suirµdr
sohl pµjfbI gLjLl dy Kyqr ivc iek aijhf nfm hY, ijs
ny ies ivDf dIaF brIkIaF KLUb smiJaf hY.
pµjfbI df pRisWD gLjLlgo jnfb AulPLq bfjvf suirµdr
df ies Kyqr df murisLd hY. keI sfl ies Kyqr c
qpWisaf krn qoN bfad sLfier ny gLjLl c puKLqgI
idKfAuNidaF pµjfbI gLjLl hor amIr kIqf hY.
sohl dIaF gLjLlF, gLjLl nfl juVIaF sB irvfieqF qy
imWQF nvyN arQ idµdIaF hn. PLfrsI qoN AurdU
ivc aqy AurdU qoN aWgy cWl ky pµjfbI ivc gLjLl df
Auqfrf hoieaf hY. iehI kfrn hY ik bhuq aflock gLjLl
dI gWl kridaF PLfrsI gLjLl dI gWl krdy hn.
suirµdr
sohl gLjLl dy Kyqr ivc pWky pYrIN afpxI pihlI pusqk
Kµzr, KLfmosLI qy rfq nfl dfKLl huµdf
hY. ies qoN pihlF sLfier ny iqµn ichiraF vflf
rWkfs AurdU njLmF df pµjfbI c anuvfd
krky pusqk pµjfbI sfihq ByNt kIqf hY.
Kµzr,
KLfmosLI qy rfq pusqk dI pihlI KLUbI ieh hY ik
sLfier bhuqy sLfierF vFg ies pusqk ivc BUimkf nhIN
ilKdf, ikAuNik Auh mihsUs krdf hY ik ieh sfDn kvI
dIaF kmjLorIaF leI vriqaf jFdf hY. ies gWl dI pusLtI
sLfier afpxI gLjLl dy ies isLar nfl krdf hY-
mF ijvyN bWicaF dy aYbF
lukfAuNdI hY sdf,
pusqkF dy aYb, ieµJ rWKdI lukfeI BUimkf.
(pµnf 66)
pµjfbI
df pRisWD khfxIkfr pRym gorKI suirµdr sohl bfry
afKdf hY-
sohl
pµjfbI gLjLl Kyqr ivc aijhf gLjLlgo hY, ijs ny
pµjfbI gLjLl irvfieqI sLbdfvlI qoN Aupr AuWT
ky afDuinkqf dy dOr c phuµcfieaf hY.
AuNJ
suirµdr ny kivqf ilKx df aµdfjL lok-ivrsy qoN
isiKaf hY. Ausny pµjfb dy siBafcfrk ivrsy, iesdy jn-jIvn
aqy prµprfeI irsLiqaF-nfiqaF afpxy kfiv dI
smWgrI vjoN vriqaf hY. BfvyN sohl dy kfiv ivc
mhWqvpUrn kfiv-rUp pRgIq vfhn bixaf hY,
pr mUl rUp ivc Ausny gLjLl pRmuWKqf idWqI hY.
sohl df kfivk sPLr Ausdy ipµz (sµgl sohl) qoN
inAUXfrk qWk df hY. ies sUrq ivc AusdI kivqf smkflI
kvIaF dy hfx dI bx geI hY. sohl BfvF df kvI hY,
jjLibaF df kvI hY. sohl iek dm BfvF dy AuCfly kfrn
afpxy kfiv-mn ijLµdgI dy kfrnF nfl joVdf hY.
kdy pYisaF dy rµgIn mhWl Ausfrdf hY aqy kdI imWtI dy
GrF ivc muVHky dI mihk Bfldf hY. sohl bfry ilKy ryKf-icWqr
afE sWq mµijLlf Gr bxfeIey ivc Ausdy
ivakiqqv bfry ieµJ ibafn kIqf igaf hY-
sohl
dI gLjLl c prpWkqf hY, iek hµZy hoey gLjLlgo
dI BFqI. iehdy nfl dy sB ipWCy bYTy hn
sfkI, mYKfny qy. sohl
XQfrQvfdI kvI hY. AuNJ bWdlF qy AuWzxf, prIaF
df sWq smuµdroN pfr jfxf, idEaF df smuµdr pI jfxf,
DUµeyN qy bYT bWdlF c cly jfxf afid gWlF
iehdI soc tuµBdIaF hn.
(dysL syvk, imqI 6 apRYl 1997, pRiqBf)
suirµdr
suBfa pWKoN pRo[ pUrn isµG vFg suqµqr kvI hY. Auh
bµidsLF kbUl nhIN krdf. sLfied iehI kfrn hY ik
Aus Bfrq dysL dI ivvsQf psµd nhIN afeI. afpxy
jjLibaF kfrn hI Auh inAUXfrk jf phuµicaf, rµgIn
supinaF df sWc lWBx leI. bysLk aWj Auh pdfrQk qOr
qy KusLhfl hoieaf hY, pr mfnisk AudryvyN pWKoN
Auh bhuq ipWCy cilaf igaf hY. pusqk pVHidaF mYN
mihsUs kIqf hY ik sohl sfrIaF dµBI sµsQfvF qoN tuWt
ky iekWlf ho igaf hY. drasl Aus ieQy rihµidaF
dµBI jIvn sLYlI pRvfn nhIN sI.
sohl
dIaF keI gLjLlF pµjfb sµqfp dIaF izWgIaF ikrcF njLr
afAuNdIaF hn. iehnF gLjLlF ivc Ausny mOq dI dihsLq
aqy vihsLq dI aWkfsI kIqI hY. pµjfb dy sµqfp dy
kfly idnF aqy surK rfqF ivc kvI mfnisk qOr qy
bycYn huµdf hY. iehnF sµqfpy idnF Aupr kvI ny
Bfvnfqimk kivqfvF vI ilKIaF hn. ies mfniskqf bfry
pRisWD kvI qy aflock zf[ suiqµdr isµG nUr df mWq hY-
vrqmfn
pµjfbI smWisaf nfl ijs rUp ivc bVI qyjLI nfl pµjfbI
kvI sµboDn hoieaf hY, Ausdf kfrn inrol Bfvuk nhIN sI.
BfvyN ies ivc koeI sLWk nhIN ik bhuq sfry Bfvuk kfiv
dI vI rcnf hoeI hY, pr pµjfbI smWisaf pRqI rcnfqmk
huµgfry df asl kfrn pµjfbI kvI dI mUl rUp ivc
pRgqIvfdI idRsLtI hY. (11vIN srbihµd pµjfbI lyKk
kfnPrµs, idWlI ivKy piVHaf igaf prcf)
sohl
afpxy pRgqIvfdI sur aDIn sLFqI dI Bfl krdf aijhIaF
kivqfvF dI isrjxf krdf hY, ijQy Aus mnuWK dy
Bly df svfl hI njLr afAuNdf hY. pµjfb dI duKFqmeI
siQqI df pRBfv pµjfbI jIvn dy hr ihWsy AuWqy ipaf hY.
sLihr qy grF dovyN ies qoN pRBfivq hoey hn. kuJ kvIaF
ny pµjfb dy inWqf-pRqI jIvn ivc afey ivgfVF qy
pirvrqnF bfry kivqfvF ilKIaF hn. ipµzF qy sLihrF ivc
psry afqµk qy sihm df ijLkr kIqf hY. sLfm pYNdy qy
rfq smyN suµnsfn aWizaF, glIaF qy bfjLfrF dI vIrfnI,
mihPlF dy bµd hox dI gWl kIqI hY aqy ies vfqfvrx
bfry kivqfvF ilKIaF hn. ieh kvI sµkt dI qih qWk hI
nhIN jFdy, mnuWK ivroDI sLkqIaF dI iDrF dI insLfndyhI
vI krdy hn. ieh kvI BfeIcfrk sFJ aqy sdBfvnf dI gWl
krdy hn. suirµdr sohl AuhnF ivcoN iek hY, ijvyN Auh
afKdf hY-
dYdI qdoN
afeydf, qIdI ilafeydf,
ibn mOq moey qoqly bolF df hfl ilK.
(pµnf 42)
ibrKF dy kuWb inWkly,
bdrµg PuWl klIaF,
bImfr mOsmF dy, ieh hn pCfx pWqr.
(pµnf 49)
isLkiraF dy rfj ivc tuWty
ny, tuWtdy rihxgy,
amn dI suWK mµg rhIaF GWugIaF dy aflHxy.
(pµnf 51)
ies vfrI qUµ mY
ikµnIaF cµgIaF GWlIaF sInrIaF.
prbq, JIlF, ibrKF dI QF, DUµaF DUµaF
sInrIaF.
(pµnf 58)
bldf jµgl, Julsy pµCI,
DUµaFDfr hY aµbr.
myry Gr ivc lWigaf hY, pµjfb ijhf kYlµzr.
(pµnf 12)
sohl
dI kfiv-isrjxf ivc husn-iesLk dIaF rµgInIaF sLfiml
hn. rµgInIaF df nsLf kvI dy rom-rom ivc smfieaf
hoieaf hY. Auh Aus pl ivc hI axCUhy cµn, ggnF
qy BfAux lWgdf hY. smuµdr dIaF lihrF
vWt vWt ky afpxy glL lfAuxf locdf hY. pr agly hI pl
smfijk, afriQk qy hor keI qrHF dIaF mjbUrIaF Auhdy
rfh ivc afx KVHdIaF hn-
myry Gr qoN qyry Gr qWk
kdm qF cfr hn bysLk,
mgr rsqy qy prbq, bIafbF, hfdsf, diraf.
(pµnf 33)
kvI
dI njLr c kivqf iek nfjLuk, Bfvk Bfv-boD hY.
ies dI prK Koj leI aijhy hI bycYn mn dI loV hY. kvI
afp bycYn avsQf ivc hY. Auh srbq dy Bly c XkIn
rWKdf hY. afpxy inWj lFBy rWK Auh sUKmqf aqy
KLUbsUrq vsqF leI ieµJ ardfs krdf hY-
afp ho mnPLI kdy, horF
leI ardfs kr.
PuWl, jug, iqqlIaF, bWdlF leI ardfs kr.
(pµnf 26)
kvI
mn mF qoN pr mF dI qlfsL
c afpxI mF dy nksL lWBdf hY. BU-hyrvy ivcoN
Aupjy Auhdy mF pRqI Bfvnfqmk bol ijQy Auh mF dI
Xfd duafAuNdy hn, AuQy afpxy siBafcfrk pRsµg c
Auh joVdy hn-
AuNJ qF mF qyry ijhy
ichry bhuq imldy ny pr,
iCWk qy jY dyvI, koeI AuWQU qy nf
afKy KurHy.
vihxF
dy ies kvI dI Bfvnfqimk soc keI vfr zfvF-zol ho jFdI
hY. Aus leI prbq ijhf jyrf iek ieiqhfs df
lKfiek hY. dUjy pfsy Auh ies vihx c iqWqlI dy
KµBF dy aQrU vhfeygf. kvI afDuinkqf c ivcridaF
prµprf qoN kdy nfqf nhIN qoVdf. Aus dI ieh pusqk
smWripq hI ies Zµg nfl kIqI geI hY ik AusdI kfiv-sµvydnf
ies PlsPy ivc lukI hoeI hY. Ausdy smWripq Bfvnf vfly
sLbd ieµJ hn-
jIvn
dy inAUXfrk coN igr gey do mInfrF Bfpf
jgIr isµG aqy kmljIq dI ismrqI
[[
kvI
mn c acyq pWDr qy ijQy afDuinkqf sLfiml
hY, AuQy AusdIaF jVHF pIV c guafc gey nyk
pursLF dIaF pYVF lBdIaF iPrdIaF hn. kvI mn c
afdrsL dI smUrq smfeI hoeI hY. lok khfxIaF dy nfiek-nfiekfvF
AuhdI rcnf df kyNdr ibµdU hn. mfqf
iqRpqf Aus leI afdrsL dI mUrqI hY. kvI
ies ieiqhfsk nfiekf dy muWK coN afpxI
mF Bfldf hY. Auh afKdf hY-
EhI glvkVI dI KLusLbU,
EhI iqRpqf dI Jlk,
rox sI jd munfisb QF imlI, mYN ro ipaf.
(pµnf 7)
afpxy
aqy ibgfny sµbµDF dy snmWuK kvI mn jjLbfqI pWDr qWk
ivafkul hY. prfieaF c ivcridaF kvI
aihsfs hY ik ieQy idl dI gWl nhIN kIqI jf skdI, afpxy
dI buWkl c hI moh df afnµd mfixaF jf skdf hY,
pr kvI mnuWKqf df pujfrI hox krky hr iek afpxf
hI svIkfrdf hY. ijvyN-
Bogdf bygfngI pWQr ijhf
sF ho igaf,
ajnbI rfhF c myrI mF imlI mYN ro ipaf.
(pµnf 7)
kvI
afpxf ipµz aqy prfieaf ipµz
ivc aµqr krdf prvfs df sµqfp hµZfAuNdf hY.
afpxf ipµz AusdI buWkl df aflHxf hY aqy
prfieaf ipµz prvfs df Gr. Auh afpxy
ipµz locdf afKdf hY-
prfey ipµz qoN jd vI,
mihk muVdI hY ipµz afpxy,
qF aQrU qRyl bx ky PuWl dIaF plkF qy
hWsdy ny.
(pµnf 8)
kvI
BfrqI ivvsQf c mjLdUr dI ijLµdgI
sµqfpI jUn afKdf hY. Auh gurbq, psInf,
mjLdUrI ijhy sLbd afm vrqdf hY. kvI mn inrµqr
AuhnF dI mjLdUrI Gr krI bYTI hY. Auh ies
jUn qoN Aukqf igaf mihsUs krdf hY-
ikAuN mY nhIN mukqI
imlI, gurbq dI jUnI coN?
psIny dy qlfa ivc rojL mYN iesLnfn krdf hF.
(pµnf 9)
bhuq
sfry kvI AupBfvukqf dI jUn hµZfAuNdy hn.
bysLk kvI afDuinkqf aqy
prµprf dy sumyl c Pisaf
AupBfvukqf dI jUn hµZfAuNdf hY, pr iPr
vI Auh cfhuµdf hY ik kvI mn spWsLtvfdI
hoxf cfhIdf hY. pr iPr vI AusdI siQqI dvµdfqimk hY,
ijvyN-
Esdy mn dI dsLf
jfnxf sµBv nhIN,
ryq dy AuWqy jo vfHvy qy imtfvy pRsLn icµnH.
(pµnf 10)
mnoivigafnk
sWcfeI ieh hY ik hr ivakqI kyvl Ausdf
afpf hI ipafrf huµdf hY. sµvydnsLIl
ivakqI ivc husn-ipafr pRqI moh vDyry pRbl huµdf hY.
jvfnI dI pihlI aWlHV avsQf ivc AupBfvuk pWDr qy
iesqrI pursL dy afpsI sµbµDF df aihsfsI jlvf vI
bhuq Auqyijq huµdf hY. idl ivc msqI pYdf huµdI hY.
Aulfr rucI dy afvysL ivc Xuvk afpxI ieWCf dI iqRpqI
krnI cfhuµdf hY. prµqU smyN dIaF smfijk kdrF-kImqF
pirvfirk aqy sµpRdfiek siBafcfr dy bµDn Aus
suqµqr ho ky mn-afeIaF krn dI KuWlH pRdfn nhIN krdy.
suirµdr sohl vI pRo[ pUrn isµG vFg sfDfrn lokF dI
soc df anusrn krdf hY. vihmF-BrmF c Psy lokF dy
inWky inWky iKaflF vizafAuNdf hY, inhfrdf hY
aqy AuhnF BfvF coN apxWq, moh Bfldf hY. Auh
afKdf hY-
BUqF, mVHIaF, sfDF aqy
smfDF ny,
mWlIaF cfr idsLfvF, sµgl sohl dIaF.
(pµnf 15)
rVIaF vfly rfh qy
qVky qfro,
hux vI vfgur vfgur krdI hovygI.
(pµnf 17)
kbrF pUjy, dlIaf dyvy,
mVHIaF vI mµndf hY,
AuNJ Ausny afpxy Gr icWqr nfnk df ltkfieaf hY.
(pµnf 40)
ajoky
mnuWK dI mfniskqf c mUl rUp c iek gWl
AuBrI hY-idKfvf. ieh idKfvf BfvyN Dfrimk
hY, smfijk hY jF rfjnIiqk. mnuWK dI aijhI soc Ausdy
ikrdfr qy DWbf lfAuNdI hY-
idWqf dfn gurUGr Ausny,
Juk Juk nIvF ho ho ky,
pr pWQr qy nF afpxf motf motf ilKvfieaf
hY.
(pµnf 40)
soc irhF Auh Tyzf Kf ky
kd izWgdY,
AuNJ bIhI ivc blb lgfeI iPrdf hF.
ies df hr iek sLbd qy sqr
ny alP ngn,
ijs pusqk qy ijld cVHfeI iPrdf hF.
(pµnf 52)
pRgqIvfdI
kfiv cyqnf dI pRivrqI 1934-35 qoN bfad hryk kvI dI
kivqf c dyKx imldI hY. pµjfb sµkt
c vI ieh pRivrqI dyKx imlI hY. sQfpq aqy
AuBrdy sLfierF ny isWDy jF aisWDy Zµg nfl ies
iqlFjlI nhIN idWqI. sLfier vI iesy soc df DfrxI hY-
Pyr vI sUrj ibnF
iehnF c rihxf hY hnHyr,
lWK bxf BfvyN qUµ cµnF-qfiraF dy aflHxy.
(pµnf 51)
kvI
mn ieh gWl mµndf hY ik mnuWKI jIvn c sµGrsL
dI aihm BUimkf hY. sµGrsL ivhUxy mnuWK jIvn dIaF
kdrF-kImqF qoN axiBWj rihµdy hn. anuBv qoN Aupijaf
qjrbf mnuWK srvoqm bxfAuNdf hY-
aWk ijhf Aus kol Blf
anuBv ikWQy,
jys kµvl ny Aumr gujLfrI pfxI ivc.
(pµnf 54)
suirµdr
sohl ijQy BfvF df kvI hY, AuQy pRikrqk aqy ivigafnk
soc df DfrxI vI hY. aWj dI ivkfs dr AusdI soc df
ihWsf hY. prµrpf dy mn c zuibaf kvI ies soc
vI iqlFjlI nhIN idµdf. Auh afKdf hY-
DrqI bxI
globl ipµz.
lyikn mfnv igaf hY iKµz.
eI-myl AusdI afeI, nf
eI-myl krnf,
aWj pfsvrz sLOhr dWs ho igaf hY.
(pµnf 78)
sohl
ny mnuWK dy doglypn pysL kridaF AuhnF dy
cirWqr qy ivaµg kIqf hY. pWQr XuWg
qoN ivkfs kridaF sUcnf XuWg qWk
phuµcidaF ijQy mnuWK dI soc AuzfrI AuWcI hoeI hY,
AuQy ikrdfr dI igrfvt vI pRmuWK rUp c sfhmxy
afeI hY. Auh qµnjL krdf hY-
ijs dI almfrI
qy tµgI sI iek Poto sIqf dI,
imlIaF ny nµgIaF qsvIrF, Esy dI almfrI
co.
(pµnf 72)
lgpg
hr kvI mWDXug afpxIaF rcnfvF ivc vrqdf hY. Aus
sfhmxy ieh XuWg iek mfzl hY, rfh-dsyrf hY. afDuink
kvI dI cyqnf c ies XuWg dIaF jVHF hn-
jo sfihbF jµz
qy tµgy sI asIN qIr hF Auh,
iksy imrjLy ijhy bIrF df pqf lBdy hF.
(pµnf 59)
ajyky
icµqn anusfr sfihq df buinafdI krqv dyvF-dYqF dIaF
AuWcIaF atfrIaF aqy prIaF vrgIaF sohxIaF sihjLfdIaF
dy sLIsL mihlF ivc vfprdIaF rumFick gfQfvF suxfAuxf
nhIN, sgoN Drq-vfsI mfnv-smfj dy BfvF qy ivcfrF,
sµkt-sµqfpF qy supinaF-sWDrF qy sµisaF-sµkocF
jLbfn dyxf hY. aWj ijhVf sfihqkfr lokF qoN vWK
rih ky smfijk jIvn qoN inrlyp ho ky sfDfrx lokF dIaF
privrqIaF qy pRQfimkqfvF ivsfr ky rcnf krdf hY,
AusdIaF ilKqF pfTkF duafrf pRvfn nhIN huµdIaF.
suirµdr dI klpnf DrqI dy ierd igrd GuµmdI hY. Auh
lokF nfloN nhIN tuWtdf. inAUXfrk bysLk AusdI soc
c hyrvf Brdf hY, pr Auh jfxdf hoieaf vI Aus
pRbµD c bWJx dI hfmI Brdf hY ikAuNik BfrqI
pRbµD c Aus isrP, moh, mmqf pRmuWK rUp
ivc njLr afAuNdy hn.
ijQoN
qWk sohl dI gLjLl dy rUpfqimk pWK df pRsLn hY, Ausny
gLjLl vrgI ivDf c ajoky mkbUl sLbdF df pRXog
krky afpxy gLjLl-pRbµD kfiem rWiKaf hY. sohl
sfkI qoN globl qWk df sPLr
krdf hY. aµgryjLI sLbdfvlI AusdI rcnf df sroq hY.
kYlµzr, blb, zlhOjLI, eI-myl, sInrI, tYnsLn, hYWz
afiPs, kYPy, rsYWs, stYno, lYNz-skyp afid sLbd AusdI
gLjLl ivc eynI sihjqf nfl afey hn ik rqf vI Epry nhIN
lgdy. sLfier ny gLjLl pRbµD c Zfly jFdy inXmF
bfKUbI inBfieaf hY.
pRisWD aqy nvIN pIVHI df gLjLlgo AuNkfrpRIq (torFto)
sohl bfry afKdf hY-
ieslfmI
ipV coN sLfhI aqy nvfbI mihPLlF rfhIN pµjfbI
qIk puWjI irvfieqI muhFdry vflI gLjLl
iehnF gLjLlF nfl smfpq huµdI hY.
shfiek
pusqk sUcI:
1[
suirµdr sohl, mfrc 2002, Kµzr, KfmosLI qy rfq,
kuknUs pRkfsLn jlµDr.
2[ pRym gorKI, 1992, gLjLlgo amr isµG josL dI Xfd
c smfgm, ipµz sµgl sohl, jlµDr smyN 24 apRYl
1002 bolidaF.
3[ divµdr mµz, 1997, dysL syvk, afE sWq mµijLlf Gr
bxfeIey (pRiqBf) 6 apRYl 1997.
4[ nUr, siqµdr isµG (zf[) pµjfbI kvIaF df pµjfb
smWisaf pRqI rcnfqimk huµgfrf, 11vIN srbihµd
pµjfbI kfnPrµs idWlI ivc piVHaf igaf prcf.
5[ AuNkfrpRIq (torFto), Kµzr, KfmosLI qy rfq pusqk
df srvrk
(11
aprYl 2006)
********************