ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਸੁਰਜੀਤ ਦੇ ਸਦੀਵੀ ਵਿਛੋੜੋ ਪਿੱਛੋਂ ਦੋ ਕੁ ਮਹੀਨੇ ਤਾਂ ਕੁੱਝ ਵੀ ਸੋਚ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ ਸਾਂ। ਜੀ ਕਰਦਾ ਸੀ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰ ਦੇਵਾਂ। ਉਹਦੇ ਬੋਲ “ਮੇਰੀ ਵੀ ਉਮਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੱਗ ਜਾਵੇ” ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, “ਤੈਨੂੰ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਜੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹਦੇ ਕਹੇ ਬੋਲਾਂ ਲਈ ਵੀ ਤੇ ਆਪਣੇ  ਜੀਵਨ ਆਦਰਸ਼ ਲਈ ਵੀ ਮਰਨ ਨਾਲੋਂ ਕਿਸੇ ਮਕਸਦ ਲਈ ਜੀਣਾ ਤੇ ਲੋੜ ਪੈਣ ਤੇ ਉਸੇ ਮਕਸਦ ਲਈ ਮਰਨਾ ਅਜਾਈਂ ਮਰਨ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਚੰਗਾ ਹੈ।” ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਮੈਂ ਜੀਵਾਂਗਾ, ਪੜ੍ਹਾਂਗਾ, ਲਿਖਾਂਗਾ ਤੇ ਉਹਦੀ ਦਿੱਤੀ ਉਮਰ ਨੂੰ ਲੇਖੇ ਲਾਵਾਂਗਾ। ਇਹ ਵੀ ਸੋਚ ਭਾਰੂ ਸੀ ਕਿ ਹੁਣ ਹੋਰ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰਾਵਾਂਗਾ। ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਉਹ ਸੀ, ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਤਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੋਣੀ ਨਹੀਂ ਤੇ ਦਿਲ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ‘ਤੇ ਮਰਹਮ ਕਿਸੇ ਨੇ ਰੱਖਣੀ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਟਾਈਪ ਸਿੱਖਣ ਜਾਂਦਾ ਸਾਂ। ਇਸ ਨਾਲ ਤਾਂ ਕੋਈ ਕਲਰਕੀ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀਂ ਸੀ। ਕਲਰਕੀ ਕਰਦਾ ਕੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਖਾਬ ਪੂਰੇ ਕਰ ਸਕਾਂਗਾ? ਇਹ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕੰਮ ਅਧੂਰਾ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਸਟਰ ਮੂਲ ਰਾਜ ਦੇ ਸਕੂਲ ਦਾ ਚੇਤਾ ਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਥੋੜੇ ਪੜ੍ਹੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਸਟਰ ਰੱਖ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਸੋਚਿਆ, “ਜੇ ਉਹਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਕੰਮ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਹੀ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਪੜ੍ਹਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ। ਨਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਹਾਂਗਾ। ਕੀ ਹੋਇਆ ਜੇ ਉਹ ਮਿਹਨਤਾਨਾ ਘਟ ਦੇਵੇਗਾ। ਮੇਰੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਵੀ ਕਿੰਨੀਆਂ ਕੁ ਹਨ?” ਇੱਕ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਮੈਂ ਫਰਾਲੇ ਦਾ ਰੁੱਖ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਮਾਸਟਰ ਮੂਲ ਰਾਜ ਦੇ ਸਕੂਲੇ ਜਾ ਪੁੱਜਾ। ਮਾਸਟਰ ਮੂਲ ਰਾਜ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਮਿਲਿਆ। ਉਹਨੇ ਪਹਿਲਾ ਸਵਾਲ ਹੀ ਇਹ ਕੀਤਾ, “ਸੁਣਾ! ਹਰਬਖਸ਼ ਤੇਰੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਕੀ ਹਾਲ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਯਕੀਨ ਹੈ, ਸਭ ਅੱਛਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ?” “ਮਾਸਟਰ ਜੀ!  ਅੱਛਾ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ, ਸਭ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ” ਮੈਂ ਉਦਾਸ ਜਿਹਾ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ। “ਕਿਉਂ, ਕੀ ਗੱਲ ਹੋਈ? ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿਚ ਤਾਂ ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ  ਸੀ?” ਮਾਸਟਰ ਮੂਲ ਰਾਜ ਨੇ ਕੁੱਝ ਹੈਰਾਨ ਜਿਹਾ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ।  “ਘਰ ਦੀ ਗ਼ਰੀਬੀ ਨੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਪੰਜਾਲੀ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਲਾਹੁਣੀ ਪੈ ਗਈ।” “ਫਿਕਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਜੂੰ ਆਂ। ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲੱਗ ਜਾ। ਫੇਰ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਪੜ੍ਹ ਲਈਂ। ਮਿਹਨਤੀ ਬੰਦੇ ਲਈ ਕੋਈ ਕੰਮ ਔਖਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।” ਮਾਸਟਰ ਮੂਲ ਰਾਜ ਨੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹਿ ਦਿੱਤੀ। “ਮਾਸਟਰ ਜੀ! ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਕਹੋ। ਮੈਂ ਵੀ ਇਹੀ ਸੋਚ ਕੇ ਆਇਆ ਸਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਦੀ ਬੁੱਝ ਲਈ।” “ਫੇਰ ਆ ਜਾਈਂ ਕੱਲ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ”, ਮਾਸਟਰ ਮੂਲ ਰਾਜ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਜਿਵੇਂ ਤੁਹਾਡਾ ਹੁਕਮ, ਮੈਂ ਸਵੇਰੇ ਆ ਜਾਵਾਂਗਾ।” ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਮੈਂ ਹਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਮਾਸਟਰ ਹਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਣ ਗਿਆ। ਵੇਤਨ ਤਾਂ ਮੇਰੀ 25 ਰੁਪਏ ਮਹੀਨਾ ਟਿੱਕੀ ਗਈ। ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇ ਮਾਸਟਰ ਮੂਲ ਰਾਜ ਨੇ ਕਹੇ ਮੈਂ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਦਸਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੈਂ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਜਿਹੜੇ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਦਸਵੀਂ ਵਿਚੋਂ ਅਸਫਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਤੇ ਮੇਰੇ ਹਮਜਮਾਤੀ ਸਨ। ਜਿਹੜੇ ਨੌਵੀਂ ਵਿਚੋਂ ਦਸਵੀਂ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹੇ ਸਨ ਉਹ ਵੀ ਸਾਰੇ ਮੇਰੇ ਜਾਣੂ ਸਨ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਜਿਹੜੇ ਮੁੰਡੇ ਮੇਰਾ ਨਾਉਂ ਲੈ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ “ਮਾਸਟਰ ਜੀ” ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਬੜਾ ਅਜੀਬ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਸਤੰਬਰ 1950 ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਮੈਂ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲੱਗਾ ਸਾਂ। ਮਾਸਟਰ ਮੂਲ ਰਾਜ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਯਕੀਨ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਮੈਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਚੰਗਾ ਰਿਹਾ ਸਾਂ ਤਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਵੀ ਚੰਗਾ ਹੀ ਰਹਾਂਗਾ। ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਬਤ ਵੀ ਹੋ ਗਈ। ਛੇਤੀ ਹੀ ਮੁੰਡੇ ਮੇਰੇ ਪੀਰੀਅਡ ਨੂੰ ਚਾਅ ਨਾਲ ਉਡੀਕਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁੰਡਿਆਂ ਵਿਚ ਕੁੱਝ ਅਜੇਹੇ ਮੁੰਡੇ ਵੀ ਸਨ, ਜਿਹੜੇ ਮੇਰੇ ਸਿਆਸੀ ਝੁਕਾਅ ਕਰਕੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਵਧੇਰੇ ਨੇੜੇ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਮਾਣਕਾਂ ਦਾ ਬਨਾਰਸੀ ਦਾਸ ਸੀ। ਉਹਦੇ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਦੋਸਤਾਨਾ ਸੰਬੰਧ ਬਣ ਰਹੇ। ਸਾਲ ਕੁ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਨੌਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ ਤੇ ਮੈਂ ਦਸਵੀਂ ਵਿਚ। ਉਹਦਾ ਰੰਗ ਕੁੱਝ ਵਧੇਰੇ ਹੀ ਪੱਕਾ ਸੀ। ਨੈਣ ਨਕਸ਼ ਤਿੱਖੇ ਸਨ। ਚਿੱਟੀ ਪੱਗ ਠੁੱਕ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਸੀ। ਪੜ੍ਹਨ ਵਿਚ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਮਾਤ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਰਦੂ ਲਿਖਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਮੋਤੀ ਪਰੋ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਜਮਾਤ ਵਿਚ ਬਹੁਤੇ ਸਵਾਲ ਉਹੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਹਦੇ ਸਵਾਲ ਬਹੁਤੇ ਸਮਾਜੀ ਤੇ ਸਿਆਸੀ ਵਰਤਾਰੇ ਵਾਰੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਖਿਆਲਾਂ ਦਾ ਪਰਚਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਇਹ ਸਕੂਲ ਛੱਡ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ ਕਈ ਸਾਲ ਉਹਦੇ ਪੱਤਰ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੀ ਸਲਾਹ ਜ਼ਰੂਰ ਪੁੱਛਦਾ ਸੀ। ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਹ ਬਾਲਮੀਕੀ ਤੋਂ ਮਸੀਹੀ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੱਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਈ ਕਿ ਨਕੋਦਰ ਵਲ ਦਾ ਕੋਈ ਬੰਦਾ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਵੀ ਮਸੀਹੀ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਤੇ ਸੀ ਵੀ ਬਨਾਰਸੀ ਦਾਸ ਦੀ ਜਾਤ ਬਰਾਦਰੀ ਦਾ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਦੇਸ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹਦਾ ਪੁੱਤ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੋ ਧੀਆਂ ਹੀ ਸਨ। ਇੱਕ ਧੀ ਲਈ ਉਹਨੇ ਬਨਾਰਸੀ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰ ਲਿਆ ਪਰ ਸ਼ਰਤ ਇਹ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹ ਮਸੀਹੀ ਬਣ ਜਾਵੇ। ਬਨਾਰਸੀ ਦਾਸ ਨੇ ਪੱਤਰ ਲਿਖ ਕੇ ਮੇਰੀ ਸਲਾਹ ਪੁੱਛੀ। ਮੈਂ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ, “ਕਰ ਉਵੇਂ ਹੀ ਜਿਵੇਂ ਤੇਰਾ ਦਿਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਖਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਤੂੰ ਧਰਮ ਵਿਚ ਯਕੀਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਤਾਂ ਬਾਲਮੀਕੀ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਮਸੀਹੀ ਇਸ ਨਾਲ ਕੀ ਫਰਕ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੈਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਜਾਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪਾਂਧਾ ਨਾ ਪੁੱਛ। ਹਾਂ ਕਰ ਦੇ।” ਫੇਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਹ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਕੇ ਅਮਰੀਕਾ ਜਾ ਪੁੱਜਾ। ਕੁੱਝ ਚਿਰ ਉਹਦੇ ਪੱਤਰ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਫੇਰ ਉਹ ਅਮਰੀਕੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਹੀ ਕਿਤੇ ਗੁੰਮ ਗੁਆਚ ਗਿਆ। ਬਨਾਰਸੀ ਦਾਸ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਤਿੰਨ ਕੁ ਮੁੰਡੇ ਹੋਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਦੇ ਹਮਾਇਤੀ ਸਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਮੁੰਡੇ ਮੇਰਾ ਬਹੁਤ ਤੇਹ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਥੋੜਾ ਚਿਰ ਹੋਇਆ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਸੂਮੀਅਤ ਤੇ ਸੁਹਿਰਦਤਾ ਹੀ ਸਮਝਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮੇਰੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਸ਼ਰੀਕ ਸਨ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਸਲਾਹ ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਨਾਰਸੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, “ਮਾਸਟਰ ਜੀ! ਕੱਲ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਇੱਕ ਤੀਵੀਂ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੇਖਣ ਆਉਣਾ। ਉਹਦੀ ਕੁੜੀ ਸੁਹਣੀ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਵੀ। ਤੁਸੀਂ ਨਾਂਹ ਨਾ ਕਰ ਦਿਓ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਕੀ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਹਾਣੀ ਜਿਹਾ ਇਹ ਮਾਸਟਰ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਮਾਨਸਕ ਸੰਤਾਪ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਸੀ? ਹਾਲੀਂ ਕੁੱਝ ਮਹੀਨੇ ਹੀ ਤਾਂ ਹੋਏ ਸਨ ਕਿ ਮੈਂ ਸਭ ਕੁੱਝ ਪਾ ਕੇ ਸਭ ਕੁੱਝ ਗੁਆ ਚੁੱਕਾ ਸਾਂ। ਜ਼ਖਮ ਭਰਦੇ ਭਰਦੇ ਵੀ ਤਾਂ ਸਮਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਹਾਲੀਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸੋਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਸਾਂ ਕਿ ਸੁਰਜੀਤ ਦੀ ਥਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਲੈ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਬਨਾਰਸੀ! ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਪੁੱਛ ਲੈਣਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਤਿਆਰ ਵੀ ਹਾਂ ਕਿ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ।” “ਮਾਸਟਰ ਜੀ! ਅਸੀਂ ਵੀ ਤਾਂ ਦੇਖਦੇ ਆਂ, ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ ਇੱਕ ਦਮ ਉਦਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਆਂ। ਅਸੀਂ ਵੀ ਤਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਆਂ। ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਤਾਂ ਦਿਲ ਆ”, ਬਨਾਰਸੀ ਦਾਸ ਨੇ ਤਰਲਾ ਜਿਹਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।  ਮੈਂ ਉਹਦਾ ਦਿਲ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ, “ਚਲੋ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਕੱਲ ਨੂੰ।” ਮੈਂ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸਾਂ, “ਜੇ ਉਹ ਸੱਚੀਂ ਹੀ ਆ ਗਈ ਤਾਂ, ਸਿੱਧਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਦੀ ਥਾਂ ਕੋਈ ਬਹਾਨਾ ਜਿਹਾ ਬਣਾ ਕੇ ਟਾਲ ਦੇਵਾਂਗਾ।” ਤੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਉਹ ਸੱਚੀਂ ਆ ਗਈ। ਉਹਦੀਆਂ ਜਬਲ਼ੀਆਂ ਜੇਹੀਆਂ ਨੇ ਮੇਰਾ ਰਾਹ ਸੁਖਾਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਕਾਕਾ! ਮੇਰੀ ਕੁੜੀ ਦਸ ਜਮਾਤਾਂ ਪਾਸ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਨੇ ਬਾਲ-ਉਪਦੇਸ਼ ਪੜ੍ਹਿਆ, ਫੇਰ ਨਿਤਨੇਮ ਦਾ ਗੁਟਕਾ, ਫੇਰ ਪੰਜ-ਗ੍ਰੰਥੀ ਤੇ ਫੇਰ----” ਮੈਂ ਸਮਝ ਗਿਆ, ਉਹ ਕਿਹੋ ਜੇਹੀਆਂ ਜਮਾਤਾਂ ਪਾਸ ਸੀ। ਮੈਂ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਟੋਕ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਮਾਈ! ਮੈਂ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਤਾਂ ਬੇਇਨਸਾਫੀ ਹੋਵੇਗੀ ਇੰਨੀ ਪੜ੍ਹੀ ਕੁੜੀ ਨਾਲ।” “ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਾਕਾ! ਜੇ ਤੂੰ ਘੱਟ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆਂ। ਮਾਸਟਰ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆਂ। ਹੋਰ ਕੀ ਚਾਹੀਦਾ?” ਮੈਂ ਸਮਝ ਗਿਆ ਕਿ ਮੇਰਾ ਵਿਅੰਗ ਉਹਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੋਂ ਲੰਘ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਮਾਈ! ਹਾਲੀਂ ਕੁੱਝ ਮਹੀਨੇ ਹੀ ਹੋਏ ਹਨ, ਮੇਰੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਸੁਰਗਵਾਸ ਹੋਇਆਂ। ਹਾਲੀਂ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਦਾ ਸਿਵਾ ਵੀ ਠੰਢਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਮੈਂ ਇੰਨੀ ਛੇਤੀ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?” ਮੇਰੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਠਰ ਗਈ ਤੇ ਫੇਰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, “ਚੰਗਾ ਫੇਰ ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਮਰਜ਼ੀ, ਉੱਦਾਂ ਮੇਰੀ ਧੀ ਸੁਹਣੀ ਬਹੁਤ ਆ। ਰੰਗ ਜ਼ਰਾ ਪਕਾ ਆ ਤਾਂ ਕੀ ਆ।” ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਆਈ ਸੀ ਉਵੇਂ ਹੀ ਤੁਰ ਗਈ। ਕਿੰਨੇ ਭੋਲ਼ੇ ਸਨ ਸਾਡੇ ਲੋਕ, ਕਿੰਨੇ ਸੁਹਿਰਦ ਸਨ ਮੇਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ! ------------------------------------------- ਮੇਰੇ ਲਈ ਸੰਭਵ ਰਾਹ ਇਕ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਗਿਆਨੀ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਪਾਸ ਕਰਾਂ ਤੇ ਫੇਰ ਬੀ. ਏ. ਦੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦੀ ਨਾਲ ਅਧਿਆਪਕੀ ਕਰ ਕੇ ਰੋਟੀ ਦਾ ਮਸਲਾ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਹੁਤ ਹੱਲ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿਣਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਦਰ ਗਿਆਨੀ ਦੇ ਕੋਰਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲੈ ਆਇਆ। ਕੋਰਸ ਵਿਚ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਤਰਤੀਬਵਾਰ ਤੇ ਇਮਤਿਹਾਨ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਦੁਹਰਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੀ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਥੋਕ ਵਿਚ ਸਾਹਿਤ ਪੜ੍ਹ ਹੀ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਬਹੁਤੀ ਔਕੜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਅਪ੍ਰੈਲ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਇਮਤਿਹਾਨ ਸੀ। ਤਿਆਰੀ ਅਰੰਭ ਹੋ ਗਈ। ਅਗਲਾ ਸਾਲ ਵੀ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਅਪ੍ਰੈਲ ਮਹੀਨਾ ਵੀ ਤੇ ਇਮਤਿਹਾਨ ਦੇ ਸੈਂਟਰ ਦਾ ਪਤਾ ਤੇ ਤਰੀਕਾਂ ਵੀ ਮਿਲ ਗਈਆਂ। ਸੈਂਟਰ ਫਗਵਾੜੇ ਦੇ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਕੰਨਿਆ ਮਹਾਂ ਵਿਦਿਆਲੇ ਵਿਚ ਸੀ। ਇਮਤਿਹਾਨ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਸੈਂਟਰ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸੀਟ ਦੇਖਣ ਗਏ ਦਾ ਮੇਲ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੰਦੇ ਨਾਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਪਿੰਡ ਖਾਨ ਖਾਨਾ ਤੋਂ ਸੀ। ਉਹਦਾ ਨਾਉਂ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਸੀ। ਉਹਨੇ ਸੁਝਾ ਦਿੱਤਾ, “ਇਮਤਿਹਾਨ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਕਮਰਾ ਕਿਰਾਏ ਤੇ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਉਹਦਾ ਸੁਝਾਅ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਸੂਤ ਬੈਠਦਾ ਸੀ। ਸਰਾਫਾਂ ਦੇ ਬਾਗ ਦੇ ਨੇੜੇ ਚੁਬਾਰੇ ਦਾ ਇੱਕ ਕਮਰਾ ਲੈ ਲਿਆ। ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਪੁਲਸੀਆ ਆਪਣੀ ਤੀਵੀਂ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਮੰਜਾ ਡਾਹ ਕੇ ਬੈਠੇ ਦੇਖ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ ਤੇ ਸਾਡੇ ਵੱਲ ਗੋਹ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਸੁਣੋ ਓਏ ਮੁੰਡਿਓ! ਮੈਂ ਆਹ ਲਕੀਰ ਵਾਹੁਣ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਲਕੀਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਆਉਣਾ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੀ ਹੋਣਾ, ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਆਂ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹਨੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫੜੇ ਡੰਡੇ ਨਾਲ ਵਿਹੜੇ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਲਕੀਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤੀ। “ਕੋਈ ਨਾ, ਸਰਦਾਰ ਜੀ! ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਹਫਤੇ ਕੁ ਲਈ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣਾ। ਇਮਤਿਹਾਨ ਦੇਣ ਆਏ ਆਂ, ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਚਲੇ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਫਿਕਰ ਨਾ ਕਰੋ”, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵਾਲੇ ਸਾਥੀ ਨੇ ਕਿਹਾ। “ਉਹ ਤਾਂ ਠੀਕ ਆ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਦੱਸ ਦੇਵਾਂ, ਐਵੇਂ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿਚ ਨਾ ਰਹਿਣ।”  ਉਹਦੀ ਆਕੜ ਵਿਚ ਰਤੀ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਿਆ। ਮੈਂ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸਾਂ, ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਬੰਦਾ ਲਕੀਰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਹੀ ਜੰਮਿਆਂ ਹੋਵੇ। ਗੱਲ ਤਾਂ ਇੰਨੀ ਕੁ ਸੀ ਕਿ ਉਹਦੀ ਤੀਵੀਂ ਜ਼ਰਾ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਾੜੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਮਰ ਦੀ ਵੀ ਉਹਦੇ ਨਾਲੋਂ ਕੁੱਝ ਘੱਟ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਲੋਕ ਤੀਵੀਂ ਦਾ ਦਿਲ  ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਤਾਂ ਯੋਗਤਾ ਰੱਖਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਖ਼ਾਹ-ਮਖ਼ਾਹ ਦੂਜਿਆਂ ‘ਤੇ ਸ਼ਕ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖਣੋਂ ਹਟਦੇ ਨਹੀਂ। ਪਰਚੇ ਚੰਗੇ ਹੋ ਗਏ। ਅਸੀਂ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰ ਆਏ।  ਪਾਸ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਡਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਾਸ ਵੀ ਮੈਂ ਚੰਗੇ ਨੰਬਰਾਂ ਨਾਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਬੜਾ ਸੁਆਦ ਜਿਹਾ ਆਇਆ ਗਿਆਨੀ ਦਾ ਸਰਟੀਫੀਕੇਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ। ਗਿਆਨੀ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਬੀ.ਏ. ਆਨਰਜ਼ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਦੂਜੀ ਇਹ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਸੀ ਕਿ ਹੁਣ ਪੂਰੀ ਬੀ. ਏ. ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਹ ਖੁਲ੍ਹ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਨਾਉਂ ਨਾਲ ਚਾਅ ਚਾਅ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਲਿਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸਾਂ। ਮੁੰਡੇ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਨਾਉਂ ਦੇ ਆਖਰ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਲਿਖਦਾ ਸਾਂ। ਛੇਤੀ ਹੀ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਨਾਉਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਵਿੱਦਿਅਕ ਯੋਗਤਾ ਦੀ ਫੱਟੀ ਲਾਈ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ ਹੋਛਾ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਨਾਉਂ ਨਾਲੋਂ ਇਹ ਪੂਛ ਲਾਉਣੋਂ ਹਟ ਗਿਆ। ਨਾਲੇ “ਸਤਾਰੋਂ ਸੇ ਆਗੇ ਜਹਾਂ ਔਰ ਵੀ” ਸਨ। ਇਹ ਗਿਆਨੀ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਤਾਂ ਇੱਕ ਪੜਾਅ ਸੀ। ਪਬਲਿਕ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਫਰਾਲਾ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਲਗਾਤਾਰ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਆਦਤ ਬਣ ਗਈ ਸੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਚਿਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੌਕੀਨ ਸਾਂ, ਹੁਣ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ/ਸਮਝਣ ਦਾ ਵੀ ਸ਼ੌਕ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਸਪਤਾਹਕ ਪੱਤਰ “ਪਰਵਾਨਾ” ਵੀ ਮੰਗਵਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸਾਂ।  ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਸਾਲਾ “ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ” ਤੇ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਨਾਵਲਿਸਟ ਦਾ ਨਵਾਂ ਨਵਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਰਸਾਲਾ “ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ” ਵੀ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਉਂ ਜਾਰੀ ਕਰਵਾ ਲਏ ਸਨ। ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਪਰਚਾ “ਸਾਡਾ ਜੁਗ” ਦਿਲੀ ਤੋਂ ਦੇਵ ਰਾਜ ਚਾਨਣਾ ਦੀ ਸੰਪਾਦਕੀ ਹੇਠ ਨਿਕਲਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਨਿਕਲਦਾ ਰਿਹਾ ਪੜ੍ਹਦਾ ਰਿਹਾ।  ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਸੂਝ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀ “ਸਮਾਜਕ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭੌਤਕਵਾਦ”, “ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਮੈਨੀਫੈਸਟੋ”, “ਰਾਜਨੀਤਕ ਆਰਥਿਕਤਾ” ਤੇ “ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ” ਆਦਿ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵੀ ਪੜ੍ਹ ਲਈਆਂ। ਜੋ ਕੁੱਝ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ, ਇਹੀ ਤਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸੀ ਤੇ ਇਹੀ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤ ਲੜੀ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਸੀ। ਆਦਮੀ ਆਪਣੇ ਮਾਨਸਕ ਝੁਕਾਵਾਂ ਦਾ ਕਿੰਨਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਜੋ ਕੁੱਝ ਵੀ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸਾਂ ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮਾਨਸਕ ਝੁਕਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਚੇਤ ਤੌਰ ਤੇ ਢਾਲ ਲੈਂਦਾ ਸਾਂ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦ “ਸੁਖਾਵੀਂ ਸੁਧਰੀ ਜਿ਼ੰਦਗੀ” ਤੇ “ਸਾਂਵੀਂ ਪੱਧਰੀ ਜਿ਼ੰਦਗੀ” ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਰ ਕੁੱਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਫਰਾਲੇ ਵਿਚ ਇੱਕ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਵਰਕਰ ਸੀ ਮਹਿੰਗਾ ਸਿੰਘ। ਉਹ ਵੀ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਮਿਲ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਬਹੁਤੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ  ਗ਼ੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਕਿਉਂ ਕੀਤੀ ਸੀ? ਇੰਨਾ ਕੁ ਹੀ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਰਕਾਰ ਸਰਮਾਏਦਾਰਾਂ ਦੀ ਸੀ ਤੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਇਹਨੂੰ ਲਾਹ ਕੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਬਹੁਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਮੇਰਾ ਸੰਗਾਊ ਸੁਭਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਸ ਵੇਲੇ ਰੰਗ ਦੋ ਹੀ ਸਨ: ਚਿੱਟਾ ਜਾਂ ਕਾਲਾ। ਹੋਰ ਰੰਗ ਕੋਈ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਜੇ ਕੋਈ ਭੂਰਾ ਰੰਗ ਹੋਵੇਗਾ ਵੀ ਤਾਂ ਉਹ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹੀ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ, ਦੇਵਤੇ ਸਾਰੇ ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ ਸਾਰੇ ਕਾਲੇ।  ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਨਸਾਨਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਂਆਂ ਸਨ, ਇਹ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਖਿਆਲਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਬੰਦੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਗੁਣ ਦਿਸਦੇ ਸਨ।  ਬਹੁਤੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਜਾਂ ਤਾਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਨ ਜਾਂ ਭੂਮੀਗਤ ਸਨ। ਜਿੰਨੇ ਕੁ ਬਾਹਰ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕਾਂਗਰਸੀ ਦੇਸ ਭਗਤ ਡਾਕਟਰ ਕਿਚਲੂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲਾ ਕੇ ਅਮਨ ਲਹਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਸ਼ੌਕ ਤੇ ਵਿਹਲ ਦੋਵੇਂ ਚੋਖੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਦੂਰ ਦੂਰ ਤੱਕ ਵੀ ਅਮਨ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਦੇਖਣ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਸਾਂ। ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਮਨ-ਪਸੰਦੀ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਚੋਖਾ ਪਰਚਾਰ ਲਿਆ ਸੀ। 1950 ਵਿਚ ਦੁਸਾਂਝ ਕਲਾਂ ਵਿਚ ਸੂਬਾਈ ਅਮਨ ਕਾਨਫਰੰਸ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਹੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤ ਲੜੀ ਦੇ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਅਮਨ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ। ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਅਮਨ ਲਹਿਰ ਦੀ ਸਟੇਜ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪਰਚਾਰ ਲਈ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤਦੀ ਸੀ, ਇਹ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਜਿ਼ੰਦਾ ਸਬੂਤ ਸੀ। ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਪੂਛ ਬਣ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਧੀਰ ਨੇ ਇਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿਚ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਪੜ੍ਹੀ ਸੀ, ਜਿਹਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਸਤਰਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨ:- ਆ ਵਣਜਾਰਿਆ ਬਹੁ ਵਣਜਾਰਿਆ ਕਿੱਥੇ ਈ ਤੇਰਾ ਘਰ ਵੇ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਆਖਣ ਤੈਨੂੰ ਤੂੰ ਨਾ ਨਿਕਲਿਓਂ ਨਰ ਵੇ ਲਹੂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਗਹਿਣੇ ਆਇਓਂ ਧਰ ਵੇ ਇਹ ਸਤਰਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪਾਲਿਸੀ ਤੇ ਚੋਟ ਸਨ।  ਇਹ ਤਾਂ ਮਾਮੂਲੀ ਜਿਹੀ ਗੱਲ ਸੀ। ਤਾਰਾ ਚੰਦ ਗੁਪਤਾ ਨੇ ਇਸੇ ਸਟੇਜ ਤੋਂ ਬੋਲਦਿਆਂ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ‘ਤੇ ਚੋਟ ਮਾਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਸੀ:-”ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਅਮਰੀਕਨ ਸਾਮਰਾਜ ਕੀ ਦੁੰਮ ਸੇ ਬੰਧਾ ਹੂਆ ਹੈ। ਜਿਧਰ ਅਮਰੀਕਨ ਸਾਮਰਾਜ ਜਾਤਾ ਹੈ, ਨਹਿਰੂ ਉਧਰ ਹੀ ਘਸੀਟਾ ਜਾ ਰਹਾ ਹੈ।” ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਜੋ ਕੁੱਝ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਵਿਚ ਸੁਣਦਾ ਸਾਂ, ਪੱਥਰ ਤੇ ਲਕੀਰ ਵਾਂਗ ਸੱਚ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਸਾਂ। ਕਿੰਤੂ ਪ੍ਰੰਤੂ ਤਾਂ ਹਾਲੀਂ ਸਿੱਖਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬੱਸ ਯਕੀਨ ਜਿਹਾ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਹਾਲੀਂ ਅਸਲ ਆਜ਼ਾਦੀ ਆਈ ਨਹੀਂ। ਚਿੱਟੇ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਮਾਸ਼ਤੇ ਕਾਲੇ ਲੁਟੇਰੇ ਕੁਰਸੀਆਂ ‘ਤੇ ਬਹਿ ਗਏ ਸਨ, ਹੋਰ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਬਦਲਿਆ।  ਅਸਲ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਤਾਂ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਮੁਖ ਵਿਰੋਧੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੋਮ ਮਨਿਸਟਰ ਸਰਦਾਰ ਪਟੇਲ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਹੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ    ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਨੇਤਾ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹਨੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਤੋਂ ਪਾਬੰਦੀ ਹਟਾ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਰੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਰਿਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੇ ਵਰੰਟ ਵੀ ਮਨਸੂਖ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਚੋਣਾਂ ਲੜਨ ਲਈ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਕੁੱਦ ਪਈਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਪਰਚਾਰ ਇਹੀ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਚੋਣਾਂ ਨਾਲ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ। ਅਸਲ ਰਾਹ ਤਾਂ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਹੈ। ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਪਰਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੁਬਿਧਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਲੋਕ ਤਾਂ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਦੇ ਪਰਚਾਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਜੇ ਇਸ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅਗਲੀ ਵਾਰ ਜ਼ਰੂਰ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਜਿੱਤ ਕੇ ਦੇਸ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨਗੇ। ਪਰ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, ਚੋਣਾਂ ਦਾ ਰਾਹ ਹੀ ਗਲਤ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਜੋ ਕੁੱਝ ਵੀ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, ਠੀਕ ਹੀ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਥਾਂ ਪੁਰ ਥਾਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਮੈਂ ਨੇਮ ਹੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਆਲ਼ੇ ਦੁਆਲੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹਰ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿਚ ਼ਜਰੂਰ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਦੋ ਹੋਰ ਬੰਦੇ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।  ਅਸੀਂ ਤਿੰਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਦੇ ਜਲਸੇ ਤੇ ਡਰਾਮੇ ਦੇਖਣ ਜਾਂਦੇ ਸਾਂ। ਸਾਡਾ ਇਹ ਤ੍ਰੇਗੜਾ ਚਿਰਾਂ ਦਾ ਕਾਇਮ ਸੀ। ਸਾਨੂੰ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਾਂ। 1948 ਦੇ ਨੇੜੇ ਤੇੜੇ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਪਰਚਾਰ ਦਾ ਕੁਝ ਕੁਝ ਅਸਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਅਸੀਂ  ਦੂਰ ਦੂਰ ਤੱਕ ਅਕਾਲੀ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਦੇਖਣ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸਾਂ। ਇਹ ਅਸਰ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਮਸਾਂ ਛੇ ਕੁ ਮਹੀਨੇ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਸਾਡੇ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵਿਚ ਪ੍ਰੀਵਰਤਨ ਆਇਆ ਸੀ। ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਉਹਨੂੰ ਅਥਾਹ ਸੀ ਪਰ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੋਈ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬੁਨਿਆਦ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ। ਫੇਰ ਵੀ ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਰਸ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਜਾ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਮਤਿਹਾਨ ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਸ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਹਨੂੰ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੀ ਲਾਗ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੁੰਦਿਆਂ ਬਹੁਤਾ ਚਿਰ ਨਾ ਲੱਗਾ। ਫੇਰ ਮੈਂ ਜਿੰਨੇ ਕੁ ਦਿਨ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਰਿਹਾ ਸਾਂ, ਮਾਰਕਸੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਅਸਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਚਿਆ ਸਾਂ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਤਿੰਨੇ ਹੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਅਖ਼ਬਾਰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰੀਤ ਲੜੀ ਦੇ ਪੱਕੇ ਪਾਠਕ ਵੀ ਬਣ ਗਏ ਸਾਂ। ਸਾਨੂੰ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਮਾਰਕਸੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਤਿੰਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਦੇ ਜਲਸੇ ਤੇ ਡਰਾਮੇ ਦੇਖਣ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਾਂ। ਮੈਂ ਆਪ ਵੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਲਈ ਪਰਚਾਰ ਕਰਨ ਤੁਰ ਪਿਆ ਸਾਂ। ਇਸ ਪਰਚਾਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੈਨੂੰ ਅਨੋਖਾ ਜਿਹਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋਇਆ। ਮੈਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦਾ ਸਾਂ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ, ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਤੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦਾ ਇੱਕੋ ਸੁਨੇਹਾ ਹੈ, ਨੀਚਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਚੁੱਕਣਾ ਤੇ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਤੋਰਨਾ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਸੱਚੇ ਦਿਲੋਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਇਸਦਾ ਅਸਰ ਜਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਜਦ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਪ੍ਰੀਤ-ਲੜੀ ਵਾਲੀ ਪਿਆਰ ਭਿੰਨੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਰਤਦਾ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਤੁਕਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਵਜੋਂ ਵਰਤਦਾ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਕੇ ਛੁਟਕਾਰੇ ਦਾ ਰਾਹ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਕਾਇਮੀ ਦੱਸਦਾ। ਇਹ ਥਿਆਉਲੇ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਇੰਨਾ ਸੁਆਦ ਬਣਦਾ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਖਾ ਲੈਂਦਾ ਉਹ ਸਦਾ ਲਈ ਇਹਦਾ ਆਦੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਇਹਦੇ ਅਸਰ ਦਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ, ਜਦ ਪਿੰਡ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਭਾਈ ਉਜਾਗਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮੈਂ ਕੁਝ ਚਿਰ ਬੈਠ ਕੇ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਹ ਮੇਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਰਿਹਾ। ਆਖਰ ਵਿਚ ਉਹਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਕਦੇ ਇਹ ਸੋਚਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਤੂੰ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਕਪਾਟ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੇ।” ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਭਾਈ ਉਜਾਗਰ ਸਿੰਘ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਭਾਈ ਉਜਾਗਰ ਸਿੰਘ ਵੈਦਗੀ ਵੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਨੇੜੇ ਦੇ ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਗ਼ਰੀਬ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਉਹਦੀ ਬੜੀ ਭੱਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਨਾਲ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਪਰਚਾਰ ਲਈ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਥੋੜੇ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਰਾਂਦ ਦਾ ਦਿਨ ਆ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਉਜਾਗਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਾਰੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਧੂੰਆਂਧਾਰ ਲੈਕਚਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨੇ ਸਰਮਾਏਦਾਰਾਂ ਤੇ ਜਗੀਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੱਜਣ ਠੱਗ ਤੇ ਕੌਡੇ ਰਾਖਸ਼ ਤਕ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੰਬੜਦਾਰ ਵੀ ਉੱਥੇ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਥਿਆਂ ਤੇ ਤਿਊੜੀਆਂ ਪੈ ਜਾਣੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਉਜਾਗਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹਦਾ ਕੰਮ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਪਰਚਾਰ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ। ਭਾਈ ਉਜਾਗਰ ਸਿੰਘ ਕਿਹੜਾ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਹਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਹੀ ਰੋਟੀ ਮਿਲਦੀ ਸੀ। ਮੁੜ ਕੇ ਉਹਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿਚ ਤਾਂ ਪਰਚਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ ਪਰ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਹਮਦਰਦ ਸਦਾ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਮੇਰਾ ਬੜਾ ਭਰਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪੂਰਾ ਪੰਜ ਕਕਾਰੀ ਸਿੰਘ ਸੀ ਤੇ ਅਖੰਡਪਾਠੀ ਵੀ। ਉਹ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿਚ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਗਿੱਝਿਆਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਸਿੱਖੀ ਨਾਲ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਪਰ ਅਕਾਲੀ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਵਲ ਕੁਝ ਕੁਝ ਉਲਾਰ ਸੀ। ਉਹ ਯੂ.ਪੀ. ਵਲ ਟਰੱਕ ਡਰਾਈਵਰ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਵੀ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਪਿੰਡ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ ਖੂਹ 'ਤੇ ਨੂੰ ਜਾ ਰਹੇ ਸਾਂ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਤੁਰੇ ਜਾਂਦੇ ਅਸੀਂ ਰਾਜਸੀ ਹਾਲਤ ਬਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਖੂਹ ਤੇ ਪੁੱਜਣ ਤੱਕ ਉਹ ਮੇਰੇ ਖਿਆਲਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਪਣਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਖੂਹ ਤੇ ਅਸੀਂ ਤਿੰਨੇ ਭਰਾ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸਾਡੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਗੱਲ ਵੀ ਕਰੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸਾਂ ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਵੀ ਦਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕੁਝ ਚਿਰ ਸੁਣਦਾ ਰਿਹਾ। ਫੇਰ ਉਹ ਆਪ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਖਿਆਲਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਲਈ ਵਰਤ ਰਿਹਾ ਸਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਉਹਨੇ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਬੋਲਣੀਆਂ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਹੀ ਖਿਆਲਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਅੱਗੇ ਤਾਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ! ਤੁਸੀਂ ਕਦੀ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਿਆਲ ਜ਼ਾਹਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ।” ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸੀ, “ਅੱਗੇ ਕਦੀ ਸੋਚਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।” ਇਹ ਵੀ ਇਸ ਥਿਓਲੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਦਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੋਹਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿਚ ਹੀ ਆਪਣੇ ਖਿਆਲਾਂ ਦੇ ਹਾਮੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਬਹੁਤੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਵਰਕਰਾਂ ਦਾ ਇਹ ਹਾਲ ਸੀ ਕਿ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਤਾਂ ਦਿਨ ਰਾਤ ਇੱਕ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿਚ ਅੱਧੇ ਕੁ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੱਬ ਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਟੰਟਾ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਕੇ  ਆਪਣੇ ਵਿਰੁਧ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਚੋਣ ਜਲਸਿਆਂ ਵਿਚ ਇਹੀ ਪਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਆਪਣੇ ਖ਼ਰੀਦੇ ਹੋਏ ਕਾਂਗਰਸੀ ਲੀਡਰਾਂ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾਂ ਗਏ ਹਨ ਪਰ ਰਾਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਠਪੁਤਲੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ “ਬੱਸ ਫਿਰ ਲਾ ਦੇ ਗੂਠਾ” ਵਰਗੇ ਸਕਿਟ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਸਟੇਜਾਂ ਤੋਂ ਨਿਤ ਦੇਖਦੇ ਸਾਂ। ਇਸ ਸਕਿਟ ਵਿਚ ਨਹਿਰੂ ਤੇ ਜਿਨਾਹ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸੌਦਾ ਕਰਦੇ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਕੇ ਗੂਠਾ ਲਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਵੀ। ਦੇਸ ਦੀ ਵੰਡ ਨੂੰ ਵੀ ਕਾਂਗਰਸ ਤੇ ਲੀਗ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਭੁਗਤ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬਹੁਤੀ ਵੇਰ ਤਾਂ ਮੈਂ ਪ੍ਰੀਤ-ਲੜੀ ਵਾਲੀ ਪਿਆਰ-ਭਿੰਨੀ ਬੋਲੀ ਹੀ ਵਰਤਦਾ ਸਾਂ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜਮਾਤੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਵਿਚ ਗਿਣ ਲੈਂਦਾ ਸਾਂ, ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਸਖ਼ਤ ਰਵਈਆ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਸਾਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਉਨਤੀ ਲਈ “ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਸਕੀਮ” ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਸਕੀਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਲਿਜ ਲੇਵਲ ਵਰਕਰ ਭਰਤੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਵਰਕਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਢੰਗ ਦੀ ਖੇਤੀ ਦੇ ਗੁਰ ਦੱਸਦੇ ਸਨ। ਪਾਰਟੀ ਦੱਸਦੀ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਸਕੀਮ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬਸਤੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਨਹਿਰੂ ਰਾਹੀਂ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਕਰਾਂ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸੌਂਹ ਖਾਧੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਅਜੇਹਾ ਇੱਕ ਵਰਕਰ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਸਾਡਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵੀ ਸੀ। ਕੁਦਰਤੀ ਸੀ ਉਹ ਸਾਡੇ ਘਰ ਆਉਂਦਾ। ਰੋਟੀ ਖਾਣ ਖਲ਼ਾਉਣ ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਂ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਬਹਿਸ ਵਿਚ ਉਲਝ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਅਮਰੀਕਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਏਜੰਟ ਤੱਕ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਉਜੱਡਪੁਣੇ ਤੋਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ ਸਾਡੇ ਘਰੋਂ ਚੁੱਪ ਕਰ ਕੇ ਮੂੰਹ ਵੱਟੀ ਤੁਰ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਪਿਆਰ ਤੇ ਇਨਕਲਾਬ ਬਾਰੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਪਿਆਰ ਤਾਂ ਮੌਤ ਨੇ ਨਿਗਲ਼ ਲਿਆ ਸੀ। ਵਿਛੋੜੇ ਦੀਆਂ ਚੀਸਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ “ਪਿਆਰ ਕਬਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣ ਹੈ” ਦੀ ਮਰਹਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਨੇਕਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਦਿਸਦੀ ਸੀ। ਇਨਕਲਾਬ ਲਈ ਜੋਸ਼ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸੀ, ਪਰ ਹੋਸ਼ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਬਹੁਤੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਉਪਭਾਵਕ ਤੇ ਅਨ ਯਥਾਰਥਕ ਸਨ।  ਘਰੋਂ ਖਾ ਕੇ ਲੋਕ-ਸੇਵਾ ਤਾਂ ਖਾਂਦੇ ਪੀਂਦੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ੋਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗ਼ਰੀਬ ਘਰ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਐਸ਼ ਰਾਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਹੁੰਦੀ। ਮੇਰੇ ਘਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਜੇ ਚੰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਕਾਲਜ ਕਿਸ ਲਈ ਛੱਡਣਾ ਸੀ? ਸਿਆਸੀ ਸ਼ੌਕ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਣ ਪੜ੍ਹਨ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਖੇਤੀ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਠੱਪ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਪਹਿਲ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਰੋਟੀ ਦਾ ਮਸਲਾ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੱਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ? ਇਨਕਲਾਬ ਵੀ ਹੁਣ ਇੰਨਾ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿਸਦਾ। ਸੋਚਿਆ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਿਆਂ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਇੰਨੀ ਤਾਂ ਕਰ �