اجے اوہ 7 وریاں دی سی, جدو اُس نوں آپنی ماں نال سارا کّم کرن وِچّ ہتھ وٹاؤننا پَے گیا۔ کھِڈاؤنیاں دی تھاں ہتھ وِچّ مانجا پھڑ پہلاں اُسنوں سارے گھر دی صفائی کرنی پَیندی تے پھِر آپنی ماں نال لوکاں دے گھراں وِچّ گوہا کُوڑا چُکّن جانا پَیندہ۔ بالڑی عمر دِیاں سارِیاں سدّھراں, بالاں نال کھیڈن دے چائ, کوہنیاں تکّ چوڑیاں چڑاؤنن دِیاں اُمنگاں سبھ وِسر گئیاں ۔ ہُن تاں اُس دی وینی وِچّ اُوہناں چوہاں گجریاں وِچّوں صِرف اِکو گجرا ہی باقی رہِ گیا سی, اوہ وی گوہے نال لِبڑیا, جس دا رنگ گُلابی توں مِٹی رنگا ہو چُکّیا سی۔ پچھلے سال اُس دا پیو اُس نوں موڈے تے چکّ کہ لاگلے پِنڈ وِساکھی دے میلے لَے گیا سی ۔ اُس نے صِرف میلہ ویکھیا ہی سی, چار گجرے چڑاؤنن توں سِوا آپنے منّ دی ہور کوئی ریجھ پُوری نہی سی کر سکی۔ ہورنا بچّیاں نوں ونّ سُونّیاں چیزاں لَیندے ویکھ اُس دے منّ اندر ترنگاں تاں چھِڑدیاں پر.........؟ اوہ کُجھ چِر لئی کھیالا وِچّ آپنے آپ نوں اُوہناں کھِڈاؤننیاں نال کھیڈدی محسوس کردی, ہورناں بچّیاں نوں جلیبِیاں, مٹھیائی کھاندے ویکھ اُس دے مُنہ وِچّ پانی تاں بھر آؤندا..... پر اوہ گُھٹّ بھرن توں سِوائے کُجھ ہور کرن دے اسمرتھّ سی ۔ اِک روپے دِیاں چار گُلابی رنگ دِیاں چوڑیاں اُس دے پیو نے اُس نوں لَے کہ دِتّیاں سن جو اُس نے پِنڈ آ کہ آپنیاں سارِیاں سہیلیاں نوں دسّن دا کھائب لیا سی ۔ پیو دے موڈھے ’تے چڑی اوہ بڑی بے-سبری نال پِنڈ اپڑن دی انتظار کرن لگّی۔ شاید اوہ سوچدی ہووے, ‘‘کِنیاں سڑنگیاں میریاں سہیلیاں میرے گجرے دیکھ کے’’
پیو دے موڈھے توں اُتردیاں ہی اوہ دوڑ کہ پِپّل والے چونک ولّ چلی گئی جِتھے اوہ تے اسدِیاں سہیلیاں روز کھیڈدیاں سن۔ سہیلیاں دِیاں باہواں وِچّ کوہنیاں تکّ وننگاں دیکھ, ونّ-سُونّے کھِڈائننے ویکھ اُس نے آپنے ارماناں نوں اندر ہی اندر دفنا لیا تے اوہ آپنی بانہہ وِچّ پائے چار گجریاں نوں پِچھے لکو گھر نوں ٹُر پئی۔
ماں بیمار رہندی سی اِک وڈّا بھرا کِسے زِمیدار نال آتھڑی کردا اے, پیو کدی سبزی دا پھیرا لگا لیندا تے کدی کِسے ہور شَے دا, دو ہور چھوٹِیاں بَھیناں وی نے۔ اِک چار سال دی تے دُجی دو سال دی ۔ ماں دی بیماری کارن اُس نوں لوکاں دے گھراں وِچّ آپنے اَتے نالدے پِنڈ گوہا کُوڑا چُکّن جاناں پیدا۔ اج پُورا سال ہو چُکّا اے, تے سویرے پھیر وِساکھی دا میلہ لگّنا اے۔ اُس نے آپنی بانہہ وِچّ بچے اِکّو اِک گجرے ولّ دیکھیا۔ چھوٹی عمر دے چائ وی چھوٹے-چھوٹے ہُندے نے ۔ اُس نوں یاد آیا کِویں اوہ آپنے پیو دے موڈھیاں ’تے چڑ کہ میلے گئی سی ۔
غریبی حیات دا سبھ توں وڈّا سراپ اے, تے غریب دی اولاد آپنے ماپیاں دے سُود دے ویاز وانگ ہی ساری عمر ہڈّ رگڑدے مر جاندے نے۔ کھورے کِنیاں پیڑھیاں اِس سراپ دا سایہ اُوہناں دی جنم کُنڈلی وِچّ بَیٹھا رہے گا کوئی نہیں جاندا۔ بھاویں کے اوہ چھوٹی سی پر اُسدی حسرت اُس دی عمر توں کایں گُنا وڈّی سی۔ اوہ سوچدی کے شاید ہی کدی اوہ آپنیاں کُہنیاں تکّ وننگاں چڑھا سکے۔ کِنی دیر سوچن توں بعد اُس نے آپنی ماں نوں حوصلہ کرکے کیہا,
‘‘بیبی مینوں دو روپئے دے خاں......’’
‘‘کِیو کی کرنے نے دو روپئے’’ ماں نے بیمار جِہی آواز وِچّ آکھیا۔
‘‘ماں مَے کوہنیاں تکّ چوڑیاں چڑاؤننیاں نے’’ اوہ بولی۔
ماں نے تھوڑھا جھِڑکدے ہوئے کیہا ‘‘گھر روٹی کھان نوں نہی تینوں چوڑیاں دی اگّ لگّی اے......’’ کم کر چُپّ کرکے ۔
سِکھر دُپِہرے مُڑکے دے نال دو ہنجھو اُس دِیاں اکّھاں وِچّوں کِر کے کُوڑے والے دابڑے وِچّ رُل گئے۔ آپنے بھار نالوں زیادہ بھارا دابڑا چُکّ اوہ حویلیوں باہر ہو گئی۔ زیادہ بھار چُکّن کارن اُس دِیاں لتّاں وی ٹیڈیاں-ٹیڈیاں ہو گئیاں سن۔
ماں دے منّ وِچّ آپنی دھی پرتی کایں طرح دے سوال اُپجدے تے کھاموس سُرق وِچّ ہی دم توڑ جاندے۔ کّم کاج مُکا کے اُسدی ماں نے اُس نوں گھر جان لئی کیہا تے آپ زِمیداراں دی حویلی وِچّ جھاڑو پھیرن لگّ پئی۔ حویلی صاف کرکے ماں نے سردارنی نوں کیہا۔
‘‘سردارنی جی...........اج وِساکھی اے کُجھ پیسے دے دِندے تاں.....؟’’
سردارنی نے سویر دِیاں بچیاں 5-7 روٹیاں تے دال دا کؤلا اُس دی باٹی وِچّ سُٹِّٔ۔ اِک پِتل دا ڈولو لسّی نال بھر دِتّا ۔
جا ہُن ......! کے اِتھے ہی بَیٹھی رہیگی ۔
‘‘سردارنی جی ..............کُجھ پیسے مِل جاندے تاں....................؟’’
’’چھوٹی ضِد کردی سی کے میلے توں چوڑیاں لَینِیاں نے ۔’’
.’’ویکھاں اگّ لگّی اے اینوں, کھان نوں روٹی نہیں چوڑیاں دی پئی اے۔’’ سردارنی رُعب نال بولی جِویں اوہ کِسے اُچ سَکتی دی مالک ہووے, تے کُجھ پیسیاں لئی ترلے کردی اوہ عورت اسدی غُلام۔
ماں اُٹھ کہ ٹُرن لگّی تاں سردارنی بولی۔
‘‘رُک جا ہُن دیکھدی آں جے کوئی ٹُٹّا ہویا تاں’’
تے اوہ اندرو جا کے پنجاں دا اِک ماڑا جیہا نوٹ کڈّھ لیائی ۔
’’لَے پھڑ میلہ منا لئی۔’’ ماں نے سِر نِوایا تے شُکرانے کردی گھر پرت آئی۔
چھوٹی دِیاں سارِیاں سہیلیاں آپنے گھر والیاں نال میلے گئیاں سن۔ اوہ پِپّل تھلّے اِکلّی ہی مِٹّی نال مَیلی ہوئی وننگ نوں دیکھ رہی سی ۔ کِنّاں چِر اوہ پِپّل تھلّے بَیٹھی ماں نوں اُڈِیکدی رہی کہ اُسنے سرداراں گھروں پیسے لیاؤننے نے ۔ اُسدا پیو وی اج دِہاڑی نا مِلن کرکے کِتے نہیں سی گیا۔ اوہ سُنّ ہوئی پِپّل دے مُڈّھ نال بَیٹھی رہی۔
کافی دیر بعد اُس دی ماں گھر پہُنچی, اچانک اُس دی وکھّی وِچّ پہلاں دی طرح ہی پِیڑ نِکلی تے مجّے دے ڈِگّ پئی ۔ اُس نے چھوٹی نوں آوازاں ماریاں۔ آوازاں سُن کے اوہ پِپّل تھلِّیو اُٹھ کہ گھر نوں بھجّی۔ اوہ سوچ رہی سی کے شاید ماں نے میرے لئی چوڑیاں لیاندیاں ہون۔ اُس دے گھر پہُنچدیاں ہی ماں نے اُس نوں پنجاں دا نوٹ پھڑاؤندیاں حکیم کولو دو پُڑیاں لیاؤنن لئی کیہا جہڑیاں اوہ پہلاں وی کھاندی ہُندی سی۔ چھوٹی دَوڑ کہ حکیم کولو پُڑیاں لَے آئی تے ماں نوں پھڑا کہ پانی دا گِلاس لیا دِتّا۔
شانم پَے چُکّی سی اُس نے چُلّھے وِچّ اگّ بالی, سرداراں دے گھروں آئیاں روٹیاں تتّیاں کِیتِیاں, گھر وِچّ پئے کُجھ آٹے دِیاں روٹیاں پکا کہ اُس نے آپنیاں دو چھوٹِیاں بَھیناں نوں کھُوال دِتیاں اَتے اُوہناں نوں سوال کہ ماں نوں دُوسری پُڑی وی کھُوال دِتّی۔ آپ وی اِک سُکّی روٹی کھا کہ اوہ ماں دے نال ہی ڈونگھی جِہی منجی ’تے سوں گئی۔
کُجھ دیر بعد اُس دی اکّھ لگّ گئی ۔
اُس نے آپنے کھائب وِچّ دیکھیا کے وِساکھی دے میلے وِچّ اُس نے آپنیاں کوہنیاں تکّ رنگ-برنگے غجرے پائے ہوئے نے ۔ اُس دِیاں سارِیاں سہیلیاں اُس دے کول-کول ڈھُکّ کے بَیٹھ رہیاں نے تے جِویں اوہ اہنا نوں کہِہ رہی ہووے,
‘‘پَرے رہِ ہتھ ناں لائی میرے گجرے مَیلے ہو جانگے’’
اُوہناں پلاں وِچّ جانو اوہ چوڑیاں وِچّ جڑی ہووے ۔ اچانک اِک چیک دی آواز نے اُس دی اکّھ کھولہہ دِتّی ۔ اُس نے اِک دم ماں ولّ دیکھیا, ماں مر چُکّی سی
اُس نے آپنے پُورے زور نال آپنی بانہہ آپنی ماں ہیٹھوں کھِچی ۔ اُس دی بانہہ وِچّ بچیا اِکو-اِک گوہے نال مَیلا ہویا غجرا وی ٹُٹّ چُکّا سی ۔

روزی سنگھ
سو-پھائن کمپیوٹر اِنسٹیچِیوٹ
پھتِہگڑ چوڑیاں (گورداس پور)
9988964633

*****

(8 January 2009) Unicode

ਰੋਜ਼ੀ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਲਿਖਾਰੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ