'imwpl
dI kYnvs' AuNkfrpRIq df 74 pMinaF qy 'icqiraf' gLjLl
sMgRih hY. Ausny afpxy ies plyTy gLjLl sNgRih ivwc 55
gLjLlF aqy tfeItl dy bfhr aMiqm pMny AuWqy 'smrpx'
isrlyK hyT iewk 'kivqf' pysL kIqI hY.
AuNkfrpRIq
df gLjLl sMgRih jdoN imilaf qF sB qoN pihlF tfeItl 'qy
njLr pYNidaF hI sMgRih dy nF Auqy hI soc dI sUeI
GuMmx lwg peI. soicaf: imwpl dI kYnvs?
ieh Blf kI nF hoieaf? 'kYnvs' qF smJ pY geI pr ieh 'imwpl'
kI hoieaf? pr ijAuN hI aMdrlf, tfeItl df, pMnf
KoilHaf qF gwl smJ af geI. 'imwpl', 'mypl' aqy 'ipwpl'
dy sumyl nfl GiVHaf/bxfieaf igaf, iewk iblkuwl hI nvF
sLbd hY. 'mypl' kYnyzf df iewk ruwK hY aqy iesdf pwqf,
kYnyzf dy rfsLtrI JMzy df iewk ihwsf vI. 'ipwpl' Bfrq
df iewk bhuq hI ipafrf aqy snmfinaf drKq hY. 'mypl'
aqy 'ipwpl' df sumyl krky, sLfier AuNkfrpRIq ny, iewk
qIjy kflipq ruwK df nfm rwiKaf hY: 'imwpl'. 'imwpl'
sLbd, iek icMn, iewk sMkyq, iek afBfs jF aihsfs vjoN
vriqaf igaf hY. iewk qrHF nfl ieh nvF aqy klipq ruwK
imwpl' prvfsI dy aihsfs dI isLwdq aqy mjLbUrI kfrn
pYdf hoeI siQqI nUM hI Aujfgr krdf hY.
afvfsI
dI afmd aqy prvfs Dfrn krn nfl, jwdI aqy apnfey dysLF
dy vwK vwK clnF, rhu-rIqF, rsmF irvfjLF, Dfrimk
ivsLvfsF aqy aMD-ivsLvfsLF df suKfvF jLF a-suKfvF
sumyl hoxf, smyN df iewk kudrqI vrqfrf hY. do puVF
ivwc ipws ky inkly iewk qIjy aqy vwKry iksm dy smfjk
ivhfr, cln aqy nvIN soc df jnm aqy psfrf vI suBfvk hY.
prvfsI ies vrqfry nUM ijMnI jldI smJ lvy ieh Aus leI
aqy Ausdy afAux vfly klH leI aiq jLrUrI hY. iesy
prQfie, BU-hyrvy dy isLkfr, prvfsI nUM jfgrUkqf leI
AuksfAuNidaF aqy acyq hI pRyrnf dyNidaF AuNkfrpRIq
kihMdf hY:
aMsL hvf df ho ky mYN
hwdF ivwc ikMJ kYd rhF.
aqy
iPr:
kI idwlI qy bosnIaf
mF df iewko mjLhb mF.
ipwpl kI qy mypl kI
rfhI nUM qF CF hI CF.
AuNkfrpRIq
ny afpxI gwl kihx leI, klm nUM bursL bxfky, koeI Cotf
ijhf kYwnvs nhIN cuixaf. Ausdy bursL dy Gyry ivwc
asImq idRsLF df vrnx, cuwp-acuwp, ivdmfn hY. 'imwpl
dy kYnvws' rfhIN Ausny bIqy nUM BulfAux, nvyN nUM
apnfAux aqy awj ivwc jIx leI 'afpxI qVp' nUM 'sMmUh
df aihsfs' bnfAux vwl kdm cuwikaf hY. pusqk dy pTn
AuprMq sihjy hI pqf lwg jFdf hY ik jIvn KVoq df nF
nhIN, pfxI vwgdf hI qfjLf aqy jIvMq huMdf hY. pusqk
df nF bhuq hI ZukvF aqy sMkyqk hY.
AuNkfrpRIq
ny afpxIaF gLjLlF nUM cOdF BfgF ivwc vMz ky hr iewk
Bfg df afrMB afpxI iksy nf iksy gLjLl dy 'isLar
ivsLysL' nfl kIqf hY. ieMJ krn ivwc AuNkfrpRIq df
mksd hY. ieh mksd AusdIaF lgpg sfrIaF hI gLjLlF ivc
Jlkdf hY. mksd kVI dr kVI iewk lVI ivwc proieaf igaf
hY. Auh afpxIaF gLjLlF dy ivsLy-vsqU sbMDI avyslf
nhIN. Aus ny mnuwKI suBf dIaF prqF dr prqF KolHIaF hn.
afvfsI dI duibDf qoN afrMB krky, afvfsI qoN prvfsI bx
ky, nvIaF QfvF dy nvyN rMgF nUM apnfAux aqy mfnx dI
pRyrnf dyNidaF, Auh ajnbIaq qoN njfq pfAux dI gwl
krdf hY. Auh acyq hI, sucyq vFg smJfAuNdf hY ik 'myplF'
dy dysL ivwc, ipWplF-bohVF' dI gwl krnI aqy AuhnF leI
'hyrvf' krnf smJdfrI dI gwl nhIN hY. 55 gLjLlf nUM
vMzdy aqy icMnH vFgU sMkyqk BfsLf ivwc AuNkfrpRIq dy
smuwcy mMqv df ivsqfr krdy ieh 14 (cOdF) vwK vwK
isLar drj krn dI KulH cfhFgf. lVI vfr iehnF isLarF
nUM pVHidaF-ivcfridaF gLjLlgoa dI smuwcI soc dI QImk-ptfrI
KulH jFdI hY. pihlf isLar sLfier, afpxy rihnumf
Ausqfd bfjvf nUM smripq krdf hY:
'sqw-smuMdr pfr gLjLl dI
loa phuMcI
AulPLq, joq jgfeI sLihr jlMDr ivwc!!' (pM: 3)
pr
dUjy 'isLar-sMkyq' nfl Auh golHF Kfx vfly dI
insLfndyhI kridaF, myplF dy dysL af ky, afvfsI qoN
prvfsI bixaf, myplF 'coN golHF df rws Bfldy nUM mn dI
duibDf 'coN inklx leI pRsLn krdf hY:
ieh kOx hY qrsy jo golHF
Kfx nUM?
rs myplF 'coN Bfldf ieh kOx hY? (pM: 9)
pr
bohV dI CF mfx ky afieaf myplF 'coN AuhI CF ikvyN
prfpq kr skdf hY? bIiqaf, gujiraf, gujLfiraf, muV
awj ikvyN bxy? mypl 'coN ipwCy Cwz afey
bohV dI CF nhIN lwBI jf skdI:
'njLrF guaf hY afieaf jo
CfvyN bohV dI,
hux myplF 'coN AusnUM CfvF idsIx kI? (pM: 14)
BU
df hyrvf sqfAuNdf hY. mn nUM cYn nhIN afAuNdI:
'iek rfhI ruikaf, roieaf,
cuwp cfp qur ipaf iPr.
mypl nUM jwPI pf ky, ipwpl df nfm lY ky. (pM:
19)
aqy
iPr:
mypl ho jFdy tflHIaF hux
phu Puty
aYsy nf jd hflfq sI, qF mYN nf sI. (pM: 24)
bfrIN
rih geI inMm, hux prdys af ky mypl bx geI:
Auh bfrIN rih geI inMm
dfdI mF dI
imrI hoeI hY mypl jUhy af ky. (pM: 29)
pr
iPr Jwbdy hI mn sMBldf hY, soc krvt lYNdI hY, sLfier
df idRsLtIkox nvF-nroaf ho ky ivsLflqf vwl kdm puwtxy
afrMB krdf hY:
tflHIaF 'coN Augmy BfvyN
myploN,
afAuNdf hY sUrj sdf nv-idn leI. (pM: 34)
aqy
ieMJ iPr sLfier nUM bygfnf dysL vI afpxf afpxf lgx
lwg pYNdf hY:
lMGy hvf ju PLr-PLr boly
ieh vI sr-sr,
mypl nUM ikMJ smJF ipwploN 'bgfnf'. (pM: 39)
sLfier
sucyq krdf hY ik bMdf BfvyN ikqy vI clf jfvy, iksy vI
mfhOl 'c rhy, ajnbIaq dy jjLby nfl ivkfs nhIN kr skdf.
sfrf sMsfr awj suMgV ky njLdIkIaF hMZF irhf hY. hvf
df sLor hr QF iewko ijhf hY, dirafvF dI sLUk sB QF
brfbr hY. sfrI DrqI awj AusdI afpxI hY. koeI ibgfnf
nhIN:
vMzdy ny rMg mypl jIkUM
pqJV afAux qy
sLfierF dI sLfierI nUM eIkMU hux lYNdf hF mYN.
(pM: 44)
aqy:
myplF 'coN lMGy BfvyN
ipwploN
Buwly nf diraf kll-kl-kl-kll. (pM: 50)
sLfier
svfl krdf hY:
ikMj ivKfey 'imwplF' dy
rMg rUp
ipwplF jF myplF dI kYnvs. (pM: 53)
aqy
afpMU hI agly isLar ivwc jvfb hfjLr krdf hY:
qd bxUM aslI icqr prvfs
df
jd bxygI 'implF dI kYnvs'. (pM: 54)
hux
sLfier dy sfhmxy kI ipwpl aqy kI bohV, dovyN iewko hI
njLr af rhy hn. dys aqy prdys dIaF sfrIaF hwdF-bMny
Buwl ky Auh sfrI mfnv jfqI nUM iewk hI smJdf hY. Auh
kihMdf hY ik hvf df iek aMsL ho ky Auh hwdF dI kYd
ivwc ikvyN rih skdf hY? hux Aus leI ipwpl aqy mypl
bygLfny nhIN rih jFdy:
ipwpl kI qy mypl kI
rfhI nUM qF CF hI CF.
jdoN
sLfier nUM ies swc df pqf lwg jFdf ik CF ivwc koeI
aMqr nhIN qF iPr Auh ipwpl dI Xfd qoN qRihMdf nhIN
sgoN ipwpl aqy mypwl qoN agHF vwD ky 'imwpl' dI CF
mfnxf cMgf smJidaF afKdf hY:
jy CF loVyN 'imwpl' dI
mypl, ipwploN agFh inkl.
ieMJ
AuNkfrpRIq prvfsI nUM AusdI mfniskqf ivwc cldy Gmsfx
qoN injfq idlfAux df Xqn krdf hY. Auh klfqmk ZMg nfl
sucyq krdf hY ik awj ivc jIxf cfhIdf hY aqy aqIq nfl
bwJH ky, Audfs rih ky, XfdF df shfrf lY ky, BU-hyrvf
pflidaF pRgqI sMBv nhIN.
AuNkfrpRIq
ijAuNdy jfgdy mnuwK nUM vwK vwK pihlUaF qoN GoKx ivwc
vI mfhr hY. AusdI kfnI 'gfgr ivwc sfgr Brn' dy smrQ
huMidaF pfTk dy idwl-idmfgL nUM tuMbxf jfxdI hY. Auh
gLjLl dy srUp nUM smJdf hY. rUp pwKoN sucyq hY. qol-qukFq
sMbMDI koeI gwl krnI jF ikMqU krn dI loV nhIN rih
jFdI ikAuN ju Ausny gLjLl kihx df vwl iswiKaf hoieaf
hY. Auh afpxIaF gLjLlF dy prfgy df afrMB hI afpxy
Ausqfd gLjLlgoa jnfb AulPLq bfjvf dy nfm nUM smripq
isLar nfl krdf hY:
'sqw-smuMdr pfr gLjLl dI
loa phuMcI
AulPLq, joq jgfeI sLihr jlMDr ivwc!!' (pM: 3)
AuNkfrpRIq
jfxdf hY ik 'gLjLl' kihxI koeI KLflf jI df vfVf nhIN.
ieh bVI hI aOKI, imhnq mMgdI, qrwdd BrI aqy hunrmMdI
dI 'klf' hY. hr cMgy sLfier nUM 'kuwjy ivwc sfgr' Brn
df vwl afAuxf cfhIdf hY:
'kuwjy sfgr Brny df
jy hY, qF hY ZMg gLjLl.
rUhF nUM jo cVHdf hY
Auh hY 'rUhI rMg' gLjLl. (pM: 27)
pihlF
AuNkfrpRIq dy kuJ ku isLarF df ijLkr kIqf sI hux kuJ
gLjLlF dy hor isLar pysL krn dI aigaf cfhFgf. AusdI
pihlI gLjLl sfzf iDafn iKcHdI hY. ieh gLjLl smuwcI
dfl 'coN dfnf lwB ky 'dfl irwJHI-axirwJHI' df aMdfjLf
lgvfAux dy smrwQ vI hY. ikMnf sihj ho ky bVI sugmqf
nfl Auh 'prvfsI' dI duicwqI vwl iesLfrf kridaF kihMdf
hY:
mnf, ikAuN myplF qoN bohV
dI CF Bfldf rihnf?
Brm, Gr ivc, jlfvqnI df kfqHoN pfldf rihnf??
trFto kI, vfisLMgtn kI,
jnyvf kI, qy kI lMzn
qUM ikAuN, hr QF coN hr vyly jlMDr Bfldf
rihnf??
qUM ijs sUrj dy ipwCy,
pUrboN afieaF eyN pwCm ivwc
Ausy dI loa 'c jIxy qoN ikAuN KLud nUM tfldf
rihnf?? (pM: 5)
Gr
ivwc hI rihMdy hoey jlfvqnI df Brm pfldy prvfsI dI
duicwqI vwl 'iesLfrf' ikMnf spsLt aqy sihj ZMg nfl
kIqf igaf hY.
AuNkfrpRIq
ny 'ivcfr aqy sbdeI' jfdU df pwlf kws ky PiVaf hoieaf
hY. Ausny awj dy mnuwKI srokfrF nUM nyVy ho ky qwikaf
hY. Auh mYN qoN qUM qwk puwjdf puwjdf srv qwk puwjx
ivwc ivsLvfsL rwKdf hY. inscY hI AusnUM afpxy afs-pfs
'sFJF' byhuwdrIaF aqy rsmI hoeIaF anuBwv huMdIaF hn.
awj Auh vyKdf hY ik afpf vfrn dI QF luwt-puwt ny lY
leI hY. Drm df ichrf ivgV igaf hY. Auh afpxI ies mno-ibrqI
df hfl iksy vI Aucyc qoN ibnF bVy hI sihj-Bfv nfl
afpxI gLjLl dy kuwJ ku isLarF rfhIN krdf hY:
puwCdy ny hfl rsmn apxy
khfAux vfly
glL nfl lgxy vfly glL nfl lfAux vfly.
afpy
'coN inkl ky Jwt hI Auh 'mYN' aqy iPr 'qUMN' qoN 'srv'
huMdf hoieaf kihMdf hY:
ikwQy 'ieh lfl' gur ky
luwtx gurU ky Gr nUM
ikwQy 'Auh lfl' gur qoN afpf lutfAux vfly.
AusnUM
XkIn hY ik jy kr mjHbF dy 'afKy jFdy aqy kihMdy-khfAuNdy
bfnI' awj ikqy muV ky af skx qF Auh afpxy nF hyT
cwldy DrmF df muwKVf vyK ky jLrUr hI BY-BIq ho jfxgy:
mjHbF df qk ky ichrf
BYBIq ho AuTxgy
muVky af jfx jy awj mjLhb bxfAux vfly.
pr
AuNkfrpRIq inrfsLf ivwc nhIN afAuNdf Auh afsLfvfdI hY
ikAuNik Auh ies ieiqhfsk qwQ qoN jfxUM hY ik jd jd vI
jLulm huMdf hY qF AusnUM Twl pfAux vflf vI jLrUr hI
pYdf ho jFdf hY. qF hI qF Auh afKdf hY:
prlo dy vFg Cfey dunIaF 'qy
jLulm jd jd
'nU' bx ky afey qd qd dunIaf bcfAux vfly. (pM:
6)
awj
'imwqrqf', pivwqrqf aqy sUKmqf guaf bYTI hY. ijvyN
mOsm bdldy df pqf nhIN lwgdf iqvyN dosqF dI dosqI
kdoN dusLmxI ivwc bdl jfvygI, koeI Quh-pqf nhIN. Gr
dy hI spuwq krUpqf hZfAuNdy hoey kdoN nsLr kr dyxgy
koeI nhIN jfxdf. bfhrly ajgr nUM qF vyKky koeI bcfa
df ZMg soc vI skdf hY pr mnF aMdr bYTy aqy luwky hoey
ajgrF df koeI kry:
dosqF, by-dosqF, df kI
pqf
inq bdldy mOsmF, df kI pqf.
nsLr kr dyvx kdoN Gr dy
krUp
Gr 'c sjIaF mUrqF, df kI pqf.
afdmIaq nUM ingl jfvx
kdoN
mn 'c bYTy ajgrF, df kI pqf. (pM: 7)
'rihbr'
hI rfh-dsyry nhIN rhy aqy awj 'rfm jI' vI rfm nhIN
rhy, rfm cMdr bx gey, hux sIqf ivcfrI iks rfm df nfm
lY ky agnI prIiKaf dyvy? kI kry:
phu-Puwt nUM dupihry qk
lY ky jfx vflf
'rihbr' Auh zuwbf hfey Duwp vwty sLfm lY ky.
aMbr qoN tuwt ky ijAuN
qfry Klf 'c guMmx
buJdy ny lok eydF BuwK qoN ienfm lY ky.
mMqv
bdl gey:
lY pfn qy supfrI nnkfxy
jfx vfly
krqfrpur nUMM muVdy kfjU-bdfm lY ky.
jd 'rfm jI' vI inkly bs
koeI 'rfm cMdr'
agnI coN gujLrI sIqf qd iksdf nfm lY ky.( pM:
20)
AuNkfrpRIq
ny afpxIaF gLjLlF ivwc imwpl, byhI-Duwp, juafbF dI
ruwq, idsIx, nwcIx, kMDflI, nYxF dI jIB, jl-qrMgI
kivqf, inr-Aucyc, qnmIq afid bhuq sfry nvyN sLbd aqy
suMdr sLbd-sMmUh idwqy hn. pr iesdy nfl hI Ausny keI
pRqIk vI ajoky kmipAUtrI Xuwg dy vrqy hn.
an-non eImylF df ijLkr krdI, bulHF
qy muskfn ilaFAuNdI, AusdI iewk gLjLl dy isLar
iDafn mMgdy hn:
sB lok myry sLihr dy
an-non eImylF ijhy.
prqy njLr qoN ieAuN njLr
ijAuN bfAUNs mYiswj prqdy.
qpdy QlF dI QF lvr
hux, vYb sfeItIN Btkdy.
imrjy kmipAUtr eyj dy
mozm dI bwkI vrqdy]
aqy
iPr
eImyl kr idMdy blOk
ajkwl dy pRIqm ruwsky. (pM: 68)
**
rUh
qy cfhuMdI hY ik AuNkfrpRIq dIaF gLjLlF ivwcoN
Audfhrxf dyx df islslf jfrI rwKF pr ieMJ krnf nf hI
sMBv hY aqy nf hI loVINdf hI. drasl AuNkfrpRIq ny
afpxIaF gLjLlF dy Gyry ivwc smuwcy mnuwK aqy Ausdy
psfry nUM lYNidaF jIvn aqy jIvn nfl sbMDq lgpg hr
pihlU nUM afpxI klm dI ByNt kIqf hY. Ausdf muwK QIm
BU-hyrvy dy isLkfr prvfsI dI duicwqI nUM syD dyxf hY.
Auh cfhuMdf hY ik prvfsI pRdys nUM hI
afpxf inwj-Gr smJy aqy 'ipwpl' df moh
iqafg ky 'mypl' dy dysL rihMidaF 'imwpl' nfl sFJ
pfAux dy smrWQ hox vlF ruicwq ho sky. Auh 'Gr' ivwc
hI rihMidaF ajLnbIaq df aihsfs nf Bogy.
spsLt,
srl, sihj, sohj, rvfnI aqy klfqmk ZMg BrI sLbdfvlI
vrqidaF, sLfier afpxy mMqv dy pRgtfa aqy inBfa nfl
pfTkF dy mnF nUM tuMbx ivwc sPLl hoieaf hY.
imwpl dI kYnvs hr pMjfbI pfTk dy mn nUM
kIlx dI smrwQf rwKdI hY.
(1
mfrc 2005)
********************