lyK/Koj/aflocnf/ivcfr/pTn/irvIAU

 

pRo[ divMdr mMz

suirµdr sohl aqy AusdI gLjLl-sµvydnf

‘Kµzr, KLfmosLI qy rfq’ pusqk ’qy afDfirq

-pRo[ divMdr mMz, zI ey vI kflj, jlMDr-

suirµdr sohl

 

suirµdr sohl pµjfbI gLjLl dy Kyqr ivc iek aijhf nfm hY, ijs ny ies ivDf dIaF brIkIaF ƒ KLUb smiJaf hY. pµjfbI df pRisWD gLjLlgo jnfb AulPLq bfjvf suirµdr df ies Kyqr df murisLd hY. keI sfl ies Kyqr ’c qpWisaf krn qoN bfad sLfier ny gLjLl ’c puKLqgI idKfAuNidaF pµjfbI gLjLl ƒ hor amIr kIqf hY. sohl dIaF gLjLlF, gLjLl nfl juVIaF sB irvfieqF qy imWQF ƒ nvyN arQ idµdIaF hn. PLfrsI qoN AurdU ivc aqy AurdU qoN aWgy cWl ky pµjfbI ivc gLjLl df Auqfrf hoieaf hY. iehI kfrn hY ik bhuq aflock gLjLl dI gWl kridaF PLfrsI gLjLl dI gWl krdy hn.

suirµdr sohl gLjLl dy Kyqr ivc pWky pYrIN afpxI pihlI pusqk ‘Kµzr, KLfmosLI qy rfq’ nfl dfKLl huµdf hY. ies qoN pihlF sLfier ny ‘iqµn ichiraF vflf rWkfs’ AurdU njLmF df pµjfbI ’c anuvfd krky pusqk pµjfbI sfihq ƒ ByNt kIqf hY.

‘Kµzr, KLfmosLI qy rfq’ pusqk dI pihlI KLUbI ieh hY ik sLfier bhuqy sLfierF vFg ies pusqk ivc BUimkf nhIN ilKdf, ikAuNik Auh mihsUs krdf hY ik ieh sfDn kvI dIaF kmjLorIaF leI vriqaf jFdf hY. ies gWl dI pusLtI sLfier afpxI gLjLl dy ies isLar nfl krdf hY-

mF ijvyN bWicaF dy aYbF ƒ lukfAuNdI hY sdf,
pusqkF dy aYb, ieµJ rWKdI lukfeI BUimkf.
(pµnf 66)

pµjfbI df pRisWD khfxIkfr pRym gorKI suirµdr sohl bfry afKdf hY-

‘sohl pµjfbI gLjLl Kyqr ivc aijhf gLjLlgo hY, ijs ny pµjfbI gLjLl ƒ irvfieqI sLbdfvlI qoN Aupr AuWT ky afDuinkqf dy dOr ’c phuµcfieaf hY.’

AuNJ suirµdr ny kivqf ilKx df aµdfjL lok-ivrsy qoN isiKaf hY. Ausny pµjfb dy siBafcfrk ivrsy, iesdy jn-jIvn aqy prµprfeI irsLiqaF-nfiqaF ƒ afpxy kfiv dI smWgrI vjoN vriqaf hY. BfvyN sohl dy kfiv ivc mhWqvpUrn kfiv-rUp ‘pRgIq’ vfhn bixaf hY, pr mUl rUp ivc Ausny gLjLl ƒ pRmuWKqf idWqI hY. sohl df kfivk sPLr Ausdy ipµz (sµgl sohl) qoN inAUXfrk qWk df hY. ies sUrq ivc AusdI kivqf smkflI kvIaF dy hfx dI bx geI hY. sohl BfvF df kvI hY, jjLibaF df kvI hY. sohl iek dm BfvF dy AuCfly kfrn afpxy kfiv-mn ƒ ijLµdgI dy kfrnF nfl joVdf hY. kdy pYisaF dy rµgIn mhWl Ausfrdf hY aqy kdI imWtI dy GrF ivc muVHky dI mihk Bfldf hY. sohl bfry ilKy ryKf-icWqr ‘afE sWq mµijLlf Gr bxfeIey’ ivc Ausdy ivakiqqv bfry ieµJ ibafn kIqf igaf hY-

‘sohl dI gLjLl ’c prpWkqf hY, iek hµZy hoey gLjLlgo dI BFqI. iehdy nfl dy sB ipWCy bYTy hn ‘sfkI’, ‘mYKfny’ ’qy. sohl XQfrQvfdI kvI hY. AuNJ bWdlF ’qy AuWzxf, prIaF df sWq smuµdroN pfr jfxf, idEaF df smuµdr pI jfxf, DUµeyN ’qy bYT bWdlF ’c cly jfxf afid gWlF iehdI soc ƒ tuµBdIaF hn.
(dysL syvk, imqI 6 apRYl 1997, ‘pRiqBf’)

suirµdr suBfa pWKoN pRo[ pUrn isµG vFg suqµqr kvI hY. Auh bµidsLF kbUl nhIN krdf. sLfied iehI kfrn hY ik Ausƒ Bfrq dysL dI ivvsQf psµd nhIN afeI. afpxy jjLibaF kfrn hI Auh inAUXfrk jf phuµicaf, rµgIn supinaF df sWc lWBx leI. bysLk aWj Auh pdfrQk qOr ’qy KusLhfl hoieaf hY, pr mfnisk AudryvyN pWKoN Auh bhuq ipWCy cilaf igaf hY. pusqk pVHidaF mYN mihsUs kIqf hY ik sohl sfrIaF dµBI sµsQfvF qoN tuWt ky iekWlf ho igaf hY. drasl Ausƒ ieQy rihµidaF dµBI jIvn sLYlI pRvfn nhIN sI.

sohl dIaF keI gLjLlF pµjfb sµqfp dIaF izWgIaF ikrcF njLr afAuNdIaF hn. iehnF gLjLlF ivc Ausny mOq dI dihsLq aqy vihsLq dI aWkfsI kIqI hY. pµjfb dy sµqfp dy kfly idnF aqy surK rfqF ivc kvI mfnisk qOr ’qy bycYn huµdf hY. iehnF sµqfpy idnF Aupr kvI ny Bfvnfqimk kivqfvF vI ilKIaF hn. ies mfniskqf bfry pRisWD kvI qy aflock zf[ suiqµdr isµG nUr df mWq hY-

vrqmfn pµjfbI smWisaf nfl ijs rUp ivc bVI qyjLI nfl pµjfbI kvI sµboDn hoieaf hY, Ausdf kfrn inrol Bfvuk nhIN sI. BfvyN ies ivc koeI sLWk nhIN ik bhuq sfry Bfvuk kfiv dI vI rcnf hoeI hY, pr pµjfbI smWisaf pRqI rcnfqmk huµgfry df asl kfrn pµjfbI kvI dI mUl rUp ivc pRgqIvfdI idRsLtI hY. (11vIN srbihµd pµjfbI lyKk kfnPrµs, idWlI ivKy piVHaf igaf prcf)

sohl afpxy pRgqIvfdI sur aDIn sLFqI dI Bfl krdf aijhIaF kivqfvF dI isrjxf krdf hY, ijQy Ausƒ mnuWK dy Bly df svfl hI njLr afAuNdf hY. pµjfb dI duKFqmeI siQqI df pRBfv pµjfbI jIvn dy hr ihWsy AuWqy ipaf hY. sLihr qy grF dovyN ies qoN pRBfivq hoey hn. kuJ kvIaF ny pµjfb dy inWqf-pRqI jIvn ivc afey ivgfVF qy pirvrqnF bfry kivqfvF ilKIaF hn. ipµzF qy sLihrF ivc psry afqµk qy sihm df ijLkr kIqf hY. sLfm pYNdy qy rfq smyN suµnsfn aWizaF, glIaF qy bfjLfrF dI vIrfnI, mihPlF dy bµd hox dI gWl kIqI hY aqy ies vfqfvrx bfry kivqfvF ilKIaF hn. ieh kvI sµkt dI qih qWk hI nhIN jFdy, mnuWK ivroDI sLkqIaF dI iDrF dI insLfndyhI vI krdy hn. ieh kvI BfeIcfrk sFJ aqy sdBfvnf dI gWl krdy hn. suirµdr sohl AuhnF ivcoN iek hY, ijvyN Auh afKdf hY-

‘dYdI qdoN ƒ afeydf, qIdI ilafeydf’,
ibn mOq moey qoqly bolF df hfl ilK.
(pµnf 42)

ibrKF dy kuWb inWkly, bdrµg PuWl klIaF,
bImfr mOsmF dy, ieh hn pCfx pWqr.
(pµnf 49)

isLkiraF dy rfj ivc tuWty ny, tuWtdy rihxgy,
amn dI suWK mµg rhIaF GWugIaF dy aflHxy.
(pµnf 51)

ies vfrI qUµ mYƒ ikµnIaF cµgIaF GWlIaF sInrIaF.
prbq, JIlF, ibrKF dI QF, DUµaF DUµaF sInrIaF.
(pµnf 58)

bldf jµgl, Julsy pµCI, DUµaFDfr hY aµbr.
myry Gr ivc lWigaf hY, pµjfb ijhf kYlµzr.
(pµnf 12)

sohl dI kfiv-isrjxf ivc husn-iesLk dIaF rµgInIaF sLfiml hn. rµgInIaF df nsLf kvI dy rom-rom ivc smfieaf hoieaf hY. Auh Aus pl ivc hI axCUhy cµn, ggnF ’qy BfAux lWgdf hY. smuµdr dIaF lihrF ƒ vWt vWt ky afpxy glL lfAuxf locdf hY. pr agly hI pl smfijk, afriQk qy hor keI qrHF dIaF mjbUrIaF Auhdy rfh ivc afx KVHdIaF hn-

myry Gr qoN qyry Gr qWk kdm qF cfr hn bysLk,
mgr rsqy ’qy prbq, bIafbF, hfdsf, diraf.
(pµnf 33)

kvI dI njLr ’c kivqf iek nfjLuk, Bfvk Bfv-boD hY. ies dI prK Koj leI aijhy hI bycYn mn dI loV hY. kvI afp bycYn avsQf ivc hY. Auh srbq dy Bly ’c XkIn rWKdf hY. afpxy inWj ƒ lFBy rWK Auh sUKmqf aqy KLUbsUrq vsqF leI ieµJ ardfs krdf hY-

afp ho mnPLI kdy, horF leI ardfs kr.
PuWl, jugƒ, iqqlIaF, bWdlF leI ardfs kr.
(pµnf 26)

kvI mn ‘mF’ qoN ‘pr mF’ dI qlfsL ’c afpxI mF dy nksL lWBdf hY. BU-hyrvy ivcoN Aupjy Auhdy mF pRqI Bfvnfqmk bol ijQy Auhƒ mF dI Xfd duafAuNdy hn, AuQy afpxy siBafcfrk pRsµg ’c Auhƒ joVdy hn-

AuNJ qF mF qyry ijhy ichry bhuq imldy ny pr,
iCWk ’qy jY dyvI, koeI AuWQU ’qy nf afKy KurHy.

vihxF dy ies kvI dI Bfvnfqimk soc keI vfr zfvF-zol ho jFdI hY. Aus leI prbq ijhf jyrf iek ‘ieiqhfs’ df lKfiek hY. dUjy pfsy Auh ies vihx ’c iqWqlI dy KµBF dy aQrU vhfeygf. kvI afDuinkqf ’c ivcridaF prµprf qoN kdy nfqf nhIN qoVdf. Aus dI ieh pusqk smWripq hI ies Zµg nfl kIqI geI hY ik AusdI kfiv-sµvydnf ies PlsPy ivc lukI hoeI hY. Ausdy smWripq Bfvnf vfly sLbd ieµJ hn-

‘jIvn dy inAUXfrk ’coN igr gey do mInfrF ‘Bfpf jgIr isµG’ aqy ‘kmljIq’ dI ismrqI ƒ[[’

kvI mn ’c acyq pWDr ’qy ijQy afDuinkqf sLfiml hY, AuQy AusdIaF jVHF pIV ’c guafc gey nyk pursLF dIaF pYVF lBdIaF iPrdIaF hn. kvI mn ’c afdrsL dI smUrq smfeI hoeI hY. lok khfxIaF dy nfiek-nfiekfvF AuhdI rcnf df kyNdr ibµdU hn. mfqf ‘iqRpqf’ Aus leI afdrsL dI mUrqI hY. kvI ies ieiqhfsk nfiekf dy muWK ’coN afpxI ‘mF’ Bfldf hY. Auh afKdf hY-

EhI glvkVI dI KLusLbU, EhI iqRpqf dI Jlk,
rox ƒ sI jd munfisb QF imlI, mYN ro ipaf.
(pµnf 7)

afpxy aqy ibgfny sµbµDF dy snmWuK kvI mn jjLbfqI pWDr qWk ivafkul hY. prfieaF ’c ivcridaF kvI ƒ aihsfs hY ik ieQy idl dI gWl nhIN kIqI jf skdI, afpxy dI buWkl ’c hI moh df afnµd mfixaF jf skdf hY, pr kvI mnuWKqf df pujfrI hox krky hr iek ƒ afpxf hI svIkfrdf hY. ijvyN-

Bogdf bygfngI pWQr ijhf sF ho igaf,
ajnbI rfhF ’c myrI mF imlI mYN ro ipaf.
(pµnf 7)

kvI ‘afpxf ipµz’ aqy ‘prfieaf ipµz’ ivc aµqr krdf prvfs df sµqfp hµZfAuNdf hY. ‘afpxf ipµz’ AusdI buWkl df aflHxf hY aqy ‘prfieaf ipµz’ prvfs df Gr. Auh afpxy ipµz ƒ locdf afKdf hY-

prfey ipµz qoN jd vI, mihk muVdI hY ipµz afpxy,
qF aQrU qRyl bx ky PuWl dIaF plkF ’qy hWsdy ny.
(pµnf 8)

kvI BfrqI ivvsQf ’c mjLdUr dI ijLµdgI ƒ ‘sµqfpI jUn’ afKdf hY. Auh gurbq, psInf, mjLdUrI ijhy sLbd afm vrqdf hY. kvI mn ’ inrµqr AuhnF dI ‘mjLdUrI’ Gr krI bYTI hY. Auh ies jUn qoN Aukqf igaf mihsUs krdf hY-

ikAuN mYƒ nhIN mukqI imlI, gurbq dI jUnI ’coN?
psIny dy qlfa ivc rojL mYN iesLnfn krdf hF.
(pµnf 9)

bhuq sfry kvI ‘AupBfvukqf’ dI jUn hµZfAuNdy hn. bysLk kvI ‘afDuinkqf’ aqy ‘prµprf’ dy sumyl ’c Pisaf ‘AupBfvukqf’ dI jUn hµZfAuNdf hY, pr iPr vI Auh cfhuµdf hY ik ‘kvI mn’ spWsLtvfdI hoxf cfhIdf hY. pr iPr vI AusdI siQqI dvµdfqimk hY, ijvyN-

Esdy mn dI dsLf ƒ jfnxf sµBv nhIN,
ryq dy AuWqy jo vfHvy qy imtfvy pRsLn icµnH.
(pµnf 10)

mnoivigafnk sWcfeI ieh hY ik hr ivakqI ƒ kyvl Ausdf ‘afpf’ hI ipafrf huµdf hY. sµvydnsLIl ivakqI ivc husn-ipafr pRqI moh vDyry pRbl huµdf hY. jvfnI dI pihlI aWlHV avsQf ivc AupBfvuk pWDr ’qy iesqrI pursL dy afpsI sµbµDF df aihsfsI jlvf vI bhuq Auqyijq huµdf hY. idl ivc msqI pYdf huµdI hY. Aulfr rucI dy afvysL ivc Xuvk afpxI ieWCf dI iqRpqI krnI cfhuµdf hY. prµqU smyN dIaF smfijk kdrF-kImqF pirvfirk aqy sµpRdfiek siBafcfr dy bµDn Ausƒ suqµqr ho ky mn-afeIaF krn dI KuWlH pRdfn nhIN krdy. suirµdr sohl vI pRo[ pUrn isµG vFg sfDfrn lokF dI soc df anusrn krdf hY. vihmF-BrmF ’c Psy lokF dy inWky inWky iKaflF ƒ vizafAuNdf hY, inhfrdf hY aqy AuhnF BfvF ’coN apxWq, moh Bfldf hY. Auh afKdf hY-

BUqF, mVHIaF, sfDF aqy smfDF ny,
mWlIaF cfr idsLfvF, sµgl sohl dIaF.
(pµnf 15)

rVIaF vfly rfh ’qy qVky ƒ ‘qfro’,
hux vI ‘vfgur vfgur’ krdI hovygI.
(pµnf 17)

kbrF pUjy, dlIaf dyvy, mVHIaF ƒ vI mµndf hY,
AuNJ Ausny afpxy Gr icWqr nfnk df ltkfieaf hY.
(pµnf 40)

ajoky mnuWK dI mfniskqf ’c mUl rUp ’c iek gWl AuBrI hY-‘idKfvf’. ieh idKfvf BfvyN Dfrimk hY, smfijk hY jF rfjnIiqk. mnuWK dI aijhI soc Ausdy ikrdfr ’qy DWbf lfAuNdI hY-

idWqf dfn gurUGr Ausny, Juk Juk nIvF ho ho ky,
pr pWQr ’qy nF afpxf motf motf ilKvfieaf hY.
(pµnf 40)

soc irhF Auh Tyzf Kf ky kd izWgdY,
AuNJ bIhI ivc blb lgfeI iPrdf hF.

ies df hr iek sLbd qy sqr ny alP ngn,
ijs pusqk ’qy ijld cVHfeI iPrdf hF.
(pµnf 52)

pRgqIvfdI kfiv cyqnf dI pRivrqI 1934-35 qoN bfad hryk kvI dI kivqf ’c dyKx ƒ imldI hY. pµjfb sµkt ’c vI ieh pRivrqI dyKx ƒ imlI hY. sQfpq aqy AuBrdy sLfierF ny isWDy jF aisWDy Zµg nfl ies ƒ iqlFjlI nhIN idWqI. sLfier vI iesy soc df DfrxI hY-

Pyr vI sUrj ibnF iehnF ’c rihxf hY hnHyr,
lWK bxf BfvyN qUµ cµnF-qfiraF dy aflHxy.
(pµnf 51)

kvI mn ieh gWl mµndf hY ik mnuWKI jIvn ’c sµGrsL dI aihm BUimkf hY. sµGrsL ivhUxy mnuWK jIvn dIaF kdrF-kImqF qoN axiBWj rihµdy hn. anuBv qoN Aupijaf qjrbf mnuWK ƒ ‘srvoqm’ bxfAuNdf hY-

aWk ijhf Aus kol Blf anuBv ikWQy,
jys kµvl ny Aumr gujLfrI pfxI ivc.
(pµnf 54)

suirµdr sohl ijQy BfvF df kvI hY, AuQy pRikrqk aqy ivigafnk soc df DfrxI vI hY. aWj dI ivkfs dr AusdI soc df ihWsf hY. prµrpf dy mn ’c zuibaf kvI ies soc ƒ vI iqlFjlI nhIN idµdf. Auh afKdf hY-

DrqI bxI globl ipµz.
lyikn mfnv igaf hY iKµz.

eI-myl AusdI afeI, nf eI-myl krnf,
aWj pfsvrz sLOhr ƒ dWs ho igaf hY.
(pµnf 78)

sohl ny mnuWK dy doglypn ƒ pysL kridaF AuhnF dy cirWqr ’qy ivaµg kIqf hY. ‘pWQr XuWg’ qoN ivkfs kridaF ‘sUcnf XuWg’ qWk phuµcidaF ijQy mnuWK dI soc AuzfrI AuWcI hoeI hY, AuQy ikrdfr dI igrfvt vI pRmuWK rUp ’c sfhmxy afeI hY. Auh qµnjL krdf hY-

ijs dI almfrI ’qy tµgI sI iek Poto sIqf dI,
imlIaF ny nµgIaF qsvIrF, Esy dI almfrI ’co.
(pµnf 72)

lgpg hr kvI mWDXug ƒ afpxIaF rcnfvF ivc vrqdf hY. Aus sfhmxy ieh XuWg iek mfzl hY, rfh-dsyrf hY. afDuink kvI dI cyqnf ’c ies XuWg dIaF jVHF hn-

jo sfihbF jµz ’qy tµgy sI asIN qIr hF Auh,
iksy imrjLy ijhy bIrF df pqf lBdy hF.
(pµnf 59)

ajyky icµqn anusfr sfihq df buinafdI krqv dyvF-dYqF dIaF AuWcIaF atfrIaF aqy prIaF vrgIaF sohxIaF sihjLfdIaF dy sLIsL mihlF ivc vfprdIaF rumFick gfQfvF suxfAuxf nhIN, sgoN Drq-vfsI mfnv-smfj dy BfvF qy ivcfrF, sµkt-sµqfpF qy supinaF-sWDrF qy sµisaF-sµkocF ƒ jLbfn dyxf hY. aWj ijhVf sfihqkfr lokF qoN vWK rih ky smfijk jIvn qoN inrlyp ho ky sfDfrx lokF dIaF privrqIaF qy pRQfimkqfvF ƒ ivsfr ky rcnf krdf hY, AusdIaF ilKqF pfTkF duafrf pRvfn nhIN huµdIaF. suirµdr dI klpnf DrqI dy ierd igrd GuµmdI hY. Auh lokF nfloN nhIN tuWtdf. inAUXfrk bysLk AusdI soc ’c hyrvf Brdf hY, pr Auh jfxdf hoieaf vI Aus pRbµD ’c bWJx dI hfmI Brdf hY ikAuNik BfrqI pRbµD ’c Ausƒ isrP, moh, mmqf pRmuWK rUp ivc njLr afAuNdy hn.

ijQoN qWk sohl dI gLjLl dy rUpfqimk pWK df pRsLn hY, Ausny gLjLl vrgI ivDf ’c ajoky mkbUl sLbdF df pRXog krky afpxy gLjLl-pRbµD ƒ kfiem rWiKaf hY. sohl ‘sfkI’ qoN ‘globl’ qWk df sPLr krdf hY. aµgryjLI sLbdfvlI AusdI rcnf df sroq hY. kYlµzr, blb, zlhOjLI, eI-myl, sInrI, tYnsLn, hYWz afiPs, kYPy, rsYWs, stYno, lYNz-skyp afid sLbd AusdI gLjLl ivc eynI sihjqf nfl afey hn ik rqf vI Epry nhIN lgdy. sLfier ny gLjLl pRbµD ’c Zfly jFdy inXmF ƒ bfKUbI inBfieaf hY.
pRisWD aqy nvIN pIVHI df gLjLlgo AuNkfrpRIq (torFto) sohl bfry afKdf hY-

ieslfmI ipV ’coN sLfhI aqy nvfbI mihPLlF rfhIN pµjfbI qIk puWjI ‘irvfieqI muhFdry’ vflI gLjLl iehnF gLjLlF nfl smfpq huµdI hY.

shfiek pusqk sUcI:

1[ suirµdr sohl, mfrc 2002, Kµzr, KfmosLI qy rfq, kuknUs pRkfsLn jlµDr.
2[ pRym gorKI, 1992, gLjLlgo amr isµG josL dI Xfd ’c smfgm, ipµz sµgl sohl, jlµDr smyN 24 apRYl 1002 ƒ bolidaF.
3[ divµdr mµz, 1997, dysL syvk, afE sWq mµijLlf Gr bxfeIey (pRiqBf) 6 apRYl 1997.
4[ nUr, siqµdr isµG (zf[) pµjfbI kvIaF df pµjfb smWisaf pRqI rcnfqimk huµgfrf, 11vIN srbihµd pµjfbI kfnPrµs idWlI ivc piVHaf igaf prcf.
5[ AuNkfrpRIq (torFto), Kµzr, KfmosLI qy rfq pusqk df srvrk

(11 aprYl 2006)

********************

 

 

e-mail:
ilKfrI
Likhari


© likhari: Punjabi Likhari Forum-2001-2006