suBwS cMdr bos
dI
DI “AnIqw p&”


lyKk: hYpI mwn

hrdIp mwn (jmSyr, izlw jlMDr) Bwrq ivc jmW do pws krn qoN bwAd AwstrIAw ivc AwieAw[ ie`Qy jrmn bolI isK ky aucI pVHweI kIqI[ A`j klH bqOr lyKwpwl (AkwaUNtYNt) kMm kr irhw hY[ ies dy nwl nwl hrdIp nUM pMjwbI ilKx dw vI SOk hY[ AwstrIAw qoN sMpwidq do mwisk p`qr "klwkwrW nwl rwbqw" ivc ienHw dy lyK Aksr Cpdy rihMdy hn[ hrdIp dw suBwS cMdr bos bwry ieh Koj BirAw lyK pwTkW leI hwzr hY[ ieh lyK suBwS cMdr bos dI DI Aqy dohqI dI jrmn bolI ivc vIfIE mulkwqW dw pMjwbI rUp hY[

 

mnu`K cwhy Awm hovy jW ^ws swfy smwj ivc aus dy kwrjW dI mhwnqw nwl hI aus dI in`jI guxW AOguxW dI qulnw kIqI jWdI hY[ kwm, kRoD, loB Aqy moh ies ƒ iqAwgx leI BwvyN swfy pIr pYgMbr sdw aupdyS idMdy rhy, pr auh ^ud vI ies qoN ip`Cw nhIN Cufw sky[ kdy aunHW ny kRoD ivc Aw ky iksy ƒ srwp id`qw hY[ kdy auh iksy AOrq dy moh ivc jp qp BMg kr bYTy[ swfI mwniskqw, swfI SrDw sdw hI aunHW dI izMdgI dy bhuqy vwikAw ƒ mMnx leI iqAwr nhIN huMdI[

ies qrHW swfy dyS Bgq kOmI ShIdW dI izMdgI dy kuJ lu`kvy p`K swfy swhmxy AwauNdy hn qW AsIN ivSwl ihrdy nwl aunHW ƒ kbUlx dI QW aus qoN munkr hox jW A`KW mItx dI koiSS krdy hW[ swfy dyS dI AzwdI ivc pMjwbIAW vWg bMgwlIAW dw bhuq v`fw Xogdwn irhw[ bMgwl dy iek nyqw dy nW qoN Bwrq dw b`cw-b`cw vwk& hy[ ieh nW hY “nyqw jI suBwS cMdr bos” ijs dI aufIk Bwrq vwsIAW ƒ AzwdI qoN mgroN vI rhI ik auh Awvygw qy Aw ky Bwrq dI vwgfor sMBwlygw[

nyqw jI suBwS cMdr bos dI izMdgI bwry ieiqhwskwrW kw&I Koj BrpUr qy ivsQwr ivc iliKAw pr ienHW ’c bhuqy ieiqhwskwrW dI SrDw ny aunHW dI izMdgI dy iek Bwg ƒ vrnx krn qoN hmySW kMnI kqrweI hY[ auh hY nyqw jI dw AwstrIAn AOrq nwl ivAwh krvwauxw[ aunHW bwry d`isAw igAw ik 1942 ivc jrmn Awey qy ihtlr ƒ imly[ pr nhIN[ ieh aunHW dI dUjI PyrI sI[ nyqw jI bVy dUr-AMdySI sn[ auh dyS ƒ Azwd krvwaux leI srkwrI nOkrI C`f sB GrylU moh iqAwg C`f AzwdI dI lVweI leI GroN inkly sn[ bcpn qoN jvwnI q`k auh Dwrimk ivcwrW dy sn[ aunHW srkwrI nOkrI kIqI pr jdoN dyS BgqI dI lgn l`gI qW srkwr ivru`D hr morcy ivc ih`sw lYx l`gy qy nOkrI ƒ l`q mwr id`qI[ srkwr leI swDrn AnpVH dyS Bgq Enw ^qrnwk nhIN sI ijMnw ik piVHAw iliKAw bu`DjIvI nyqw jI suBwS cMdr bos aunHW leI ^qrnwk sI[ iesy krky auh nyqw jI ƒ vwr vwr PVky jylH AMdr krdy rhy[ AMgyRz aunHW ƒ Bwrq qoN bwhr ByjxW cwhuMdy sn[ jdoN 1933 ivc aunHW dI ishq Krwb hoeI qW AMgRyzW ny bhwnw bxw ky nyqI jI dI ie`Cw ivru`D aunHW ƒ XUrp dy ivAwnw (jo A`j AwstrIAw dI rwjDwnI hY) Sihr ivc ielwj leI Byj id`qw[

ivAwnw ivc phuMc nyqw jI ƒ ieklqw mihsUs hox l`gI[ hr vkq dyS dI AzwdI leI kwrj krn vwlw idmwg iek dm ivhlw ho igAw[ aunHW swhmxy sB qo v`fI muSkl BwSw dI sI ik auh Awpxy mn dI g`l iks qrHW ieQoN dy lokW qy lIfrW nwl sWJI krn[ ies leI aunHW ƒ ieMtr Aprytr (do BwSIey) dI loV sI[ ieh ie`Cw aunHW iek ieMgilS dy AiDAwpk kol zwihr kIqI[ aus AiDAwpk ny AwpxI iek ividAwrQx ‘eymlI Sykl’ nwl nyqw jI dw sMprk krvwieAw[ eymlI SYkl ny ieMgilS dw kors ^qm krky iek fwkKwny ivc kMm kr rhI sI[ eymlI bqOr sYktrI aunHW nwl kMm krn leI mMn geI[ AwstrIAw rih ky nyqw jI ny iek sBw bxweI jo Bwrq-AwstrIAw sBw dy nW nwl A`j vI c`l rhI hY[ ijs ƒ iek AwstrIAn AOrq ‘rwDw AMjlI’ clw rhI hY[ ies sBw Aqy eymlI SYkl dy sihXog nwl aunHW polYNf, cYko slvwkIAw Aqy hor XUrpIAn dySW dw iqMn swl s&r kIqw Aqy Bwrq dI AzwdI leI mdd mMgI[ eymlI SYkl Aqy nyqw jI dy ie`kTy rihx krky iek dUjy ivc idlcspI vD geI Aqy dovyN iek dUjy ƒ smJx lg pey ijsdy is`ty vjoN eymlI SYkl Aqy nyqw jI ny Awpxy do dosqW dI hwzrI ivc BwrqI rIqI irvwz Anuswr ivAwh krvw ilAw[ ivAwh qoN mgroN auh briln jwky rihx l`g pey sn[ nyqw jI ƒ jdoN ie`QoN ienHW mulkW qoN koeI bhuqI mdd dI Aws nw jwpI qW auh 1936 ivc iPr vwps Bwrq cly gey[

dubwrw auh APgwinsqwn Aqy rUs qoN huMdy hoey 1941 ivc iPr XUrp muV Awey Aqy eymlI SYkl nwl rhy[ ies smyN hI eymlI SYkl ny grB Dwrn kIqw pr aus ny nyqw jI qoN bhuq dyr ies g`l ƒ Cupw ky riKAw[ auh frdI sI ik suBwS b`cy ƒ Awpxy nwl Bwrq lY jwvygw Aqy auQy aus ƒ ihMdU bxw dyvygw jW ausdw pwlx poSx BwrqI sMskwrW Anuswr krnw cwhygw[ pr nyqw jI ƒ jdoN pqw l`gw qW aunHW Aijhw koeI pRqIkrm jwhr nhIN kIqw[ 29 nvMbr 1942 ƒ jrmn dy iek Sihr AOgsburg ivc aunHW dy Gr iek b`cI ny jnm ilAw ijs dw nW aunHW ‘AnIqw’ riKAw[

nyqw jI leI audoN ieko mu`K imSn sI ik dyS ƒ AMgryzW qoN Azwd ikvyN krvwieAw jwvy?

ieQy aunHW dyiKAw sI ik qurkI Aqy AwierlYNf AwpxI AzwdI leI jrmn nwl juVy hoey hn[ nyqw jI dy qyz qrwr idmwg ’c ieh nwArw aupijAw “myry duSmx dw duSmx, myrw dosq”[ aunHW Awpxy imSn ƒ pUrw krn leI briln ivc nwjIvwdI jrmnW nwl iml ky brqwnvI srkwr ivru`D 2 nvbMr 1941 ƒ BwrqI lIjn btwlIAn lYjmYNt bxweI[ ies sYnw ivc BrqI kIqy gey swry BwrqI, brqwnvI POj dy kYdI sn, ijnHW ƒ auqrI A&rIkw ivcoN kYd kIqw igAw sI[ ies dI igxqI 3000 dy krIb sI[ ies lIjn ivc Drm jwq-pwq dy ADwr au~pr koeI ivqkrw nhIN sI[ BwrqI lIjn nyqw jI leI iek nvyN Bwrq dI qsvIr sI[ BwrqI lIjn ƒ jrmnI POjI A&srW ny bVI vDIAw tRyinMg id`qI sI[ pr mgroN nwjIvwdIAW ies ƒ Awpxy svwrQW leI vrqxw SurU kr id`qw sI[

25 meI 1942 ƒ suBwS cMdr bos ihtlr ƒ imly pr ihtlr ny swvly rMg dy suBwS ivc bhuqI idlcspI nw leI[ suBwS audoN hI smJ gey ik ihtlr qoN aunHW dw mdd vwlw mksd pUrw nhIN hovygw[ audoN qW auh sw& hI smJ gey jdoN nyqw jI dy ivroD krn dy bwvjUd BwrqI lIjn ƒ nwjIAW ny d`KxI Prws nwl lVn leI Byj id`qw[

8 PrvrI 1943 ƒ nyqw jI suBwS cMdr bos AwpxI fyF mhIny dI AnIqw qy eymlI SYkl ƒ dUjI vwr C`f ky cly gey[ ieQoN BwvyN auh iek pnfUbI 180 rwhI Awpxy iek swQI Abd husYn Aqy 56 hor jrmnI POjIAW nwl gupq imSn qy gey[ jpwn ivc aunHW ny Azwd ihMd Poj dw gTn kIqw[ 1945 ƒ nyqw jI iek hvweI hwdsy ivc mwry gey[

nyqw jI jpwn jwx qoN pihlW eymlI SYkl kol iek ^q C`f gey sn ik auh aus dy Brw ƒ post kr dyvy[ eymlI ny auh ^q Poto kwpI krvw ky suBwS dy Brw ƒ ByijAw pr koeI jvwb nw AwieAw[ aunHW ny dUsrI vwr Pyr Poto kwpI krvw ky ByijAw[ pr iPr vI koeI jvwb nw AwieAw[ aus vkq fwk vI koeI bhuqI Brosy Xog nhIN sI[ auh sMswr jMg dy idn sn ijs ivc ieDroN auDroN fwk AwauxI-jwxI bhuq muSkl sI[ pr eymlI SYkl ieh socdI rhI ik Swied suBwS dy irSqydwr aus ƒ psMd nhIN krdy Aqy aus ny imlx dI aumId C`f id`qI[ suBwS dy jwx qoN bwAd eymlI ƒ bhuq pRySwnIAW dw swhmxw krnw ipAw[ nwjIvwdI POjIAW eymlI dy Gr dI vwr vwr qlwSI kIqI[ suBwS cMdr bos dIAW sB ic`TIAW jbq kr leIAW[ iek BwrqI nwl ivAwh krvwaux krky aus dI AwstrIAn nwgirkqw vI Koh leI geI[ jy auh aus vkq Bwrq jWdI qW ho skdw sI ik auhnW ƒ hor vI muSklW dw swhmxW krnw pYNdw[ sMswr jMg c’ ihtlr hwr igAw Aqy aus dI mOq mgroN eymlI ƒ kuJ sOKw swh AwieAw[

1947 ivc Bwrq ƒ AzwdI imlI[ suBwS cMdr bos dy iek swQI ny eymlI SYkl bwry pMfq jvwhr lwl nihrU nwl g`l kIqI Aqy nihrU ny A`gy suBwS dw Brw ƒ eymlI bwry d`isAw[ iPr suBwS dw Brw ivAwnw AwieAw Aqy ieQy Aw ky suBwS dI b`cI AnIqw Aqy eymlI ƒ imilAw[ aus smyN AnIqw Cy swlW dI sI[ auh dohW ƒ Bwrq lY ky igAw[ pr kuJ BwrqIAW ny ies ivAwh ƒ nw mnzUr kr id`qw[ aunHW dw kihxw sI ik nyqw jI bhuq mhwn ivAkqI sn[ aunHW dw AOrqW nwl koeI sbMD nhIN sI[ pr aus smyN bygwny dyS ivc nyqw jI ƒ smJx vwlI isr& eymlI SYkl hI sI[ ijvyN BwrqI bhuq dyr suBwS cMdr ƒ aufIkdy rhy Swied eymlI ny vI aunHW ƒ aufIikAw hovygw Awi^r eymlI 1996 ivc 86 swlW dI aumr Bog ky Akwl clwxw kr geI[

aunHW dI DI AnIqw dw kihxw hY ik BwvyN mYƒ Awpxy ipqw ƒ jwnx dw mOkw nhI imilAw pr mYƒ myry ipqw dI du`KW BrI izMdgI, kMmW, kurbwnIAW Aqy aus dI mOq bwry pUrI jwxkwrI hY[ mYƒ Awpxy ipqw qy mwx hY[ AnIqw ny ^ud Bwrq Aqy Awpxy ipqw suBwS cMdr bos bwry Koj kIqI[ auh A`j-klH AOgsburg ivc rih rhy hn[

AnIqw dy nwm nwl l`gw ‘p&’ aus dy pqI dw goq hY ijs nwl aus dI mulkwq iek Bwrq PyrI dOrwn hI hoeI sI[ aus dy pqI dw pUrw nwm ‘mwrtn p&’ hY auh vI rwjnIiqk ArQ SwSqr dy pRoPYsr hn Aqy jrmn dy AOgsburg Sihr dy mMqrI vI rhy hn[ mwrtn ny 1958 qoN 1962 qk bMglOr dy lwgy smwj syvk dy rUp ivc kMm kIqw hY[ aunHW auQy iek AMinAW dw skUl bxwieAW[ ienHW dI iek DI hY ‘mwieAw p&’ jo irSqy vjoN suBwS dI dohqI lgdI hY[ mwieAw dw kihxW hY ik pqw nhI kI soc ky aus dI nwnI ny suBwS nwl ivAwh krvwieAw hovygw ikauNik aunHW hwlqW ivc dyS dy duSmx nwl ivAwh krvwauxw bhuq ^qrnwk g`l sI[ mwieAw ny vI auc-pVHweI ivAwnw ivc hI kIqI[ auh hux d`KxI A&rIkw ivc hn[

A`j swfy dyS Bgq dI AOlwd ivdyS ivc ikauN rul rhI hY swƒ ies bwry socxw cwhIdw hY[

nyqw jI suBwS sYntrI sYlbrSn kmytI vloN eymlI SYkl ƒ iek kvIqw

Who knitted a tie of Austria
And treasured partnership
with cords of sacrifce,
Patience and perseverance
A striking model of supeb
Womanhood to a brillant
Display of oneness with
Husband Netaji Subhas Chandra Bose
In debate, dialogue and
Demonstration on one side
And technique, talent and
Temperament on the other.

somy:
AnIqw p& Aqy mwieAw p& dI vIfIE mulkwqW dw pMjwbI rUp
PotUAW:
1) nyqw jI suBwS cMdr bos AwpxI AwstrIAn pqnI eymlI SYkl nwl
2) suBwS cMdr bos dI DI AnIqw p& Awpxy pqI mwrtn p& nwl

hor lyK:
NQTA JI SObAs C^DR BhS --XA: GOREDWAL ES^g RAeQ

 

e-mail:
ilKfrI
Likhari


© likhari: Punjabi Likhari Forum-2001-2003