ਬੇਬੇ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਚਹੇਤੇ ਕਲਾਕਾਰ ਕਮਲਜੀਤ ਨੀਲੋਂ ਨਾਲ਼ ਮੈਂ ਫੋਨ ਤੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਤੋਰ ਲਈ। ਕਹਿੰਦਾ ਮੈਂ ਮਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਵੀ ਸਿੱਖਿਐ, ਆਹ ਵੀ ਸਿੱਖਿਐ ਤੇ ਔਹ ਵੀ। ਮੇਰਾ ਗਲ਼ ਭਰ ਆਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਤੂੰ ਯਾਦ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕੁੱਝ ਯਾਦ ਆਇਆ ਜੋ ਮੈਂ ਤੇਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਸੀ, ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹੋਂ ਨਿਕਲਿ਼ਆ, “ਵੀਰੇ, ਮਾਵਾਂ ਤਾਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ।” ਉਹ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ ਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਇਹ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁੱਲ ਸੱਚ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਆਇਆ ਕਿ ਮੇਰੀ ਬੇਬੇ ਤਾਂ ਅਨਪੜ੍ਹ ਸੀ, ਪਰ ਤੇਰਾ ਰੋਟੀ ਪਕਾਉਂਦੇ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਮੂਹਰੇ ਸੁਆਹ ਖਿਲਾਰ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ੳ-ਅ ਲਿਖਣਾ ਸਿਖਾਉਣਾ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲ ਸਕਦਾ। ਮੈਂ ੳ-ਅ ਤਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਜੋ ਉਸ ਨਿੱਘੀ ਨਿੱਘੀ ਸੁਆਹ ‘ਚ ਉਂਗਲ਼ਾਂ ਫੇਰਨ ਦਾ ਜੋ ਮਜ਼ਾ ਸੀ ਉਹ ਇੱਕ ਖਿਢਾਉਣਾ-ਹੀਣ ਬੱਚੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਲੱਭਤ ਸੀ। ਤੇਰੀ ਓਸ ਸਿਖਾਈ ਤਕਨੀਕ ਤੋਂ ਮੈਂ ਅਜੇ ਤੱਕ ਕੰਮ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ ਬੇਬੇ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਡੰਗਰ ਚਾਰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਓਦੋਂ ਵੀ ਝੱਟ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਬਾਰਾਂ-ਬੀਟੀ ਬਣਾ ਕੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਖੇਢਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪੀਐੱਚ.ਡੀ. ਦੀ ਜਮਾਤ ‘ਚ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸਾਇੰਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਧੀ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਉਸ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਿਖਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਵਾਕਿਆ ਹੀ ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰੋਫੈੱਸਰ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਬੇਬੇ ਮੇਰੀ ਅਨਪੜ੍ਹ-ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ।

          ਬੇਬੇ ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨਾਲ਼ੋਂ ਸਾਨੂੰ ਜਿ਼ਆਦਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਵੀ ਚੰਗਾ ਲਗਦਾ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਅੰਦਰੋਂ ਕੁੱਝ ਠੀਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਤੂੰ ਤਾਂ ਇਹ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਬੇਬੇ ਤੂੰ ਵੀ ਗ਼ਲਤ ਸੀ ਤੇ ਮੈਂ ਵੀ। ਸਮਝ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਹੁਣੇ ਹੀ ਆਈ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਗ਼ਲਤ ਸੀ। ਤੇਰੀ ਪੋਤੀ ਤੇ ਪੋਤੇ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਵੈਸੇ ਇਹ ਤਾਂ ਤੂੰ ਵੀ ਦੇਖ ਹੀ ਲਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਦੌਰ ‘ਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਹੱਲਾ-ਸ਼ੇਰੀ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦਿੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਤੇਰੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਰਸੂਲ ਹਮਜ਼ਾਤੋਵ ਵਾਲ਼ੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਚਟਾਨ ਵਾਂਙ ਮੇਰੀ ਪਿੱਠ ਨੂੰ ਬਚਾ ਕੇ ਰੱਖਦੀਆਂ ਨੇ।

          ਬੇਬੇ ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਏਂ ਤਾਂ ਕਾਲ਼ਜੇ ਧੂਹ ਜਿਹੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਕਦੇ ਮੇਰਾ ਕੱਲੇ ਦਾ ਰੋਣਾ ਵੀ ਨਿਕਲ਼ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮਾਂ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਤਾਂ ਨਾਲ਼ ਰਹਿ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਉਸ ਦਿਨ ਹਾਈਵੇ-410 ਦੇ ਪੁਲ਼ ਤੋਂ ਲੰਘਦੇ ਹੋਏ ਤੇਰਾ ਪੀਅਰਸਨ ਏਅਰਪੋਰਟ ਤੇ ਬਰੈਂਪਟਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਲਾਈਟਾਂ ਦੇਖ ਕੇ ਖਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਆਹ ਦਿਵਾਲ਼ੀ ਤਾਂ ਹੁਣੇ ਦੇਖੀ ਹੈ। ਬੇਬੇ ਤੇਰੀ ਸਾਦੀ ਜਿਹੀ ਖੁਸ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਆਦਤ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਲਗਦੀ ਸੀ। ਬੇਬੇ ਇੰਨਾ ਸੌਖਾ ਖੁਸ਼ ਹੋਣ ਵਾਲ਼ਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਲੱਭਿਆ ਅਜੇ ਤੱਕ।

          ਕੱਲ੍ਹ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ ਦੇਖੀ ਤੇਰੀ ਪੋਤੀ ਨਾਲ਼, ਜੋ ਪਰਵਾਰਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈੱਸਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਫਿਲਮ ਦਾ ਨਾਂ ਸੀ “ਗਿਲਬਰਟ ਗਰੇਪ ਨੂੰ ਕੀ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ?” ਬੇਬੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਜਿਹੀ ਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਤੇਰੇ ਵਰਗੀ ਮਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉਸ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ। ਉਸ ਦਾ ਹੀਰੋ ਸੀ ਤੇਰੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤ ਕੁੱਕੀ ਵਰਗਾ ਮੁੰਡਾ ਜੋ ਇੱਕ ਭੈਣ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਤੇ ਦੂਜੀ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਯਕੀਨ ਹੈ ਕਿ ਕੁੱਕੀ ਦਾ ਨਾਂ ਤੂੰ ਕੁੱਕੂ ਰੱਖਿਆ ਹੋਊ ਜੋ ਜ਼ੈਲਦਾਰਾਂ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਤੇ ਸੰ਼ਕਰੀਆਂ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਵੀ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹੋ ਹੀ ਦੋ ਪਰਵਾਰ ਤੈਨੂੰ ਚੰਗੇ ਲਗਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਸਾਫ਼ ਸੁਥਰੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਉਂਦੇ ਸਨ ਤੇ ਬੋਲਦੇ ਵੀ ਮਿੱਠਾ ਸਨ। ਜ਼ੈਲਦਾਰਾਂ ਦੇ ਤਾਂ ਬਾਪੂ ਜੀ ਲੱਤ ਟੁੱਟਣ ਤੇ ਫਿਰ ਕੱਟੀ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਟਰੈਕਟਰ ਡਰਾਇਵਰ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਵੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਵਾਰਾਂ ਵਰਗਾ ਆਪਣਾ ਪਰਵਾਰ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਤਾਂ ਹੀ ਤੂੰ ਕੁੱਕੀ ਦਾ ਨਾਂ ਕੁੱਕੂ ਰੱਖਿਆ ਹੋਊ, ਉਹ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਈਰਖਾ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਹੋਣਾ ਤੇ ਕੁੱਕੂ ਨੂੰ ਕੁੱਕੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਣੈ। ਪਰ ਬੇਬੇ ਜੇ ਤੂੰ ਜਿਊਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਕਿ ਇਹ ਦੋਨੋਂ ਹੀ ਨਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਤਾਲ਼ੀ ਦੇ ਹੱਲਿਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਨੇ। ਕੁੱਕੂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਪਾਗਲ। ਵੈਸੇ ਕੋਇਲ ਨੂੰ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ‘ਚ ਕੁੱਕੂ ਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੋਇਲ ਦਾ ਇਹ ਨਾਂ ਉਸ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਊ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ। ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਇਲ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ‘ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਵਾਂਙ ਸੰਗੀਤ ਨਹੀਂ ਲੱਭਿਆ। ਕੋਇਲ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਾਥੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਪਾਂ ਪਪੀਹਾ ਜਾਂ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਅੰਗਰੇਜ਼ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਮਾਗੀ ਬੁਖਾਰ ਵਾਲ਼ਾ ਪੰਛੀ (ਭਰਅਨਿ ਾੲਵੲਰ ਬਰਿਦ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਤਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਿਮਰਣ ‘ਚ ਲੀਨ ਦੱਸਿਆ ਤੇ ਗੋਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨੀਂਦ ਹਰਾਮ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਾ ਲੱਗਿਆ।

          ਵੈਸੇ ਮੇਰੇ ਖਿਆਲ ਨਾਲ਼ ਸਾਡੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਨਾਂ ਦੇ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਹੀ ਭਾਜੀ ਮੋੜੀ ਹੈ। ਤੈਨੂੰ ਤਾਂ ਪਤਾ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਤੇ ਹੀ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੈਕ, ਅਲੀਸ਼ਾ, ਟੈਡੀ, ਟੈਰੀ, ਹੈਰੀ, ਰੌਬੀ, ਟੌਮੀ ਆਦਿ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਨਾਂ ਆਪਣੇ ਭਾਰਤੀ ਚਮਚਿਆਂ (ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਜੀ-ਹਜ਼ੂਰੀ ਕਾਰਨ ਅਮੀਰ ਵੀ ਸਨ) ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਹੋਊ। ਜੀ-ਹਜ਼ੂਰੀਆਂ ਨੇ ਬਗੈਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਨਜ਼ਾਕਤ ਸਮਝੇ ਖੁਸ਼ੀ ਖੁਸ਼ੀ ਰੱਖ ਲਏ ਹੋਣਗੇ। ਫਿਰ ਤੇਰੇ ਵਰਗੀਆਂ ਉਤਸੁਕ ਮਾਵਾਂ (ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ) ਨੇ ਇਹ ਨਾਂ ਅਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣਗੇ। ਖੈਰ ਬੇਬੇ, ਤੇਰਾ ਕੁੱਕੂ ਹੀ ਉਸ ਫਿਲਮ ਦੇ ਹੀਰੋ ਗਿਲਬਰਟ ਵਰਗਾ ਹੈ ਜੋ ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਕਮਾਊ ਪੁੱਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪੂਰਾ ਥੰਮ ਦਾ ਥੰਮ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੀ ਆਈ-ਚਲਾਈ ਚਲਦੀ ਰੱਖੀ, ਉਸ ਨੇ ਹੀ ਤੇਰੀ ਵੱਧ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਹੀ ਤੇਰੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦਾ ਖਿਆਲ ਰੱਖਿਆ। ਬਾਪੂ ਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਂ-ਸੁਸਤ ਸਿਸਟਮ ‘ਚੋਂ ਤੈਨੂੰ ਪੈਨਸ਼ਨ ਲਗਵਾਈ। ਭਾਵੇਂ ਤੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕੋਸਿ਼ਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਬੇਬੇ ਉਹੀ ਤਾਂ ਕੋਸਿ਼ਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਤੇਰਾ ਇਹ ਪੁੱਤ ਤਾਂ ਲੁਧਿਆਣੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ‘ਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਝਗੜਿਆਂ ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਤੇਰਾ ਸਰਬਣ ਪੁੱਤ ਕੁੱਕੂ ਹੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੰਦੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ਵਤੀ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਚਾਰਾ ਪਾ ਕੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦੀ ਸੁਗਾਤ ਲੈ ਆਇਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਦੋਂ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਤੈਨੂੰ ਕਦੇ ਮੇਰੇ ਤੇ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਲਈ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਸ਼ਾਇਦ ਬਾਪੂ ਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਤੇਰਾ ਵੀ ਸਮਤੋਲ ਖਰਾਬ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਵੀਰ ਕੁੱਕੂ ਤੇ ਮਾਣ ਹੈ।

          ਉਸ ਫਿਲਮ ‘ਚ ਗਿਲਬਰਟ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਤੇਰੀਆਂ ਦੋਹਾਂ ਧੀਆਂ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਵਾਂਙ ਸਬਰ ਸੰਤੋਖ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਤੇ ਅਣਥੱਕ ਕਾਮੀਆਂ ਸਨ। ਧੰਨ ਨੇ ਸਾਡੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਜੋ ਸਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਸਾਡੇ ਲਈ ਛੱਡ ਕੇ ਵੀ ਸਾਡੇ ਸੁੱਖ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦੀਆਂ ਥੱਕਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਉਸ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਛੋਟੀ ਧੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਖੁਦਗਰਜ਼ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਰਗੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ। ਉਸ ਨੇ ਕੁੱਝ ਖਾਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਰਹੀ। ਬੇਬੇ ਤੈਨੂੰ ਤਾਂ ਪਤਾ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਕਦੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਭੱਜਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਸਾਫ ਦਿਸਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਕੰਮ ਕੀਤੇ ਬਗੈਰ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ। ਜੇ ਮੈਂ ਉੱਥੋਂ ਨਿਕਲ਼ਣਾ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਵੀ ਕੰਮ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਰਸਤਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਬੇਬੇ ਬਾਪੂ ਜੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲੈਣ ਲਈ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੱਲ ਵੀ ਸੀ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਕੰਮ ‘ਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਹੱਲਾ-ਸ਼ੇਰੀ ਦਿੰਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਸੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਾ ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ। ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਿਹਾ ਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਮੈਂ ਚੀੜ੍ਹਾ ਸੀ ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਤਾਂ ਪਤਾ ਹੀ ਸੀ। ਤੈਨੂੰ ਤਾਂ ਆਖਰੀ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਯਾਦ ਹੋਊਗਾ ਜੋ ਮੈਂ, ਕੁੱਕੂ ਤੇ ਜੀਤੇ ਬਾਈ ਨੇ ਡੇਕਾਂ ਵਾਲ਼ੇ ਖੂਹ ਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਲੰਬੀ-ਲੰਝੀ ਕਣਕ ਦਾ ਅੱਧਾ ਕੀਲਾ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲ਼ੇ ਤੱਕ ਹੀ ਵੱਢ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਤੂੰ ਓਦਣ ਸਾਨੂੰ ਜੱਫੀ ‘ਚ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਾਬਾਸ਼ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਤੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ਪੁੱਤ ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਜਵਾਨ ਹੋ ਚੱਲੇ ਹੋ, ਤੁਹਾਡੇ ਬਾਪੂ ਜੀ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹਨ।”  ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਬੇਬੇ ਤੂੰ ਦੇਖਦੀ ਜਾਹ, ਇਹ ਤਾਂ ਕੁੱਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਕੰਮ ਦੇ ਪੜਛੇ ਪਾ ਦਿਆਂਗੇ। ਸੱਚ ਵੀ ਕਰ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਅਸੀਂ, ਬੇਬੇ। ਤੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਦੇਖ ਸਕੀ, ਪਰ ਤੇਰੇ ਸੁਪਨੇ ਪੂਰੇ ਹੋਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਤੇਰੇ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀ। ਤੇਰੇ ਕੁੱਕੂ ਪੁੱਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੱਚੇ ਘਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਰਹਿੰਦ ‘ਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਬਣਾਏ ਆਮ-ਖ਼ਾਸ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਖਹਿੰਦੀ ਸੰਗਮਰਮਰ ਨਾਲ਼ ਚਮ-ਚਮਾਉਂਦੀ ਕੋਠੀ ਪਾ ਲਈ ਹੈ।

          ਤੇਰੇ ਪੋਤੇ ਹੁਣ ਜ਼ੈਲਦਾਰਾਂ ਤੇ ਸ਼ੰਕਰੀਆਂ ਦੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਵਾਂਙ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਏ ਨੇ। ਸਾਡੇ ਲੱਖ ਸਮਝਾਉਣ ਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ ਕਿ ਮਿਹਨਤ ਹੀ ਅਸਲੀ ਰਤਨ ਹੈ ਜਿ਼ੰਦਗੀ ਦਾ। ਜੋ ਇਨਸਾਨ ਮਿਹਨਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਨਿਕੰਮਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ ਸ਼ੈਤਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

          ਬੇਬੇ ਜਿੱਦਣ ਤੇਰੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖਬਰ ਆਪਣੀ ਟੈਲੀਫੋਨ ਦੀ ਮਸ਼ੀਨ ਤੋਂ ਸੁਣੀ ਸੀ, ਅਸੀਂ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਪਰਵਾਰ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਨਿਊ-ਯੌਰਕ ਸ਼ਹਿਰ ‘ਚ ਘੁੰਮ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਏ ਸਾਂ। ਸੱਚ ਜਾਣੀ ਬੇਬੇ, ਮੇਰੀ ਧਾਹ ਨਿਕਲ਼ ਗਈ ਸੀ। ਤੇਰੇ ਪੋਤੇ ਨੇ ਓਦਣ ਹੌਲ਼ੀ ਦੇਣੇ ਤੇਰੀ ਨੂੰਹ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਰੋਂਦਾ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦਾ। ਮੈਂ ਦਸ ਕੁ ਮਿੰਟਾਂ ‘ਚ ਆਪਣੇ-ਆਪੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਤੇਰਾ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਨਾ ਡਰਨ ਵਾਲ਼ਾ ਪੁੱਤ ਤੇਰੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖਬਰ ਨਾਲ਼ ਬਹੁਤ ਘਬਰਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੈਂਸਰ ਦੀ ਖਬਰ ਇਸੇ ਲਈ ਨੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਤੂੰ ਦਿਲ ਨੂੰ ਨਾ ਲਾ ਲਵੇਂ ਤੇ ਤੇਰੀ ਸਿਹਤ ਨਾ ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਵਾਲ਼ ਆਪ ਨਹੀਂ ਕਟਵਾਏ, ਇਹ ਤਾਂ ਕੈਂਸਰ ਦੇ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲ਼ੇ ਇਲਾਜ ਨਾਲ਼ ਦਾੜ੍ਹੀ-ਮੁੱਛਾਂ ਸਮੇਤ ਲਹਿ ਗਏ ਸਨ। ਫਿਰ ਸਾਲ ਕੁ ਬਾਅਦ ਵਾਪਸ ਆਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ, ਪਰ ਮੁੱਛਾਂ ਦਸ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਈਆਂ। ਮੂੰਹ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਕਾਰਨ ਮੁੱਛਾਂ ਵਾਲ਼ੀ ਥਾਂ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿ਼ਆਦਾ ਅਸਰ ਹੋਇਆ ਕਿਰਨਾਂ ਦਾ। ਇਸ ਇਲਾਜ ਦੌਰਾਨ ਮੈਂ ਤੱਤੀ ਤਵੀ ਤੇ ਬੈਠਣ ਵਾਂਙ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਬਹੁਤ ਯਾਦ ਕਰਵਾਈ। ਧੰਨ ਸਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਜੋ ਤੱਤੀ ਤਵੀ ਤੇ ਅਡੋਲ ਬੈਠੇ ਰਹੇ। ਪਰ ਬੇਬੇ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੋਇਆ ਨਹੀਂ ਭਾਵੇਂ ਦਰਦ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਕੱਲਾ ਕਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਰੋ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਨੱਕ ਤੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਅਸਰ ਹੋਇਆ ਸੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦਾ। ਪੰਜ-ਛੇ ਸਾਲ ਤੱਕ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਮੁਸ਼ਕ ਜਾਂ ਖੁਸ਼ਬੂ ਦਾ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਤਕਰੀਬਨ ਠੀਕ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੈਂਸਰ ਹੁਣ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੇਰਾ ਉਹ ਤਰਲਾ ਕਿ ਕਨੇਡਾ ਨਾ ਜਾਓ ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਕੈਂਸਰ ਨਾਲ਼ ਮਰ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ। ਇੱਥੇ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਪੈਸੇ ਤੋਂ ਇਲਾਜ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਤੇਰਾ ਘੋਲਾ ਪੁੱਤ ਨੌ ਬਰ ਨੌ ਹੋ ਗਿਆ।

          ਬੇਬੇ ਤੂੰ ਛੇਤੀ ਮਰ ਗਈ ਮੈਂ ਤਾਂ ਅਜੇ ਬਹੁਤ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨੀਆਂ ਸਨ ਤੇਰੇ ਨਾਲ਼। ਤੇਰੇ ਪੱਧਰ ਦਾ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸਮਝਣ ਵਾਲ਼ਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤੇਰੀ ਨੂੰਹ ਤਾਂ ਪੱਚੀ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵੀ ਓਪਰੀ ਓਪਰੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

          ਪਰ ਮੈਂ ਦੱਸਣਾ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਕਿ ਉਸ ਫਿਲਮ ‘ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੰਮੀ ਮੇਰੀ ਬੇਬੇ ਵਰਗੀ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਾਪੂ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੀ ਕਿਤੇ ਚਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਬੇਬੇ ਤੂੰ ਤੇ ਬਾਪੂ ਜੀ ਤਾਂ ਯੋਧੇ ਸੀ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਨਾਲ਼ ਜੂਝਣ ਵਾਲ਼ੇ ਤੇ ਨਾਲ਼ ਅਧਿਆਪਕ ਵੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਜੂਝਣਾ ਸਿਖਾ ਗਏ। ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਤੇਰਾ ਤੇ ਬਾਪੂ ਜੀ ਦਾ ਵਜੂਦ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ ਤੇ ਸਾਡਾ ਕੋਈ ਮਿਲਣ-ਮੁਲਣ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਹੁਣ। ਕਾਸ਼! ਕਿਤੇ ਇਹ ਧਾਰਮਿਕ ਝੂਠ ਸੱਚ ਹੁੰਦਾ ਜਿਹੜਾ ਸਭ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਮਰਦੇ ਨਹੀਂ ਹਾਂ ਸਾਡੀ ਰੂਹ ਜਿਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਤੇ ਇਉਂ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ‘ਚ ਮੈਂ ਵੀ ਤੇਰਾ ਸਰਬਣ ਪੁੱਤ ਹੁੰਦਾ। ਸਭ ਨੁਕਸ ਠੀਕ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਬੇਬੇ ਦੀ ਗੋਦੀ ਦਾ ਨਿੱਘ ਮਾਣਦਾ।

          ਬੇਬੇ ਇਸਾਈਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਖੂਬਸੂਰਤ ਰੀਤ ਹੈ ਜੋ ਭਾਵੇਂ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਵਾਂਙ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਝੂਠ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਬੰਦਾ ਆਪਣੇ ਗੁਨਗਹ ਕਬੂਲ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹਲਕਾ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਚਰਚ ਦੇ ਪਾਦਰੀ ਨੂੰ ਪਰਦੇ ਓਹਲਿਓਂ ਆਪਣੇ ਗੁਨਾਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਤੇ ਰੱਬ ਤੋਂ ਗੁਨਾਹਾਂ ਦੀ ਮੁਆਫ਼ੀ ਦੀ ਦਰਖਾਸਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਈਸਾਈ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵੈਸੇ ਮੇਰੇ ਖਿਆਲ ‘ਚ ਪਿਤਾ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਮਾਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮਾਂ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਾਂ ਨੂੰ ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਿੱਧੇ ਰਾਹ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬੇਬੇ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਮੇਰਾ ਤਾਂ ਕਨਫ਼ੈਸ਼ਨ ਏਜੰਟ (ਚੋਨਾੲਸਸੋਿਨ ਅਗੲਨਟ) ਹੀ ਨੀ ਰਿਹਾ, ਮੈਂ ਕੀਹਦੇ ਕੋਲ਼ ਆਪਣੇ ਪਰਦੇ ਫੋਲੂੰ? ਬੇਬੇ ਮੈਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਗਲਤੀਆਂ ਕਰ ਲਈਆਂ ਨੇ, ਕੀ ਕਰੂੰਗਾ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਬਗੈਰ? ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਤਾਂ ਦੱਸਣ ਦਾ ਮੇਰਾ ਹੌਸਲਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਬੇਬੇ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੀ ਬਹੁਤ ਲੋੜ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਵੀ ਇੱਕ ਖੁਦਗਰਜ਼ੀ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਬੇਬੇ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਮੰਗਣ ‘ਚ ਕਦੇ ਝਿਜਕ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਮਾਂ ਵਰਗਾ ਦੋਸਤ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਬੇਬੇ ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜਾਣ ਬੁੱਝ ਕੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਗਿਆਨ ਤੇ ਸਮਝ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਵਰਤਦਾ ਰਹੂੰਗਾ। ਜੇ ਕਦੇ ਸੰਭਵ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਬੇਬੇ-ਬਾਪੂ ਜੀ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਤੇ ਵਜ਼ੀਫੇ ਵੀ ਚਾਲੂ ਕਰੂੰਗਾ ਜੋ ਗਰੀਬਾਂ ਦੇ ਚੰਗੇ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲ਼ੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਹੋਣਗੇ। ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਸਰੀਰ ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ। ਬੇਬੇ ਜੇ ਤੂੰ ਜਿਊਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਤੂੰ ਮੇਰੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਤੇ ਮਾਣ ਕਰਦੀ।

(29 ਮਾਰਚ 2008)