مُکھ پنہ    

لیکھ/جانکاری/وِچار/پٹھن

 لِکھاری

ولَیتی چُڑیلاں

-گُربیر سنگھ بُھلّر, سوِٹزرلینڈ-

اج توں قریب پندراں - سولاں سال پہلاں دی گلّ ہے۔ میں, میری چھوٹی بَھین کنول اَتے میرا اِک دوست رنجیت سنگھ کلسی, اِکّو سائیکل ’تے سکول جایا کردے ساں۔ میں اَتے کلسی اٹھّویں جماعت وِچّ ہووانگے اَتے کنول اجے دُوجی جاں تیجی جماعت وِچّ۔ کئی وار اسیں سویرے تیار ہو کے کلسی دے گھر جاندے تے جے کَدے اوہ پہلاں تیار ہو جاندا تاں اوہ ساڈے ولّ آ جاندا۔ ایہہ کرم لگّبھگّ 2-3 سال جاری رِہا۔ سکول نوں جاندیاں راہ وِچّ ریلوے فاٹک پَیندہ سی تے اُس توں اگّے دو راہ ہو جاندے سن۔ اِک تاں سِدّھا سڑکے سڑک سی تے دُوجا ریلوے دی زمین وِچّ لگّے سفَیدیاں وِچّوں دی جاندا سی۔ بہُتی وار اسیں سفَیدیاں ولّ دی جایا کردے سی, شاید اوہ رستہ کُجھ چھوٹا سی جاں سانوں وَیسے ہی پسند سی۔

ریلوے لائن دے نال خالی پئی تھاں وِچّ کئی وار, سویرے ٔ سویر لوکاں نے ٹونیں کِیتے ہُندے سن۔ اِک دِن اسیں ویکھیا کہ اِک کالے رنگ دے کپّڑے وِچّ ناریئل اَتے کُجھ ہور نِک-سُک جیہا ولھیٹیا پیا ہے۔ اُتسُکتا وسّ اسیں نیڑے جا کے ویکھناں چاہیا۔ کلسی دی اِک لتّ بچپن وِچّ پولیو دی شکار ہو گئی سی تے اوہ وانس دے مضبوط جِہے ڈنڈے دے سہارے نال تُردا سی۔ میں اُس ڈنڈے نال ناریئل نوں ہِلایا تاں اُس وِچّوں ہور نِکسُک دے نال نال پنجاں روپئیاں دا نوٹ نِکل آیا۔ سانوں ہور کی چاہیدا سی۔ اسیں پَن٘ج روپیئے چُکّ کے جیب ’چ پائے تے ٹونیں والا ناریئل - پتہ نہیں کِیوں - ڈنڈے نال بھنّ-توڑ کے کھِلار دِتّا۔ پتہ نہیں ٹوناں کرن والے دی کوئی منشا پُوری ہوئی ہوویگی کہ نہیں, پر سکولوں چُھٹّی ویلے ساڈی پیٹ پُوجا ضرور ہو گئی۔ جدوں گھردیاں نوں آپنیں بہادری دی کہانی سُنائی تاں چنگی جھاڑ-جھنب ہوئی۔ خیر, اُس توں بعد کدی پَن٘ج روپیئے تاں نا لبھّے پر اسیں گاہے ٔبگاہے پنگا لَے ہی لَیندے سی۔ جے ساتھوں ہور کُجھ ناں سردا تاں اسیں کِسے دا کِیتا ٹوناں کھِلار ضرور دِندے سی۔ سُنِیاں سُنائیاں گلاّں مطابق ٹونے- ٹامن کرن والے ساڈی نفرت دا پاتر ہی ہُندے سن۔
جدوں کالج گئے تاں ایہہ سوچ بنی کہ جادو ٹونیں آدِک وہم بھرم ساڈے ان پڑھ پینڈو سماج دے ہی روگ ہَن۔ اِیوں جاپدا سی کہ وِدیشاں وِچّ لوک پڑھے لِکھے ہون کرکے وہماں بھرماں دی کوئی ہوند نہیں ہوویگی۔ پر ہُن وِدیشاں وِچّ گُھم پھِر کے ویکھن توں بعد ایہہ پتہ لگّا ہے کہ وہم بھرم کِسے نا کِسے رُوپ وِچّ ہر مُلک اَتے سماج وِچّ پائے جاندے ہَن۔ سمیں اَتے ستھان مطابق ایہناں دے رُوپ وِچّ تبدیلی ضرور آ جاندی ہے۔ اِسّ گلّ وِچّ کوئی شکّ نہیں کہ پچھّمیں مُلکاں وِچّ ترکشیلتا دا وِکاس بھارت نالوں کُجھ پہلاں ہون کرکے اِتّھے مُقابلتاً ودھیرے لوک وِگیانک دِرِشٹیکون دے دھارنی ہَن۔ اِس سبھ کاسے دے اِتہاسک, سماجک جاں منووِگیانک کارنا بارے چرچہ کر سکنا میرے مقصد اَتے سمرتھّا توں باہری گلّ ہے۔ گلّ تاں میں ایہہ دسّنی چاہُندا سی کہ بھاویں پچّھم وِچّ دھرم دی پکڑ کافی ڈھِلّی ہو چُکّی ہے اَتے آپنے آپ نوں ناستِک منّن والیاں دی گِنتی دِنو دِن ودھ رہی ہے, پر اج وی بہُت سارے یورپی لوک ہَن جو کِسے اِتہاسک گِرجے دے پادری کولوں ارداس کروَا کے راضی ہون دی آس کردے ہَن جاں کِسے ربّی چشمیں دے پانی وِچّ اِشنان کرکے روگ مُکتی پراپت کرن جاندے ہَن۔ جیوں جیوں ایہہ پتہ لگّ رِہا ہے کہ ایلوپَیتھِک عِلاج پرنالی دے کئی سائیڈ-اِفَیکٹ ہَن, یورپی لوک عِلاج دے ہور ہور طریقے اپنا رہے ہَن۔ ہربل, ایکوپنکچر, رِفلَیکسولوجی, یوگا اَتے سپِرِچوئل ہیلراں دی چاندی ہے۔ جس نوں پنجاب دے پِنڈاں وِچّ ‘ہتھ ہولا کرنا’ جاں ‘فانڈا’ کرنا کیہا جاندا ہے, لگبھگّ اوسے تراں دی کِریا نوں پچّھم وِچّ ‘سپرِچُِئل ہیلِنگ’ (نپرِٹُِئل ہائلنِگ) جاں ‘اؤرا کلینسِنگ’ (اُرٔ چلائنسنِگ) دے نام نال ویچیا جاندا ہے۔

اِتہاس دے پنّے پھرولیاں پتہ لگّدا ہے کہ پُراتن سمیاں وِچّ یورپی لوک بُھوت ٔ چڑیلاں اَتے جادو ٹونیاں وِچّ کافی وِشواس رکّھدے سن۔ 15ویں ٔ 16ویں صدی دوران تاں جادوگرنیاں / چُڑیلاں (ّٹِچہاس) دا ڈر اِک طرح دے ہِسٹیریئے دا رُوپ لَے چُکّا سی۔ لوک اِس تراں اِس دی گرِفت وِچّ آئے کہ اُوہناں نے شریآم جادوگرنیاں نوں پھڑ-پھڑ کے مارنا شروع کر دِتّا۔ اِس جبر دا شکار ہون والیاں وِچّ بہُو گِنتی (90 پرتیشت) عورتاں دی سی۔ انگریزی دا شبد ‘ّٹِچہ’ کِسے وی اجیہے وِیکتی لئی ورتیا جاندا ہے جس بارے ایہہ سمجھیا جاندا ہووے کہ اُس کول کوئی جادوئی شکتِیاں ہَن اَتے اوہ آپنے جادو دے اثر نال کِسے ہور نوں پربھاوِت کر سکدا ہے جاں کوئی جانی-مالی نُقصان پہُنچا سکدا ہے۔ پہلاں تاں ایہہ شبد, عورت مرد دوواں لئی ورتیا جاندا سی پر اجوکی انگریزی بولی وِچّ اِس دی ورتوں کیوَل عورت لئی ہی کِیتی جاندی ہے۔ وشیش گلّ ایہہ کہ جہڑے لوک اجہیاں ہی جادوئی شکتِیاں نال کِسے نوں جادو دے ماڑے اثر توں بچا سکدے ہون, اُوہناں لئی ایہہ شبد نہیں ورتیا جاندا۔ اجیہے جھاڑ-فوک کرن والے بابیاں (سورچارورس) جاں سیانیاں (ّسامان) دی پُراتن پچّھمی سماج وِچّ چنگی قدر سی۔ ‘ّٹِچہاس’ یعنی کہ بُھوتنِیاں, چُڑیلاں جاں جادوگرنیاں بارے ایہہ سمجھیا جاندا سی کہ اوہ ‘شیطان’ دے سنپرک وِچّ ہُندِیاں ہَن, رُوپ بدل سکدیاں ہَن, اُڈّ سکدیاں ہَن اَتے کئی پرکار دے جادو کر سکدیاں ہَن۔ تصویراں جاں کارٹون فِلماں وِچّ وی چُڑیلاں نوں اِک جھاڑو دے سہارے اُڈدا وِکھایا جاندا ہے۔ مینوں یاد ہے کہ پنجاب وِچّ وڈّے مُنڈے چھوٹیاں نوں ڈراؤن لئی بُھوتاں دِیاں گلاّں سُنایا کردے سن اَتے دسّدے سن کہ چُڑیلاں دے پَیر پُٹھّے ہُندے ہَن اَتے اکّھاں لال ہوندیاں ہَن۔ رُوپ بدلن والے ‘شلیڈے’ دی گلّ تاں کئیاں دے مُونہوں سُنی سی۔ ایہہ وی سُنیا سی کہ رات - براتے باہر اندر جاندیاں ہتھ وِچّ دھاردار جتھیار رکّھن جاں لوہے دا کڑا پہنن نال بُھوت-چُڑیلاں توں بچیا جا سکدا ہے۔ ہُن وی پنجاب دی کڑے بناؤن والی اِک مشہور کمپنی, ایہہ کہِہ کے آپنے کڑے ویچدی ہے کہ اُوہناں دے کڑے ڈر توں بچاؤندے ہَن۔
پچّھم وِچّ عیسائی متّ دے پھَیلأ توں پہلاں لوک کئی چھوٹے چھوٹے دھرماں وِچّ وِشواس رکّھدے سن۔ ایہناں وِچّوں اِک سی ‘وِکّا’(ّچِچٔ)۔ اِس دھرم نوں منّن والے لوک جادو ٹونے وِچّ کافی وِشواس کردے سن۔ اوہ جنتراں ٔ منتراں نال لوکاں دا عِلاج اَتے ہور دُکّھ تکلیفاں دُور کرن دی کوشش کردے سن۔ پر عیسائی متّ نے اِس سبھ کاسے نوں بے ہودہ منّنا شروع کر دِتّا اَتے اِس تے اِک طرح نال پابندی ہی لا دِتّی۔ جس کِسے تے وی لوکاں نوں شکّ پَیندہ, اُس نوں پھڑ کے اُس تے مُکدّماں چلایا جاندا, تشدّد کِیتا جاندا اَتے بہُتی وار کِسے نا کِسے تراں گُنانہگار ثابت کر کے موت دی سزا دے دِتّی جاندی۔ سزا دین دا طریقہ ‘پھانسی’, ‘سِر قلم کرناں’ جاں ‘بنّھ کے ساڑ دیناں’ آدِ کُجھ وی ہو سکدا سی۔ پُراتن چِتّرکاری وِچّ عام طور تے جادوگرنیاں نوں ساڑدے ہوئے ہی چِتّریا گیا ہے۔ کئی تھاواں تے لتّاں باہواں بنّھ کے دوشن نوں پانیں وِچّ سُٹّ دِتّا جاندا سی۔ جے تاں اوہ ڈُبّ گئی تاں سمجھو کہ اوہ بے قصور سی اِس لئی قُدرت دی رچناں ‘جل’ نے اُس نوں سویکار کر لیا۔ پر جے اوہ نا ڈُبّی تاں سمجھو کہ گُناہ گار ہون کرکے پانیں نے وی اُس نوں قبول نہیں کِیتا۔ کیہا سوہناں انصاف ہے, یعنی کہ بھاویں چھُری خربوزے تے ڈِگّے ’تے بھاویں خربوزہ چھُری تے, ڈھِڈ تاں خربوزے دا ہی پاٹناں ہے۔ ایہہ تاں بھارت وِچلے اَگنی پریکھیا والے رِواج توں وی اگّے دی گلّ ہو گئی۔

جے کَدے موسم دی خرابی جاں گڑے مار نال فصلاں تباہ ہو جان جاں کِسے دا مرد نپُنسک ہو جاوے جاں گاں اچانک دُدّھ دینوں ہٹ جاوے تاں اِس نوں جادو ٔ ٹونیں دا اثر سمجھیا جاندا سی۔ اِس بلا نوں ٹالن لئی کِسے نا کِسے نوں بلی دا بکّرا بنا کے دوش اُس دے سِر مڑھ دِتّا جاندا سی۔ اکثر ہی پِنڈاں وِچلِیاں دُشمنِیاں, گِلے - شِکوے, شریکیباجیاں اَتے پُرانِیاں کِڑاں کڈّھن لئی ہی کِسے تے اجیہے دوش لگّدے سن۔ انکڑے دسّدے ہَن کہ جہڑے سالاں وِچّ موسمی جاں ہور کارناں کر کے فصلاں دے جھاڑ گھٹّ رہے, بہہُتیاں چُڑیلاں وی اُوہناں سالاں وِچّ ہی ماریاں گئیاں۔ اِتہاسکار اِس دَور نوں ‘ّٹِچہ ہُنٹ’ یعنی کہ جادوگرنیاں جاں چُڑیلاں دے شکار دا دَور کہندے ہَن۔ ایہہ ورتارا عیسوی سال 1450 توں لَے کے 1700 تکّ فرانس, سوِٹزرلینڈ, جرمنی اَتے انگلینڈ سمیت یورپ دے بہُتے ہِسّیاں وِچّ زوراں تے رِہا۔ اِک اندازے مطابق اِس سمے دوران کِیتے گئے قتلاں دی گِنتی چالی ہزار توں اِک لکّھ دے درمیان ہو سکدی ہے۔ کِہی وِلکھّن گلّ ہے کہ ایہناں سارے لوکاں نوں جس طریقے نال ماریا گیا اوہ اُس سمیں دے عدالتی, قنونی جاں سماجک پکّھوں نا صِرف واجب سگوں انصاف بھرپُور وی سی۔ 1494 وِچّ اِک جرمن لیکھک نے تاں پُورے دا پُورا مَینوئل چھاپ دِتّا سی, جس وِچّ چُڑیلاں نوں پچھانن توں لَے کے, اُوہناں توں بچن اَتے اُنہاں نوں ختم کرن دے طریقیاں دا ورنن سی۔ اِس کتابچے دے کئی ایڈیشن چھپے تے پُورے یورپ وِچّ ورتے جاندے رہے۔
1423 توں 1666 دے درمیان کیندری سوِٹزرلینڈ وِچّ ستھِتّ ‘سُرسی’ نامک قصبے وِچّ جادوگرنیاں تے 60 دے قریب مقدمے چلا ئے گئے۔ جِنہاں وِچّوں بہوتیاں نوں موت دی سزا سُنائی گئی۔ جس قتّل گاہ وِچّ جادوگرنیاں نوں سِر وڈّھ کے جاں ساڑ کے ماریا جاندا سی, اُس دے بالکُل نیڑے ہُن اِک عجائب گھر بنایا گیا ہے۔ اِس عجائب گھر وِچّ بالکُل اُس سمیں ورگا ماحول سِرجیا گیا ہے۔ اندر وڑدیاں ہی, نِیویاں چھتّاں, مدّھم روشنیں, پُرانے سمیں دا ساجو سمان, وِچِتّر گندھ اَتے گڈّے ٔ ٹانگیاں دے پہیئے چیکن دِیاں آوازاں, 16ویں صدی وِچّ پہُنچے ہون دا آبھاس دِندیاں ہَن۔ اندر وڑن توں پہلاں, جادو دے اثر توں بچن لئی پوِتّر جل, لُون جاں برَیڈّ دے ٹُکڑیاں نال آپنیں آپ نوں ہتھیاربند کرن دا موقع دِتّا جاندا ہے۔ پُرانے سمیاں وِچّ لوک سمجھدے سن کہ ایہہ چیزاں بُھوت چُڑیلاں دے اثر توں بچن لئی کارگر ہَن۔ اِتھوں تکّ کہ نِکّیا نِکِّیاں کتاباں - جِنہاں دے ہر پنّے تے ‘وِرجن میری’ (مریئم) دی تصویر چھپی ہُندی سی ٔ بازار وِچّوں مِل جاندیاں سن۔ رات نوں سفر کرن لگّے لوک اُس کتاب دا اِک پنہ پاڑ کے کھا لَیندے سن تے آپنیں آپ نوں سُرکھِّئت محسوس کردے سن۔ کیہا جاندا سی کہ چُڑیلاں ہنیرے وِچّ جگدیاں ہَن اَتے اُوہناں نوں پچھانن والے خاص تراں دے شیشے وی مِلدے سن۔ اِیوں جاپدا ہے کہ لوکاں دے وہماں بھرماں توں وپاری ضرور موٹی کمائی کردے رہے ہونگے۔

اِک تلوار -جس نال پتہ نہیں کِنّیاں کُ چُڑیلاں دے سِر قلم کِیتے گئے ہونگے- اِس نُمائش وِچّ خاص کِھچّ دا کیندر ہے۔ دسّدے نے کہ اِس تلوار دا شکار ہون والے وی شاید اِس نوں ویکھکے کُجھ سوکھ محسوس کردے ہونگے کیونکہ ایہہ تلوار اُوہناں نوں جِیوندے جی سڑن دے تسیہے توں بچائ دِندی سی۔ اِس توں علاوہ نِکِّیاں نِکِّیاں ویڈیو فِلماں اُس دَور دِیاں گھٹناواں اَتے سماجک حالات ‘تے جھات پواؤندیاں ہَن۔ ایہناں فِلماں وِچّ کیندری سوِٹّزرلَینڈ دی واسی اِک عورت نال 1960 وِچّ کِیتی گئی گلّ بات وی شامل ہے۔ اوہ عورت دسّدی ہے کہ کِویں اُسدے گوانڈھیاں نے اُس ’تے چُڑیل ہون دا دوش لایا, جس توں بعد اُسدی زندگی لگّبھگ تباہ ہی ہو گئی۔ اجہیاں ہور وی بہُت سارِیاں وِتھیاواں ہَن جو دسّدیاں ہَن کہ کِس طرح لوک مناں وِچّ پھَیلے بھرم دا استعمال کردیاں چلاک, طاقتور اَتے پربھاوشالی لوکاں نے کئی نِردوشاں دی بلی چڑھا دِتّی۔ سنیاں ہے کہ بہُت ہی پچھڑے ہوئے اَتے غریبی مارے کُجھ افریکن علا قیاں وِچّ چُڑیلاں مارن دا ایہہ کرم اج وی جاری ہے۔

-گُربیر سنگھ بُھلّر, سوِٹزرلینڈ
ای-پتہ: گُربرِ81بہُللئر‘ےئہو۔چوم

00000

20 December 2008

اِس رچنا سبندھی آپدے وِچاراں دا سُوآگت ہے
ای-میل کرو