ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੱਤਾ ਅੰਦਰ
ਕਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ
ਹਰ ਇਕ ਔਖੇ ਕੰਮ ਲਈ ਹੁੰਦੇ
ਕਿਰਤੀ-ਹੱਥ ਕੁਰਬਾਨ
ਇਕ ਮਾਲੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਜਦੇ
ਜਗ੍ਹਾ ਜਗ੍ਹਾ  ਫੁੱਲਦਾਨ
ਮਿਹਨਤ ਹੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਛੋਂਹਦੀ
ਨਿੱਤ-ਨਵੇਂ  ਅਸਮਾਨ
ਕਾਰੀਗਰ, ਸਿ਼ਲਪੀ, ਬੁੱਤਘਾੜੇ
ਹੋਣ ਚਾਹੇ ਕਿਰਸਾਨ
ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਕਰਦਾ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲਾ ਇਨਸਾਨ
ਹੁਕਮਰਾਨ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ
ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ ਮੁੱਲਵਾਨ?

ਇਹ ਕੇਵਲ ਕਵਿਤਾ ਨਹੀਂ, ਮਹਿਜ਼ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਬੁੱਕਲ਼ ’ਚ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰ ਰਿਹਾ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਉਹ ਕਾਫ਼ਲਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਅੱਗੇ ਦਰਦ ਦੀ ਉਹ ਗਾਥਾ ਸੁਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸੱਚ ਦੀ ਅੱਖ ਵਿਚ ਅੱਖ ਪਾ ਕੇ ਦੇਖਣ ਦੀ ਕੋਈ ਜੁੱਰਅਤ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ। ਝੂਠ ਦੀ ਨੀਂਹ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਮਿਹਨਤੀ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ’ਤੇ ਪਲ ਰਿਹਾ ਵੇਹਲੜ ਮਿਹਨਤੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਬਰਾਬਰ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਸੋਚ ਸਕਦਾ।

ਇੱਥੇ ਉਸ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਗੱਲ ਛੇੜੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਜਿਸਮਾਨੀ ਹੈ ਜਾਂ ਹੱਡ ਭੰਨਵੀਂ, ਜਿਹੜੀ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਛਾਲਿਆਂ ਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੈ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਰੱਟਣਾਂ ’ਚੋਂ, ਜਿਹੜੀ ਤਪਦੀਆਂ ਲੂਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਡਰਦੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬਰਫੀਲੇ-ਕਕਰੀਲੇ ਮੌਸਮਾਂ ਤੋਂ, ਜਿਹੜੀ ਹਰ ਔਖੇ ਤੋਂ ਔਖੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਕੰਮ ਹੀ ਸਮਝਦੀ ਹੈ ਤੇ ਗੰਦੇ ਤੋਂ ਗੰਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਵੀ, ਜਿਹੜੀ ਆਪਣੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ’ਤੇ ਮਾਣ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ’ਤੇ ਸਵਾਰ ਰਹਿਣੋਂ ਕਦੀਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦੀ।

ਮਿਹਨਤੀ ਨੇ ਕਦੇ ਮਿਹਨਤ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ। ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਔਖੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਿਆ। ਪਹਾੜ ਨਾਲ ਮੱਥਾ ਡਾਹੁਣ ਤੋਂ ਵੀ ਗੁਰੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਕਦੇ ਸ਼ੂਕਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਤੋਂ ਘਾਬਰਦਾ। ਉਸਦਾ ਹੌਸਲਾ ਤੇ ਤਾਕਤ ਉਸ ਦੀ ਪਿੱਠ ਨਹੀਂ ਲੱਗਣ ਦਿੰਦੇ। ਅਕਸਰ ਏਦਾਂ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮੌਤ ਨੂੰ ਤਾਂ ਪ੍ਰਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕਦੇ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਰਾਹ ਛੱਡਣ ਵਾਸਤੇ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਕਿਰਤੀ ਅਣਗੌਲਿਆ ਹੈ ਘੋਰ ਹਨੇਰਿਆਂ ਵਿਚ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਕੁਚਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਸੁਪਨਿਆਂ ਵਾਲਾ। ਦੁੱਖਾਂ ਦਰਦਾਂ ’ਚ ਲਿਪਟੇ ਹੋਇਆਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਵੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਪਹਿਰਾਵਾ ਦੇਣ ਲਈ ਗੌਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਹਨੇਰੇ ’ਚ ਉਭੜ ਖਾਬ੍ਹੜ ਰਾਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦਿਆਂ, ਠੇਡਿਆਂ ਨਾਲ ਦੋ ਚਾਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਕੋਈ ਚਾਨਣ ਦੀ ਲੀਕ ਤੱਕ ਵਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਆਪਣੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਵਾਰ ਦੇ ਢਿੱਡ ਨੂੰ ਭਰਨ ਦੇ ਆਹਰ ਵਿਚ ਹੀ ਉਮਰ ਲੰਘਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦੇ ਗੁਜ਼ਰਨ ਬਾਰੇ ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ।

ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਕਰੂਰਤਾ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਣਾ ਉਸਦਾ ਨਸੀਬ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਦੀ ਚੋਣ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਜਿਸ ਗੰਦਗੀ ਦੇ ਨੇੜਿਉਂ ਲੰਘਣਾ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਉਸ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ’ਚੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਹਲੜ ਹਾਕਮ ਕੋਲ ਜ਼ਰਾ ਮਾਤਰ ਵੀ ਵਿਹਲ ਨਹੀਂ। ਕੀ ਕਿਰਤੀ ਦੀ ਇਸ ਹਾਲਤ ਲਈ ਉਹ ਸ਼ਖਸ ਜਿੰਮੇਵਾਰ ਨਹੀਂ ਜਿਹੜਾ ਹਾਕਮ ਦੀ ਕੁਰਸੀ ’ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨ ਦੇ ਫੋਕੇ ਦਾਅਵੇ ਕਰੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਬਨਾਉਣ ਦੇ ਲਾਰੇ ਲਾਈ ਜਾ ਰਿਹਾ।

ਸੜਦੀ ਧੁੱਪ ’ਚ ਪੱਥਰ ਤੋੜਦਾ ਕਿਰਤੀ, ਪਿਘਲੀ ਲੁੱਕ ਨਾਲ ਜੂਝਦਾ ਕਿਰਤੀ, ਕਰੋੜਾਂ ਮੋਟਰ ਗੱਡੀਆਂ ਤੇ ਰਾਹੀਆਂ ਲਈ ਸਾਫ ਸੁਥਰੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਕਿਰਤੀ ਅਜਿਹਾ ਕਠਨ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਸਹੀ ਮੁੱਲ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਉਸਦੇ ਜਿਸਮ ਦੀ ਲਗਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਉੱਨਾ ਮਹੱਤਵ ਜਿੱਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਗਰਮੀ ਰੁੱਤੇ ਠੰਢੇ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਛੋਟੇ ਵੱਡੇ ਬਾਬੂਆਂ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਸਹੂਲਤਾਂ ਤੇ ਤਨਖਾਹਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਵਾਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਜਿਸਮਾਨੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲੋਂ ਦਿਮਾਗੀ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਜਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵ ਦੇਣਾ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਨਹੀਂ?

ਦਿਮਾਗੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਸਮਝਣਾਂ ਨੀਵੀਂ ਸੋਚ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਕਿਹੜਾ ਤਰਕ ਹੈ ਜਿਸ ਅਧੀਨ ਵੱਡੇ ਹਾਕਮ ਲੋਕਤੰਤਰ ’ਚ ਵੀ ਨੀਵੀਂ ਸੋਚ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਣਗੇ? ਹਾਕਮ ਵੋਟ ਵੇਲੇ ਸਾਰੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ  ਤਾਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਅਤੇ ਉਜਰਤਾਂ ਦੇਣ ਵੇਲੇ ਫਰਕ ਕਰਨ ਤੇ ਪਾੜੇ ਆਉਣ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ? ਜੇ ਫਰਕ ਰੱਖਣਾ ਹੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਥੋੜਾ-ਬਹੁਤ ਤਾਂ ਚੱਲ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਏਨਾ ਨਹੀਂ ਜਿਵੇਂ ਹੁਣ ਚੱਲ ਰਿਹਾ। ਏਨਾ ਫਰਕ ਰਹੇਗਾ ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਬਾਗੀ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦਾ ਡਰ ਬਣਿਆ ਰਹੇਗਾ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੁਲਕ ਦੇ ਹਾਲਤ ਲਈ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ।

ਮੁੱਕਦੀ ਗੱਲ ਕਿ ਹਾਕਮ ਬਦਲੇ ਹਾਲਤ ਮੁਤਾਬਕ ਨਵੇਂ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਸੋਚਣ, ਵਿਕਸਤ ਮੁਲਕਾਂ ਦੇ ਮਾਡਲ ਦਾ ਅਧਿਅਨ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚੰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਪਨਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਨ ਤਾਂ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਵਿਚ ਨਿੱਤ ਪੈ ਰਹੇ ਵੱਡੇ ਪਾੜਿਆਂ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ । ਹਾਕਮ ਕਿਰਤੀ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ ਮੁੱਲਵਾਨ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ ਜਦ ਕਿ ਇਸ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖੇਤਰ ’ਚ ਵਿਕਾਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਕਲਮ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਜੇ ਠੀਕ ਉਜਰਤਾਂ ਮਿਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਜਿਸਮਾਨੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਵੱਡੇ ਦਿਲ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ ਵਾਲੇ ਗਜ਼ ਨਾਲ ਸੋਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾਂ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਲੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ’ਚ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਤੇ ਬਰਾਬਰਤਾ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈ ਸਕਣ।

(11 ਜਨਵਰੀ 2008) ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਯੂਨੀਕੋਡ

ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ  (ਅੰਗ-ਸੰਗ) ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ >>>>>