnfqmk qOr qy Auh sFJ bxfANdf hY. ijvyN Auh Kud hI ilKdf hY;

pY kuTflI iesLk vflI
qVp bdlI vyg ivc
hOlI hOlI bx igaf
imwqrF df gLm lokF df gLm.

mohn isMG nUM pMjfbI qy pMjfbIaq nfl vI gUVf pRym sI. ies df Jlkfrf Aus dI kivqf ivc hr QF imldf hY. Auh pMjfb qy pMjfbI muitafrF dI isPLq keI vfr afpxIaF kivqfvF ivc krdf hY. Auh pMjfb bfry ilKdf hY;

Bfrq hY vFg muMdrI
ivc ng pMjfb df
Bfrq hY jy sLrfb
ieh nsLf sLrfb df.

pRo[ mohn isMG pRgqIvfdI kvI hox kfrn hr Gtnf jF siQqI nUM mfrksLvfdI njLrIey qoN prKdf hY. Auh df supnf vrg rihq smfj dI isrjxf hY. Auh hmysLf burjUaf dy iKlfPL aqy pRolyqfrI dy hwk ivc Bugqdf hY. pUMjIvfdI smfj qy lokF dI luwt df ijLkr vfr vfr Aus dI kivqf ivc imldf hY. Auh smfj df ZFcf do vrgF qy aDfirq mMndf hY, ijs ivc iek vrg lokF df qy dUjf vrg jokF df hY. ieMnHF ivc hmysLf hI afpxy afpxy hwkF nUM lY ik sMGrsL cwldf rihMdf hY. aMq ivc ijwq imhnqksL afvfm dI hI huMdI hY. smfj dI kfxI vMz bfry Auh ilKdf hY;
 
do toitaF ivc BoN tuwtI
iek mihlF df iek ZokF df
do DiVHaF ivc Klkq vMzI
iek lokF df iek jokF df.

pRo[ mohn isMG sMsfr sLFqI qy BfeIcfry df vI smrQwk hY. Auh Dfrimk kMtVpMQIaF dIaF qy iPLrkfpRsq qfkqF dIaF iGxfAuxIaF kfrvfeIaF qoN bhuq ijLafdf icMqq irhf hY, ikAuN ik sMn sMqflLI dI vMz Aus ny awKI dyKI sI ,AujVy GrF dy mMjLr Aus dIaF XfdF ivc sn. Auh mMndf hY ik dysL dI vMz leI muwK qOr qy ijLMmyvfr Dfrimk kwtVpMQI aqy dysL dy rfjnIqIvfn sn. Auh dysL dI vMz bfry vI afpxI kivqf ivc ieiqhfsk hvfly idMdf hY. jdoN bfbr ny ihMdosqfn qy hmlf boilaf sI qF bhuq sfry inhwQy lok Aus dy qswdd df isLkfr hoey sn, ies smyN gurU nfnk sfihb ny bfbr df ivroD kIqf sI aqy afpxI rcnf 'bfbrbfxI' ivc rwb nUM AulfBf idMidaf iliKaf sI, 'eyqI mfr peI kurlfxy,qY kI drd nf afieaf'. iesy qrjL qy 1947 dI vMz qoN bfd poR[ mohn isMG ny afpxI iek kivqf 'gurU nfnk nUM' ivc gurU nfnk nUM AulfBF idwqf hY;

vMz bYTy qyry puwq ny sFJy svrg nUM
vMizaf svrg nrk df simafn ho igaf
iek pfsy pfk-pfkI pfiksqfn ho igaf
iek pfsy ihMdU-ihMdI ihMdusqfn ho igaf
muV BfgoaF dI cfdrIN ny iCwty KUn dy
muV lfloaF dy KUn df nucVfn ho igaf.
qUM rwb nUM vMgfiraf qYnUM vMgfrF mYN
afieaf nf qYN kI drd eynf Gfx ho igaf.

mohn isMG dI kivqf smyN dy iblkul ankUl hY, awj dy hflfq qy vI iblkul TIk ZuwkdI hY ikAuNik awj vI ihMdusqfn aMdr sMpRdfiek JgiVaF ny afm lokF df ijAuNxf duwBr kr idwqf hY. ikqy ihMdU iswK lVHfey jf rhy hn, ikqy dMgy krvfey jf rhy hn. rotI, kwpVy ,rujgfr dI mMg qoN iDafn htfAux leI nOjuafnF df iDafn mMidr-msijd bxfAux idaF JgiVaF ivc AulJfieaf jf irhf hY. awj sMpRdfiek nyqf sFqI df sMdysL dyx dI bjfey Dfrimk smfgmF mOky iPLrkU jLihr vMz rhy hn. awj mjLhb iek dUsry iKlfPL lVHfeI leI hiQafr qy tryinMg mhuweIaf krvf irhf hY. ies hflfq ivc mohn isMG dIaF keI kivqfvF iblkul ZuwkdIaF hn.

pRo[ mohn isMG sMsfr amn qy sLFqI df mudweI hY. ies leI Auh sMsfr BfeIcfry nUM qoVn vfly lokF df ivroD krdf hY. Auh afpxIaF kivqfvF ivc Dfrimk sMkIrxqf, aMD ivsLvfsL, iPLrkU soc aqy rUVHIvfdI snfqnI jIvn muwlF df sucyq qOr qy ivroD kridaF, mnuwKI BlfeI, DrqI qy smkflI jIvn dIaF smwisafvF nUM afpxI kivqf df ivsLy bxfAuNdf hY. sFJIaF smwisafvF leI lokF nUM lfmbMd hox df swdf idMdf hY;

dfqIaF klmF aqy hQOVy
kwTy kr lE sMd E Xfr,
qgVI iek qRYsUl bxfAu
XuwD kro prcMz E Xfr.

ies qrHF Auh smfj aMdr glq kdrF kImqF aqy kfxI vMz nUM dUr krn leI sMGrsL df swdf idMdf hY. mohn isMG ny afpxI kivqf ivc inwjI ipafr, dysL ipafr, BfeIcfrf, sMGrsL, ienklfb, kRFqI afid ivsLy Cohy hn. ienHF kivqfvF df rUpgq muwl vI koeI Gwt nhIN hY.

pRo[ mohn isMG dI kivqf klfqmk qy suhjfqmk pwKF qoN pUrx hY. Aus ny afpxI kivqf nUM klpnf, ibMbF, alMkfrF qy pRqIkF nfl isMLgfiraf hY. Aus dI BfsLf srl aqy TyT pMjfbI hY, jo pfTk nUM pihlI njLry hI pRBfivq krdI hY. Aus ny ivsyL dy anuklU pRBfvsLflI sLbd-cox kIqI hY. Aus ny pMjfbI sfihq qy swiBafcfr dy ipCokV nUM Kub AuBfiraf hY. kivqf ivc ieiqhfsk hvfilaF df vI pRXog kIqf igaf hY.

sMgIqfqmkqf mohn isMG dI rcnf dI AucyrI ivsLysLqf hY, Aus ny sMgIqfqmkqf ilafAux leI sLfbidk DunIaF dy anupRfsF, lYa,qfl,gqI, qol aqy qukFq afid df ivsyLsL iDafn rwiKaf hY. mohn isMG sLfbidk CMdF aqy sMgIq klf nfl sbMiDq sB jugqF dI vrqoN krdf hY. mohn isMG dy gIqF dI aslI ivsyLsqf kvI dI mOilk klpnf duafrf isrjy gey klpnf icwqr hn, jo aiq suMdr ibMbF df rUp Dfrn krky Aus dy gIqF aqy pRgIqF nUM muMdrI dy ngF smfn anUTy suhj ivc bMn idMdy hn.

mohn isMG ny afpxIaF kivqfvF ivc lokDfrf dI smwgrI dI BrpUr vrqoN kIqI hY. Aus dIaF keI DunF lokF dy mUMhF qy cVH ky aKfx df rUp Dfrn kr cuwkIaF hn. Auh lok gIqF dIaF surF nUM iDafn ivc rwKidaf gIq dI rcnf krdf hY ijvyN;

(1) ivc suwKF dy sfrI dunIaF
nyVy Zuwk Zuwk bihMdI
prKy jfx imwqr Aus vyly
jdoN bfjLI puwTI pYNdI.
 
(2)- cMnf vy qyrI cfnxI
qfiraf vy qyrI loa
cMn pkfvy rotIaF
qfrf kry rso.

lok gIqF dIaF DunF AuWqy Aus ny hor bhuq sfry gIq rcy hn. ijvyN 'afvfjLF' df 'gwjx isMG' lok bolIaF dy rUp ivc aqy 'jwtIaF dy gIq' GoVIaF dI sLYlI ivc iliKaF igaf hY.

ibMb mohn isMG dy rUp ivDfn df mhwqvpUrn qwq hn. Aus dI hr kivqf iksy nf iksy ibMb nUM rUpmfn krdI hY. Aus dy ibMb lGU vI hn aqy ivsLfl vI, sUKm vI hn aqy sQUl vI. keI vfr qF poR[mohn isMG dI kivqf ivc pRikrqk jIvn,ieiqhfs, imiQhfs afid AupmfnF qy ibMbfvlI dI rcnf krdf hY. zf[ dlIp isMG dIp Aus dI ibMbfvlI bfry ilKdfs hY ik, "pRo[ mohn isMG df igafn kfPLI AuWcf hY. klpnf, Xfd qy jfxkfrI ivc afDuink kvIaF ivcoN Auh isrmOr hY. nvIn kfiv ibMbF dy sfry nmUny Aus dIaF kivqfvF ivc dyKy jf skdy hn." ijvyN

AuWTo durgf vFgrf mihKfsrF nUM soDIey
cMz mMuz rkq bIjLF nUM mukfeIey sfQIE.

Auprokq ivvycn qoN pqf lgdf hY ik poR[ mohn isMG keI pRgqIvfdI kvIaF df afdrsL bixaf hY. BfvyN pRgqIvfdI kivqf hmysLf qoN hI sMGrsLsLIl qy agFhvDU rhI hY, iPr vI afDuink pRgqIvfdI kivqf ivc mohn isMG df iek vwKrf mukfm hY. mohn isMG ny surU ivc BfvyN pRym ipafr nf sMbMiDq rcnf kIqI aqy iPr ivafkqIvfd vwl ruicq irhf pr Aus dI pMjfbI sfihq ivc asl pCfx Aus dI pRgqIvfdI kivqf ivc dyx kfrn hY. Aus dI kivqf imhnqksL afvfm qy sMGrsLsLIl jmfq leI iek cfnx munfrf hY. Aus ny hmysLf Aus vrg dI qrjmfnI kIqI jo sdIaF qoN dwibaf kucilaf qy ijLwlq df jIvn bqIq kr irhf hY. Aus ny ies jmfq ivcoN inrfsLf dUr krky AunHF nUM sMGrsL dy mYdfn ivc kuwdx leI pRyirq kIqf. Aus anusfr duwKF qoN mukqI df ieko iek rfh smfjvfdI kRFqI hY, hwk kdy vI QflI'c pros ky nhIN imldy, ieh qF hmysLf Kohy jFdy hn. ies leI Aus ny afpxI kivqf ivc srmfeydfrI nUM vMgfridaf kRFqI df ibgul vjfieaf hY;

bxky sLsqr cmkxy
qy ilsLkxy df sfnUM cfa
Cwz idwqf hY asF hux
ivc imafnF jMgxf.

{blijMdr pfl, ipMz qy zfkKfnf KIvf klF, vfieaf BIKI, ijLlf mfnsf, pMjfb (ieMzIaf)} e-mail:baljinderpal@gmail.com

 

blijMdr pfl dy hor lyK pVHn leI kilwk kro:

lokF leI nhIN lokF bfry ilKx vflLf surjIq pfqr

pRgqIvfdI kivqf df sMjIdf kvI-bfvf blvMq

hrBjn huMdl dy 'dosqInfmf' df mulFkx

mfq BfsLf df mhwqv

juJfrvfdI kivqf df pRqIbwD kvI-avqfr pfs

isrPL ibrhf df hI kvI nhIN sI isLv kumfr btflvI

dwibaF ilqfiVaF df kvI : lfl isMG idl

sMq rfm AudfsI dI kivqf df punr mulFkx

ieh vI pVHo:
do pfT-do idRsLtIaF--imrjLf sfihbF pIlU df qy aOrqF df:
zf[ krm jIq isMG

qknIkI kRFqI qy pMjfbI dy msly: zf[ krmjIq isMG

knyzf dI pMjfbI khfxI dy mUlL srokfr: kQf knyzf dy sMdrB ivc--zf: krmjIq isMG
kOrv sBf : ivcfrDfrfeI pRsMg
-zf: krmjIq isMG

e-mail:
ilKfrI


© likhari: Punjabi Likhari Forum-2001-2006