दुनीआ उत्ते आइआ जिहड़ा,
पहिला सी इनसान, पंजाबी
इह कहिणा है, पाकिसतान दे गुजरात शहिर चों आए पत्तरकार,
शाइर,खोजकार अते पंजाबी दे शैदाई अफज़ल राज़ दा
पंजाबी ट्रिबिउन विच दित्ते इक इन्नटरवीऊ विच उन्हां किहा
कि, ''पंजाबी बाबा आदम वेले दी बहुत भरपूर ते अमीर ज़ुबान
है''(पंजाबी ट्रिबिउन, 21 जून 2007, सफा 8) ज़नाब राज़ जी दे
उोपरोकत लफज़ खास तवज्जो दी मंग करदे हन, पंजाबी ज़ुबान नूं
पहिचाण बहुत देर बाअद मिली पर असल विच इह ज़ुबान बहुत
पुराणी है।
पंजाबी ज़ुबान भारत, पाकिसतान अते दुनीआ भर दे पंजाबीआं
वलों बोली जाण वाली असल विच भारत-आरिअन बोली है। पंजाबी
बोली पंजाब दी सरकारी भाशा है, अते चंडीगड़्ह, दिल्ली,
हरिआणा विच इस नूं दूजी भाशा दा दरजा हासिल है। इस तों
इलावा हिमाचल, कशमीर विच वी पंजाबी पड़्ही अते बोली जांदी
है। पंजाबी बोली गुरमुक्खी लिपी नूं अधार बणा के लिखी
जांदी है। पहिलां पंजाबी विच लिखण लई पंजाबी दी आपणी कोई
लिपी नहीं सी, उस वेले पंजाबी लिखण लई महाजनी लिपी वरती
जांदी सी, जो पंजाबी बोली दीआं कसौटीआं उप्पर खरी नहीं
उत्तरदी सी। महाजनी लिपी संसक्रिती लिखण लई वरती जांदी सी
जो पंजाबी बोली नाल पूरा निआं नहीं सी करदी। मुसलिम कवी
आपणीआं लिखतां परशीअन(पशतो) विच लिखदे सन, जो शाहमुक्खी
अखवांउदी सी। शाहमुक्खी दा अरथ शाह (राजा) दे मुक्खों
निकली! सिक्ख धरम दे जनम तों बाअद सिक्ख धरम दी सिख्खिआ
देण दी ज़रूरत सी। पंजाबी बोली लिखण लई पंजाबी नूं आपणी
लिपी दी ज़रूरत सी, तां जो पंजाबी बोली नूं इक वक्खरी
संसक्रितक पछाण मिल सके,जो गुरमुक्खी लिपी रांहीं पंजाबी
बोली नूं मिली। गुरमुक्खी लिपी दा आधार देवनागरी है।
देवनागरी हिंदी भाशा दी लिपी है जे गौर नाल वेखीए तां पता
लगदा है कि देवनागरी लिपी, गुरमुक्खी लिपी नाल मिलदी जुलदी
है। दोहां लिपीआं दे बुहत सारे अक्खर बोलण अते लिखण वेले
इको जिहा प्रभाव पाउंदे हन जिवें:-गुरमुक्खी दे म, प, ब,
स, न, ख, क, र आदि देवनागरी नाल मिलदे हन। इसे तर्हां
दोहां लिपीआं दीआं मातरावां विच वी बहुत समानता है
जिवें:-बि ी, ा, ां, ,े ै, आदि। पंजाबी बहुत अमीर ज़ुबान है
अते पंजाबी बोली दा शबद भंडार बहुत विशाल है।
''जनाब अफज़ल राज़ अनुसार साडे पिंडां विच शबदां दा अमुक्क
खज़ानां पिआ है, कि सानूं होर भाशावां, खास कर अंग्रेजी तों
शबद उधारे लैण दी लोड़ नहीं, आपणी इस धारना दे हक्क विच उह
दलील दिंदे होए कहिंदे हन कि फारसी विच कुल्ल 314 अगेतर
अते पिछेतर हन, अते इह बड़ी अमीर ज़ुबान मन्नी जांदी है, जद
कि पंजाबी विच दो हज़ार अगेतर अते पिछेतर हन, जिन्हां दी
वरतों वक्खो-वक्खरे भाव अरथां वाले कमाल दे शबद सानूं मिल
सकदे हन!'' (पंजाबी ट्रिबिऊन, 21 जून 2007 सफा 8)
उपरोकत विचारां अनुसार जे असीं थोड़ी होर गहु नाल पंजाबी
ज़ुबान उत्ते तवज्जो देईए तां शाइद असीं पंजाबी ज़ुबान दे
अमीर शबद भंडार तों वाकिफ होवांगे, ते शाइद फिर सानूं
पंजाबी ज़ुबान लई होर भाशावां दा सहारा ना लैणा पवे।
पंजाबी बोली इक पुराणी बोली है, पर इस बोली ने आपणा
साहित्तक सफर कुझ देर नाल शुरू कीता। भाशावां राज बदलण दे
नाल इक दम नहीं बदल जांदीआं, सगों राज बदलण दे नाल नाल
समाज विच आई तबदीली वी बोली दे विकास उप्पर प्रभाव पाउंदी
है। पंजाबी दा अरंभ असीं 1000ईसवी तों मन्नदे हां, इंझ
1000ई. तों भाव इह नहीं कि इस काल विच भाशा ने इक दम आपणा
रूप वटाइआ। पंजाबी विच बोली दे लच्छण इक दो सदीआं पहिलों
आउणे शूरु हो गए सन। 1000ई विच पंजाबी भाशा दा रूप पूराणी
भाशा तों वधेरे फरक वाला हो गिआ होवेगा, गिआर्हवीं सदी तों
पंजाबी दा आरंभ मन्न के पंजाबी दे विकास दीआं चार अवसथावां
मन्नीआ जा सकदीआं हन:-
आरंभक अवसथा:-1000 तों 1400ई तक्क:
इस काल विच भाशा अजे बिलकुल मुढ्ढले रूप वाली सी, पंजाबी
वाले बहुत सारे लच्छण निक्खर चुक्के सन, पर पुराणी भाशा
दीआं चोखीआं विशेशतावां अजे बाकी सन। भाशा अजोके रूप नालों
जिआदा संजोगातमक सी, कारकी पिछेतर आम वरते जांदे सन,
संबंधकां दी वरतों हंदी सी, पर बड़ी सीमित सी, सहाइक किरिआ
बहुत घट्ट वरती जांदी सी। ह्रसव सवर शबद दे अंत विच आम
वरते जांदे सन! श/ज़/य दीआं धुनीआं इस समें मौज़ूद नहीं सन,
बाबा फरीद दी बाणी एसे काल दी बाणी है।
विकास अवसथा:- 1400 तों1700ई तक्क:- इस काल नूं गूरु काल
वी किहा जांदा है। इस काल दी भाशा दे नमूने सिक्ख गूरु
साहिबानां दी बाणी विच भाई गूरदास दीआं वारां विच, शाह
हुसैन, सुलतान बाहू आदि सूफी फकीरां दीआं रचनावां विच अते
दमोदर पीलू आदि किस्साकारां दीआं रचनावां विच मिलदे हन। पर
गूरु साहिबान ने भाई गुरदास दी बोली सूफीआं ते किस्साकारां
दी बोली नालों बहुत फरक वाली दस्सी है। इस दे दो कारण हन{
पहिला इह कि बाणी दी भाशा भारती साहितक्क परंपरावां दे
अनुकूल है। इस भाशा दा रूप उस समें दी बोलचाल दी भाशा नाल
कुझ फरक वाला होवेगा। दूजा कारण इह है कि बाणी दी भाशा तां
साडे तक्क आपणे ठीक मुढ्ढले रूप विच ही पुज्जी है, पर
किसाकारां ते सूफीआ दीआं रचनावां दा मूल रूप विच मगरों कई
प्रकार दा रल्हा होइआ है, गुरबाणी दी भाशा नूं इस काल दी
प्रतीनिध भाशा मंनिआ जांदा है।
प्रपक्कता दी अवसथा:-1700तों 1850ई तक्क:-इस काल दी भाशा
दे वधेरे उदाहरण किस्साकावि विच्चों मिलदे हन, वारस शाह,
हाशम, अहिमद शाह, शाह मूहंमद इस काल विच उघ्घे किस्साकार
होए हन। 'नज़ाबत दी वार' ते 'बुल्हे शाह दे कलाम' इसे काल
दे हन। ठेठ पंजाबी वारतक विच 'प्रेम सुमारग ग्रंथ' है। इस
काल विच भाशा दा रूप सथिर हो गिआ। इस काल विच 'गूरु ग्रंथ
साहिब' दी रचना होई ते पंजाबी बोली नूं इक पहिचाण मिली।
गूरु ग्रंथ साहिब पंजाबी बोली दे अमीर विरसे दी पहिचाण है।
गूरु नानक देव जी सिक्ख धरम दे मोढी बणे, उना्हं ने पंजाबी
विच बाणी रचना कीती परंतू उना्हं दी बाणी दा मूल रूप
पंजाबी वाला नहीं सी। पंजवें गूरु स्री गूरु अरजन देव जी
ने गूरु ग्रंथ साहिब दी रचना कीती,जिस दा मूल रूप पंजाबी
ही सी।
सहितक्क प्रभावां दी अवसथा:- 1850 तों 1900 तक्क :- इस काल
दा आरंभ अंग्रेज़ी राज दे आउण नाल होइआ, इस वेले तक्क
पंजाबी बोली दी वरतों बोलचाल तों इलावा धारमिक कावि,
किस्सा आदि लिखण लई हुंदी सी। उस वेले साहित रचना दा मुक्ख
माधिअम कविता ही सी पर अंग्रेज़ां दे आउण नाल इक विगिआनक
युग्ग दी शुरूआत होई ते साहित रचना दा खेतर होर विशाल हो
गिआ। इस वेले तक्क पंजाबी केवल लोक भाशा नहीं सी रहि गई
सगों इह विदवानां दी भाशा बण गई सी। आम बोलचाल दी पंजाबी
नालों साहितक्क प्रभावां वाली पंजाबी दा महत्तव वध गिआ सी।
साहितक्क खेतरां विच सटैंडरड पंजाबी दी वरतों होण लग पई
सी। साहितक्क पंजाबी ते आम बोलचाल वाली पंजाबी विच वी अंतर
आ गिआ सी अते इस वेले तों ही पंजाबी आधुनिक लीहां ते आपणा
सफर शूरु करदी है।
अधुनिक प्रभावां वाली अवसथा 1900तों 1947 ई तक्क:-इस वेले
तक्क विगिआनक युग्ग शुरू हो चुक्का सी। भाई वीर सिंघ,
प्रो. पूरन सिंघ, आदि वरगे विदवान पंजाबी भाशा नूं नवें
आयाम दे रहे सन। इन्हां दी भाशा उप्पर साहितक्क भाशा दा
प्रभाव सपशट दिसदा है। पंजाबी भाशा वी विशव पद्धर ते आपणे
आप नूं सथापित करन लई यतनशील हुंदी है।
देश वंड दे प्रभाव वाली अवसथा 1947तों 1960 ई तक्क:-
हिंदूसतान दी वंड होण नाल सब तों वध धक्का पंजाब अते
पंजाबीअत नूं लगा। पंजाब दा बहुत वड्डा हिस्सा सरहद्द पार
(पाकिसतान) चला गिआ अते पंजाबी बोली वी वंडी गई। वंड दी
मार झल्ल्ह चुक्की पंजाबी बोली नूं मुड़ आपणे पैरां ते खलोण
लई संघरश करना पिआ जो अजे तक्क जारी है। अंम्रिता प्रीतम,
प्रो. मोहन सिंघ वरगे विदवान कवीआं ने पंजाबी बोली नूं
विशव पद्धर ते पछाण दवाई। असीं आम राए मुताबिक कहि देंदे
हां कि अंग्रेजां ने हिंदूसतान दी वंड कराई, 'ते उन्हां
सदका ही साडी मां बोली पंजाबी दा इह हशर होइआ अते पंजाबी
पच्छड़ गई। जे असीं ज़रा गोर नाल विचार करीए, तां शाइद असीं
इस नतीजे ते वी पहुंच जांदे हां कि अंग्रेज़ां दा आपणी मां
बोली अग्रेज़ी लई इह प्रेम ही सी, जिस करके उह अग्रेुज़ी नूं
हिंदूसतान ही नहीं सगों पूरी दुनीआं दी बोली बणाउणा
चाहुंदे सन। हुण सवाल इह है कि असीं आपणी मां बोली लई की
कीता ते की कर रहे हां? अंग्रेज़ी लई अज्ज एनां रोला किउं
नहीं पै रिहा?
वरतमान प्रभावां वाली अवसथा 1960 तों हुण तक्क:-1966 विच
पंजाब इक वारी फिर वंडिआ गिआ, ते पंजाबी बोली दी फिर वंड
हो गई। हुण पंजाबी केवल पंजाब दी धरती दी ही मालकण रहि गई
सी। पंजाब विच पंजाबी ने सरकारी भाशा दा दरजा हासिल कर
लिआ, सकूलां विच पंजाबी दी पड़ाई लाज़मी कीती गई, सरकारी
नोकरी लई वी पंजाबी दी पड़ाई इक लाज़मी शरत वजों रखी गई,
पंजाबी उच्च सिख्खिआ दा माधिअम वी बण गई।
''इक पासे यू. ऐन. उ. दी रिपोरट अनूसार आउंदे पंजाह सालां
विच पंजाबी भाशा खतम हो जाएगी, तां दूजे पासे कनेडा अते
ब्रिटिश कोलंबीआ राज विच पंजाबी नूं सरकारी मानता दित्ते
जाण दी खबर वी है, इन्हां देशां दीआं युनीवरसिटीआं विच
पंजाबी दी पड़ाई वी कराई जा रही है'', (पंजाबी ट्रिबिउन, 17
अगसत 2008, सफा 6, पंजाबी बोली दे नवें घर)
उपरोकत विचार दे हवाले नाल इह गल्ल दरुसत है कि पंजाब अते
भारत विचों पंजाबी अगले पंजाह सालां विच खतम हो जाएगी जे
असीं मां बोली प्रती आपणी जिमेंवारी ना समझी। इक पासे साडे
लई इह फखर करन वाली गल वी है कि विशव पद्धर ते पंजाबी नूं
मानता मिल रही है पर दूजे पासे सानूं आपणी जिमेंवारी वी
समझ लैणी चाहीदी है। इह साडी गैरजिमेंवारी दा ही नतीजा है
कि साडी धरती ते ही पंजाबी दा भॱिवख बहुता रौशन नहीं किउं?
इस दे होर वी कई कारण हन:-
1. पंजाबी बोली बोलण वाले ही पंजाबी नूं पेंडू बोली कहि के
नकारदे हन। पंजाबी बोलण दी बजाए असीं अग्रेज़ी बोलण नूं
तरज़ीह देंदे हां। शाइद असीं अग्रेज़ां दे उस सुपने नूं
साकार कर देणा चाहुंंदे हां, जिस दा ज़िकर मैं उप्पर कर
चुकी हां।
2. जे पंजाबी विच हो रहे खोज कारजां उत्ते झात मारीए तां
लगदा है कि हर खोज करता नवीआं पंजाबी लिखतां उत्ते ही खोज
करनी बेहतर समझदा है, बजाए कि पंजाबी पुरातन साहित जां
पंजाबी बोली दे इतिहास बारे खोज करन दे।
3. पंजाबी बोली विच रचिआ जा रिहा लच्चर साहित अते अज्जकल
दे लच्चर पंजाबी सभिआचार ने पंजाबी बोली दे पल्ले कुझ नहीं
छड्डिआ। पंजाबी साहित अते पंजाबी सभिआचार दे मालक अखवाउण
वालिआं नूं मां बोली पंजाबी प्रती ज़िमेवारी दा अहिसास होणा
चाहीदा ह।.
4. पंजाबी बोली दी सेवा करन हित्त बणीआं वक्ख-वक्ख
संसथांवा, अकादमीआं आपणी जिमेवारी तों बिलकुल कोरीआं हन।
पंजाबी बोली लई इन्हां वलों कुझ नहीं कीता जा रिहा। इह
सिरफ घटीआ राजनीती दा हिस्सा बण के रहि गईआं हन।
अज्ज तक्क पंजाबी ज़ुबान बारे जो वी लिखिआ जांदा रिहा है,
उह केवल सिख्खिआ अदारिआं अते विदवानां तक्क ही सीमित रिहा
है। पंजाबी भाशा विच हो रही हर हलचल नूं आम लोकां तक्क लै
के जाण दी लोड़ है। आम लोकां दी ज़ुबान पंजाबी नूं आम लोकां
दी ज़ुबान बणा के ही लोकां तक्क पहुंचाइआ जाणा चाहीदा है।
जे असीं इह चाहुंदे हां कि पंजाबी सदीआं तक्क जीउंदी रहे
तां सानूं पंजाबी बोली प्रती आपणी सोच दा दाइरा होर वधाउंण
दी लोड़ है!
****
डा. जसबीर कौर
#74 फेस 3ए मोहाली
मोंबाइल 9872117774
०००००
(11 October 2008)