hrbKsL mksUdpurI

pMjfbI kivqf ivc pfsL df sQfn

hrbKsL mksUdpurI

pfsL

 

 

(ieh prcf kvI 'pfsL dI Xfd ivwc 24 julfeI nUM sfAUQfl ivwc krvfey jf rhy sfihqk-smfgm ivwc piVHaf jf irhf hY. progrfm df vyrvf lYx leI kilwk kro---->>>>>>)

****

   nkslvfdI lihr dy AuTfn qoN pihlF Auh kivqf ijsnUM pRgqIvfdI kivqf ikhf jFdf sI, AunHF gLrIb pyNzU lokF qoN kwtI hoeI sI, ijnHF leI Auh ilKI jFdI sI. ieh kivqf nf ienHF leI sI, nf ienHF dI sI, nf ienHF vfsqy sI, isrP ienHF lokF bfry ilKI hoeI AunHF kvIaF dI kivqf sI, ijhVy afp ienHF ivcoN nhIN sn. AunHF nUM pyNzU lokF dy jIvn df koeI iswDf qjurbf nhIN sI ijnHf bfry Auh ilKdy sn. ies leI AunHF dI kivqf ivwc pyNzU jIvn nUM Ausy iksm df pysL kIqf jFdf sI ijs qrHF df AunHF dIaF romFitk aYnkF ivcoN AunHF nUM idsdf sI. iehI kfrn hY ik poR: mohn isMG nUM pyNzU gLrIb iksfn dy KUh qy rwb vsdf idsdf sI qy aimRq pRIqm ieh ilK skdI sI:-

ieh rfq sfrI qyry iKaflF 'c gujLfr ky
huxy huxy jfgI hF swqy bihsLqF Ausfr ky
(sunyhVy ivwcoN)

   ieh swqy bihsLqF rfq nUM AusnUM hI ids skdIaF sn, ijsny pyNzU gLrIb lokF dy dwuKF Bry jIvn dI JfkI nUM nyiVEN nf dyiKaf hovy. nkslvfdI kvI ipMzF ivwc jMmy qy pyNzU lokF dy QuVF qy qMgIaF Bry jIvn dy cOigrdy ivc plLy sn. Auh ikvyN afpxy KUh qy vsdy rwb nUM dyK skdy sn qy nf hI Auh mihbUb dy iKafl ivc suwqy hoey swqy bihsLqF Ausfr skdy sn. ies leI ienHF kvIaF ny pyNzU jIvn nUM ijsqrHF df Auh hY, Ausy qrFH df icqrn df Xqn kIqf qy pfsL ies Xqn ivc afpxy sMgI sfQI nkslvfdI kvIaF nfloN sB qoN vD kfmXfb isWD hoieaf. Auh L afpxy nkslvfdI sfQIaF dI BfrU igxqI vFg Aus jwt jfiq ivcoL afeaf sI, ijs ivc afpxI iksm dIaF qMgIaF qursLIaF dy hox qy vI BUpvfdI swgoN iksy hwd qwk kLbfielI soc BfrU huMdI hY qy Auh ipMzF ivc vsdy byjLLmIn kMmIaF nfloN ikqy vDyry cMgf jIvn jI rhy huMdy hn. ies leI ienHF kvIaF ivc mfarkybfjLI kuJ vDyry hI BfrU sI.

   pfsL nkslvfdI kvIaF ivcoN ajyhf nfAuN hY ijsdI dyx nUM iksy qrHF vI axizwT nhIN kIqf jf skdf. AuhdI kfiv-pRiqBf AuhdI afpxI sI qy AuhdIaF kmjLorIaf Auhdy smyN dI smwucI pRgqIvfdI ivcfrDfrf, Kfs qOr qy nkslvfdI ivcfrDfrf dI dyx sn. ienHF kmjLorIaF df kfrn iksy hwd qwk Auhdf jwt iksfnI ipCokV vI sI. kvI dy qOr qy Auh nkslvfdI lihr dy pYdf hox, PYlx qy KyrUM KyrUM ho jfx dy smyN(1969-73) ivwc prvfn ciVHaf sI. Auhdf afgmn Aus smyN ivwc hoieaf sI jdoN pMjfbI sfihq ivwc pRgqIvfd, ijhVf asl ivc XQfrQk nhIN, romFitk pRgqIvfd sI, afpxy afKrI sfhF AuWqy puj igaf sI qy pwCm qoN afey pRXogvfd qy afDuinkvfd df dOr arMB ho cuwkf sI. ienHF nvyN arMB hoey vfdF df shI jvfb qF romFtk pRgqvfd dI QF afDuink XQfrQk pRgqIvfd hI dy skdf sI pr jvfb idwqf Aus juJfrvfd ny ijsdIaF nIhF Bfrq dy Aus smyN dy pRfpq XQfrQ dI QF bfhroN ley isDFqF qy itkIaF hoeIaF sn, ijhVy isDFq iksy hor DrqI aqy iksy hor lok smUhF dy pRfpq XQfrQ dy qF anukUl ho skdy sn, Aus smyN dy Bfrq dy XQfrQ dy kdficq anukUl nhIN sn. iksy lihr df Pyhl ho jfxf jF afpxy hI lokF ivc, ijnHF dy kilafx leI Auh lihr cflU hoeI hovy pYr nf jmf skxf, afpxy afp ivc hI ies gwl df prmfx huMdf hY ik Auh lihr smyN sQfn dIaF pRfpq siQqIaF dy anukUl nhIN sI. ieh qwQ Bfrq ivc afeI smuwcI kimAUinst lihr qy ivcfrDfrf leI vI Eny hI swcy hn.

   1950 ivc jMmy pfsL ny afpxI pihlI kivqf pMdrF ku sfl dI Aumr ivc ilKI sI qy Auh 19 sfl dI Aumr ivwc Bfrq dI kmAUinst pfrtI ivcoN dI lMGdf hoieaf nkslbfVI lihr dy asr hyT vI af igaf sI qy jylH ivc bYTy df Ausdf pihlf kfiv sMgRih 20 sfl dI Aumr ivc 'loh-kQf' dy nfAuN hyT Cp igaf sI. Aus smyN qwk AusdI skUlI pVHfeI mYitRk qoN vI Qwly hI sI. ies iksLor Aumr ivc Auh kI socdf hovygf? socdf hovygf vI ik nhIN? jF jjLbfq qy josL dI anHyrI ivwc AuV irhf hovygf. ies bfry kuJ kihx dI loV nhIN jfpdI, ikAuNik asIN afp vI qF kdIN ajyhI Aumr ivcoN lMGy hI sF. sfnUM pqf hI hY ik ies Aumr ivc nf afpxy mihbUb vrgf koeI hor idsdf huMdf hY qy nf afpxy apxfey afdrsL vrgf koeI hor afdrsL. bws ijsqrHF bfhrly rMg rUp nUM dyK ky ipafr ho hI jFdf hY AusyqrHF qwqy qwqy nfhiraF qy dunIaf bdl dyx dy ibnF socy smJy apxfey afdrsL nfl vI iek iksm df aMnHf iesLk ho jFdf hY. Pyr kOx dyKdf hY ik kI huMdf hY? imrjLy dI bwkI qoN PirsLqy zrn lwg pYNdy hn qy imrjLy qoN zridaF rwb nUM kFbf iCV jFdf hY. nqIjf ies aMnHy svY-Brosy df jo inkldf hY, Auh sB nUM pqf hY.

   iksLor Aumr ivwc pey ajyhy ipafr ijs ivc sPlqf vrqmfn smfjk qy afrQk ZFcy ivc sMBv nhIN huMdI, df pRBfv sMvydnsLIl mn qy bhuq zUMGf pYNdf hY. iksy iek nukqy qy mn dI iekfgrqf ho jfx dI afdq swuqy iswD pYdf ho jFdI hY, ajyhI afdq ijhVI iswD pursL bVI sfDnf ipwCoN pRfpq krdy hn. ieh afdq ipwCoN jf ky kfiv-isrjxf dI pRikiraf ivc bhuq hwd qk shfeI huMdI hY. pfsL dIaF afpxIaF ilKqF qoN ieh pqf lgdf hY ik Auh iksy kuVI nUM ipafr krdf sI. afpxI zfierI dy 1 jnvrI 1972 vfly sPy qy Auh ilKdf hY:-"[[[ies vrHy mYN qYnUM pRfpq kr ky hI rhFgf". ies aMdrfj qoN ieh sfP prgt huMdf hY ik ies qfrIKL qwk Auh afpxy ipafr ivc sPl nhIN ho sikaf sI. Pyr iesy zfierI ivc 10 jUn 1975 dI qfrIKL ivc drj hY:-" mYnUM ieh mMnx ivc sMg nhIN hoxI cfhIdI ik ipCly iqMn cfr vrHy mYN smuwcy qOr qy iek kuVI dy bfry hI socdf irhf hF". so Auhdf ipafr jnvrI 1975 qwk vI insPl sI. Ausdy kfiv-sMgRih "sfzy simaF ivc" (1978) ivc idwqIaF Aus dIaF kuJ kivqfvF ivcoN Ausdy ies ipafr dI zUMGfeI df pqf lgdf hY. ies sMgRih dI kivqf 'qYQoN ibnf' ivc Auh afpxI mihbUb qoN ibnF jo kuJ huMdf hY, Ausdf vrnx krdf hY. Ausdy ibnF Auh 'sfry df sfrf JKV' huMdf hY, 'lYnn qy afeInstfeIn' nfl vfkPI gMZdf hY. AusqoN ibnF Auh 'isDfrQ nhIN buwD' huMdf hY qy ies kivqf dI aMqm sqr hY:-

pr ikMdr! bldf jIvn mwQy lgdf hY
qYQoN ibnf mYN huMdf hI nhIN

 

   pfsL df ieh svY-kQn pVHn qoN ipwCoN ieh spsLt ho jFdf hY ik Auh buinafdI qOr qy ipafr df kvI sI qy afpxI mihbUb qoN ibnF Auh afpxy jIvn nUM insPl smJdf sI. ipafr ivcoN imlI inrfsLf dy kfrn hI Auh afpxy smyN dy smfjk qy afrQk vrqfry dy swc nUM bVI nIJ nfl dyK prK sikaf, BfvyN Aus vrqfry ipwCy luky asl kfrnF nUM smJx qy AunHF qoN Cutkfrf prfpq krn dy shI ZMg qrIikaF df nf AusnUM pqf sI nf Ausdy Aus vyly dy rfjnIqk rfh dsyiraF nUM pqf sI. Pyr vI pfsL dI kivqf ivc smF gujLrn nfl afAuNdf ivkfs asIN dyK skdy hF.

   'loh-kQf' ivc Ausdf ienklfbI josL vI Ausdy ipafr dy josL vFg aMnHf hY. bs imrjLy ny afpxy bfjLUaF dy jLor nfl sfihbF pRfpq kr hI lYxI hY, cMDV qy dfnfbfd dy sUrmy qF kfgjLI sLyr hn. jdoN bwkI dy KurF nfl AuVdI DUV dyKI qF Auh dum dbf ky nT jfxgy. jLrf ies sMgRih ivc idqI kivqf 'kfgLjLI sLyrF dy nF' ivcoN ieh sqrF pVH ky dyKo:-

sfzy leI qF qusIN iek Tokr dI mfr vI nhIN
sLfied quhfnUM afpxI hoNd df koeI vihm hY
mYN dsdF qusIN kI ho?
qusIN ikkr dy bIa ho
jF tuitaf hoieaf tokrf
jo kuJ vI cukx qoN asmwRQ hY

   gwl sfP hY, ieh josL mjLdUr vrg ivwcoN pYdf hoey ienklfbI df nhIN, grIbI dy lqfVy BUpqI/kLbfielI sMskfr-gRsq kwcI Aumr dy jwt df hY. ijvyN AusnUM ipafr dy mfmly ivc smfjk ivroD df zr nhIN sI, bs afpxI mihbUb nUM hr hflq ivc ijq lYx ivc XkIn sI, EvyN hI Auh nqIijaF qoN byprvfh rfj-swqf nfl tkrfAux leI iqafr qy kfhlf sI:-

ieh mlkF BUmIaF dI POj hwQF ivc aYqkI
msLIn gMnF lY ky inkl afeI hY
hux lYkcr df aimRq kfrgr nhIN hoxf
asIN qYQoN kdy nfbr nhIN, qUM jfxIjfx eyN
[[[asIN lohy dy pfxI dI vrKf krn lwgy hF
(sLrDFjlI)

   pfsL qy Auhdy sfQI ijs lohy dy pfxI dI vrKf krn dI gwl krdy sn, Auh dysI sfKLq dy tuwty Pwuty psqOlF 'coN hoxI sI qy AunHF df mukfblf ajyhI styt misLnrI nfl hoxf sI ijhVI qopF tYNkF qy hr iksm dy nvInqm mfrU hiQafrF nfl lYs sI. AuhnF nUM ies gwl df iPLkr krn dI loV nhIN sI, ikAuNik AunHF leI styt msILnrI qF bs 'kfgjLI sLyr' sI qy afm grIb lokF dy AuWTy hVH dy sfhmxy AunHF ny kdoN itk skxf sI.? Auh ilKdf hY:-

dyiKE ieh suwkI rotI Kfx vfly
quhfzy sLihr dy sVkF kmry
ingl jfx leI af phuMcy hn
(glLy sVy PuwlF dy nF)

   bs afpxI qwqI qy kwcI soc dy aDIn ieh iswtf kwZ ilaf ik nkslbfVI df ibgl vjx dI iZl sI ik Bfrq dy kroVF grIb lok vhIrF Gwq ky sLihrF vl qur pey hn qy ijq qF XkInI hY hI, afKr kfgjLI sLyr ikMnf ku icr lokF dy hVH sfhmxy Kloqy rih skdy hn. ieho jyhI gwl qF mohn isMG 1950 dy nyVy qyVy kih igaf sI:-

AuTxf jMqf df hVH hfQI ijvyN cMGfVnf
Dwus Ausny mfr ky qyrf azMbr pfVnf
JUTy qyry mfx nUM pYrF ivc liqafVnf
afAux vflI hY ikafmq hox vflI hoeygI
qFby df afsmfn bxsI Drq bxsI lohy dI
(kwc-swc ivcoN)

   AupRokq kQn pfsL dy nfl nfl sfry AunHF nkslbfVI qoN pRBfvq ho ky lihr ivc kuwdy qy ies lihr dy asr hyT ilKx lwgy kvIaF qy vI lfgU huMdf hY. bfad ivc pfsL ny afp vI afpxI ies kmjLorI nUM mMinaf sI. 1985 ivwc suKivMdr isMG rMDfvy nfl iek mulfkfq ivc pfsL afp kihMdf hY:-"myrf smuwcf rfjnIqk anuBv kcyrf sI. AudoN myry 'c nfarybfjLI dI sur BfrU sI". iesy mulfkfq ivwc iek hor pRsLn dy AuWqr ivc Auh kihMdf hY:- " [[[pihlF pihlF sfzy kol iek kfhl sI. lihr df sLor sI, ivcfrDfrf dI iek qwqBVwQI smJ sI[[[". ieh qwqBVwQI smJ Aus smyN dI siQqI df glq inrxf krn leI iksy hwd qwk qF ijLMmyvfr sI hI, pr jo kuJ AunHF nUM isDFq dy rUp ivc cIn dI kimAUinst pfrtI qoN imilaf sI, Auh vI qF ies qwqBVwQI smJ leI ijLMmyvfr sI. nfly sMsfr kimAUinst lihr dy lIzr vI kd ieh dsdy sn ik KLud soco qy KLud inrxf kro. Bfrq dIaF kimAUinst pfrtIaF df ieiqhfs bfhroN afey afdysLF dy asr hyT kIqy PYsilaF kfrn vfpry hfso hIxy hfdisaF nfl Biraf ipaf hY. ies qwqBVwQI smJ qy aQry josL dy iswty vjoN kivqf ivc spft nfarybfjLI qF afAuxI hI sI, Pyr vI nkslbfVI lihr dI pYdfvfr kvIaF ny ipMzF dy afm lokF dy jIvn nUM afpxI kivqf ivc iesqrHF pysL kIqf, ijsqrHF pihlF kdIN vI kIqf nhIN igaf sI. pr ijsqrHF pyNzUM lokF df jIvn pfsL dI kivqf ivc pysL hoieaf hY, Auh afpxI imsfl afp hI hY. AusdI kfiv-pRiqBf qyy ivlwKxqf dy drsLn Ausdy pihly kfiv sMgRih qoN hI hox lg pYNdy hn.

   pfsL df ieh gux AusdI dUjI kfiv pusqk 'AuWzdy bfjLF mgr'(1974) ivc hor vI vI AuGV ky sfhmxy afAuNdf hY. jLrf ieh sqrF pVH ky dyKo:-

jy qusIN mfxI hovy gMz 'c jMmdy qwqy guV dI mihk
aqy qwikaf hovy suhfgI hoeI vqr BON df
cMn cfnxI 'c cmkxf
qF qusIN sB jLrUr koeI cfrf krogy
hfbVI hoeI vot dI Aus prcI df
jo lflLF sut rhI hY sfzy KUhF dI hirafvl qy
ijnHF ny qwkIaF hn
koiTaF qy sukdIaF sunihrI CwlIaf
qy nhIN qwky, mMzI 'c sukdy Bfa
Auh kdy nhIN smJx lwgy
ik ikvyN dusLmxI hY- idwlI dI Aus hukmrfn aOrq dI
Aus pYroN nMgI ipMz dI kuVI nfl
(AuWzdy bfjLF mgr)

   ienHF sqrF ivc vrqy pyNzU jIvn nfl sMbMDq ibMbF dI kmfl dI vrqoN qoN qF iksy nUM vI ienkfr nhIN ho skdf. pr ienHF ivc idwqI rfjnIqk syD AuhI hY, ijho jyhI 'loh kQf' ivc sI. iewQy pfsL vot rfhIN iksy qrHF dI qbdIlI dI afs rKx dy ivruD Bugqdf hY aqy jmfqI ivroD nUM iek ivakqI nfl ivroD qk lY jFdf hY, ijvyN ik Aus ivakqI dI mOq nfl sfry jmfqI ivroD Kqm ho jfxy hox. 'AuWzdy bfjLF mgr' ivc vI Auh pihlF vFg hI ivakqIgq amlF qy ivsLvfsL jLfhr krdf hY qy sLhIdI dy rumFs ivc vI Ausdf XkIn Ausy qrHF kfiem hY:-

ijnHIN plIN mihbUb df husn
mYN pYlIaF qy DUV idqf sI
AunHF dy mfx qy hux pYlIaF qoN
isdk df vr mMgFgf
sLhfdq dI sdf kuafrI sVk nUM
afpxy kuafry kdmF df qfl dyvFgf
(sPr)

   jdoN sLRyxI Gol sLRyxIaF dI pihcfx kIqy ibnF liVaf jFdf hY Auh vI hiQafrbMd, qF sLhfdq qoN ibnF iehdf hor iswtf vI kI inkl skdf hY? lok-XuD ivc kuwd pYxf ipafr ivc asPlqf dy ivsLfd nUM kZx df bhuq vDIaf qrIkf hY. jy mihbUb df husn pYlIaF qy DUV idwqf igaf hY qF ienHF pYlIaF qoN isdk df vr mMg ky sLhId ho jfxf mihbUb nfl myl vrgf hI qF huMdf hY. pfsL nUM ies XuD, ijsnUM Auh jmfqI XuD smJI bYTf sI qy jo asl ivc ivakqIgq mfarkybfjLI qoN ibnF kuJ nhIN sI ivc pwkf ivsLvfs sI. ies leI Auh kihMdf hY:-

jdoN bMdUk nf hoeI AudoN qlvfr hovygI
jdoN qlvfr nf hoeI lVn dI lgn hovygI
lVn dI jfc nf hoeI qF lVn dI loV hovygI
qy asIN lVFgy sfQI
(asIN lVFgy sfQI)

   sUrmy df kMm qF lVnf hI hY, ieh dyKxf nhIN ik bhuik nhIN? nf ieh -igxqI lok smUh ies lVfeI dI loV vI smJdy hn jfxn dI loV hY ik pRfpq siQqI ivc sLRyxI Gol dI kI avsQf hY? ies smyN qk pfsL Ausy cInI kimAUinst pfrtI dy Bfrq bfry inrxy qy XkIn krI bYTf sI, ijsdy ihsfb nfl Bfrq qy rfj kr rhI jmfq dlfl srmeydfrI sI qy dlfl vI Auh sfmrfj iekwly dI nhIN sgoN smfjk sfmrfj XfnIik sovIaq XUnIan dI vI sIienklfbIaF nUM' . AusdIaF kivqfvF 'lMkf dy aqy 'aihmd slIm dy nF' iesy soc dI dyx hn.

   jdoN lokF bfry qy lokF leI ilKxf hovy qF kivqf df ikhVf rUp apxfieaf jfvy? lokF nUM smJ afAux vflI sMq rfm AudfsI dI kivqf vrgf ik pfsL dI kivqf vrgf? ieh duibDf bhuqy nkslvfdI kvIaF ivc sI. jy Auh sMq rfm AudfsI vfly rUp nUM apxfAuNdy sn qF AunHF dI kivqf ivwc kfivkqf dI Gft rVkx lwg pYNdI sI. jy Auh pfsL vrgf rUp vrqdy sn qF AuhnHF dI kivqf afm lokF dI smJ qoN dUr ho jFdI sI. pfsL nUM vI ies gwl df aihsfs ho igaf sI ik ijhVf kfiv-rUp Auh vrqdf sI, Auh kfljF dy pfiVHaF ivc qF mkbUl sI pr ijnHF lokF leI Auh ilKdf sI, Auh lok AudfsI vfly rUp nUM hI psMd krdy sn. asl Prk iewQy ikqfb ivcoN pVHI jfx vflI kivqf aqy styj qoN suxI jfx vflI kivqf df sI. sfP jLfhr hY ik ikqfb ivc ilKI kivqf nUM Auh bMdf hI pVHygf ijhVf ikqfb ivwc iliKaf hoieaf, pVHn qy smJx dy Xog hovygf. ikqfb ivcoN kivqf pVHdy smyN y CyqI smJ aMdr nf afeI iksy gwl bfry kuJ atk ky soicaf vI jf skdf hY pr ipMzF dy afm lokF dI sUJ df pwDr nf ieMnf AuWcf huMdf hY qy nf styj qoN suxfeI jf rhI kivqf bfry socx df smF hMudf hY. styj qoN suxfeI jfx vflI kivqf ivc afm lokF dI smJ dy pwDr df vI iKafl rKxf pYNdf hY. iesy aihsfs aDIn pfsL ny vI ies smyN CMd-vwD kivqf ilKx vl rucI idKfeI sI. pr gwl nhIN bxI ieh CMd-bwD kivqfvF Aus dIaF KulHIaF kivqfvF dI AUrjf dy sfhmxy byjfn jyhIaF jfpdIaF hn. jLrf ies ikqfb ivc idqy do gIqF dIaF ieh sqrF pVH ky dyKo:-

pYrF dIey imtIey phfV bx jfeIN
kwKF dIey kuwlIey mInfr bx jfeIN
afpxI kmfeI sFB rwK nI[[[[[[[[
[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[
sony dI svyr jdoN afAU hfxIaF
ncygf aMbr BUmI gfAU hfxIaf

   'AuWzdy bfjLF mgr' dy aMq qk pujdy pujdy pfsL nUM aihsfs ho igaf sI ik Aus dI kivqf lokF dy msly hwl nhIN kr skdI. qF hIN qF Auh ilKdf hY:-

mfP krnf myry ipMz dy Xfro
kivqf ilKx vflf ieh pVHfkU muMzf
quhfzy msilaF nUM hwl nhIN kr skdf
- - - - - - - - - - -- - -
msilaF df mqf myry dosqo kuJ iesqrHF huMdf
ik kivqf AuWkI hI nfkfPI huMdI hY
qy qusIN bVI dUr inkl jFdy ho
(ijwQy kivqf Kqm huMdI hY)

   'sfzy simaF ivc' (1978) kfiv sMgRih ivc pfsL AupRokq dohF kfiv pusqkF dy smyN qoN bhuq awgy inkl jFdf hY. ies sgRih ivc nf qwqy spft nfary hn, nf aMnHf josL. AusdI kivqf ivc afeI qbdIlI qy ivkfs sfP idsdy hn. ies smyN qwk pujidaF nf nkslbfVI lihr rhI sI nf lihr vflf josL. pfsL nUM ieh aihsfs vI ho igaf sI ik pfrtI nfl bwJ ky kivqf nhIN rcI jf skdI. ies sMgRih dy muwKbMd ivc Auh ilKdf hY:-

   "mYN anuBv kIqf hY ik pfrtIaF dI pYNqVybfjLI nfl kivqf dI hunfVI nhIN ho skdI. pfrtI lyblF qoN ipwCf CuzfAux leI mYnUM bVIaF sLrfrqF krnIaF peIaF. ieMJ dUhrI sjLf Jwlx vyly dI ieh myrI ikqfb hY". ies muKbMd ivc Auh awgy jf ky ilKdf hY:-"ipClIaF dohF ikqfbF ivc myrIaF lwgBwg sfrIaF kivqfvF lohy dIaF jLMjIrF pRqI mnwuK dI anuBvsLIlqf sI, aYqkIN ies ikqfb ivc myry sfry aihsfs AunHF aidK jLMjIrF nfl isJx jF iKJx df ieiqhfs hn, jo lohy dIaF nhIN pr lohf AunHF df hY'.

   hux Auh pfrtI lyblF qoN Aupr AuWT cwukf sI qy nkslbfVI aqy kimAUinst lihr dIaF bhuq sfrIaf aMdrUnI BrFqIaF nUM vI jfx cuwkf sI ijsdf sbUq AusdI lMmI kivqf 'kfmryz nfl gwlbfq' hY. Auh iqMnF iksmF dy kfmryzF qoN byjLfr ho igaf lgdf hY. jdoN Auh ies kivqf dy afrMB ivc kihMdf hY:-

aY sIq dygcI! qYnUM qy qyry ivc
Aubl rhy vkq nUM slfm
aY irVdy ipRMdy! qYnUM qy qyry ivwc
jfm hoey aMbr nUM slfm
hy jogI mridaF bxF dy!
qyry islHfby hoey jwq swq nUM
qy qyry rfK ho gey rwb dohF nUM nmskfr

   sfP jLfhr hY ik Auh iqMnF iksmF dy kfmryzF qoN dUr ho irhf sI. AusnMU pihlF vFg burjuafjLI hux kfgLjLI sLyr nhIN idsdI sI qy nf kfmryz pihlF vFg AusnUM lohf idsdy sn. Auh kihMdf hY:-
kfmryz ieh burjuafjLI jfxdYN
sLrfb vFg purfxI ho geI hY
qy asIN mfs dy tukVy vFg

sfry jfxdy hn ik purfxI sLrfb kyho jyho huMdI hY qy mfs dy tukVy df purfxf ho ky kI bx jFdf hY. ijs sqfiln dy dOr dI nukqfcInI krn qoN hflIN vI bhuqy kfmryz kMnI kqrf jFdy hn, Aus bfry vI pfsL spwsLt ho igaf sI:-

mYN styt nUM qwikaf hY
lokF afsry lVidaF
kdy lokF nfl kdy lokF leI
mYN vyKy ny arsqU qy stfiln
sdIaF lMmy XuD lVdy
kyvl ieh pRIBfsLq krn leI
ik afdmI iks iksm df psU hY

   Auh sqfiln nUM ies kivqf ivc 'bhuq bVbolf kihMdf hY, ijhVf nhIN jfxdf sI ik 'afdmI dy lhU ivc shI ieiqhfs df shI bdl vI huMdf hY'. pr sqfiln ijsnUM ieiqhfs dsdf sI, pfsL dy kihx anusfr Auh 'isrP ieiqhfs dy pwKy df muhry af igaf KMBF coN iewk KMB sI'. tRftskI nfl jo kuJ sqfiln ny kIqf sI, Auh vI pfsL dI iqwKI njLr qoN nhIN bcdf. pfsL sLfied pihlf pMjfbI kimAUinst hY, ijsny tRftskI dI mOq dy kfrnF qoN prdf cwuikaf hY, nhIN qF kimAUinst pfrtIaF qF Ausy gwl df prcfr krdIaF rhIaF sn ijhVI sqfiln ny AunHF nUM cfrI sI. ies kivqf ivc pfsL kfmryz qoN puCdf hY:-

aPlfqUn df gxrfj
arsqU df rfj Drm
qy tRftskI dI KopVI ivc KuBI
kfmntrn dI kuhfVI
kfmryz! qYnUM iqMnF ivc koeI skIrI idsdI hY?

   'sfzy simaF ivc' dy axCpy pihly rUp 'ieh koeI kivqf nhIN' dI BUimkf ivc pfsL tRftskI dy afpxy AuWqy pey pRBfv bfry ilKdf hY:-'pr afpxI ivcfrDfrf qy BfrqI kimAUinst pRYkits dIaF aMdrUnI guMJlF 'coN mYN AudoN hI inkl sikaf, jdoN ilEn tRftskI nUM pVHnf sLurU kIqf. ijvyN ijvyN tRftskI dy ivcfr pVHy, ajoky aMqrrfsLtrI kimAUinst sMGrsLF aqy smfjvfd muKI sfihq dIaF smwisafvF dy aDfr aqy kfrn spwsLt huMdy gey'. iesy BUimkf ivc Auh BfrqI kimAUinst pfrtIaF dI ivafpk 'sqfilnI nIqI' dI krVI alocnf krdf hY. Auh ilKdf hY:-"[[[ kimAUinst pfrtIaF dI ivafpk stfilnI nIqI ieho rhI hY ik ivakqIaF dy klt bxfey jfx aqy klt nUM nIqI XuD ivc hiQafr vjoN iesqymfl kIqf jFdf hY. vkqI qOr qy ieh nIqI BfvyN lfhyvMdI rihMdI hY, pr sLuD mfrksvfdI ibafn dy ivkfsL leI mfrU hY".

   pfsL dI kfiv-pRiqBf qy mOilkqf ies sMgRih ivc isKr qy puwj geI jfpdI hY. ies sMgRih ivc Ausny pyNzU lokF dy jIvn nUM mUl rUp ivc vI qy ibMbF dy rUp ivc vI ijsqrHF vriqaF hY Auh AusdI isKr qy puwjI klf kOsLlLqf df prmfx hY. hux Aus ivc aMnHy josL dI QF Trwmy ny lY leI sI. pr mOjUdf ivvsQf ivc jo kuJ imldf sI, Auh AusnUM pRvfn nhIN sI. Auh ies vrqmfn ivvsQf AuWqy QF pur QF aflocnf krdf hY, pr pihlF vFg nfary nhIN lfAuNdf, nf lohy dI vrKf krn dI gwl krdf hY. ies sMgRih dI pihlI kivqf 'ienkfr' ivc Auh afpxy ilKx mMqv df iesqrHF aYlfn krdf hY:-

myry qoN afs nf riKE ik mYN KyqF df puwq ho ky
quhfzy cgly hoey svfdF dI gwl krFgf
ijnHF dy hVH 'c ruVH jFdI hY sfzy bwicaF dI qoqlI kivqf
qy sfzIaF DIaF df kMjk jyhf hfsf
mYN qF jd vI kIqI Kfd dy Gfty
iksy gLrIbVI dI ihwk vFg ipck gey
gMinaF dI gwl hI krFgf

   pr jyho jyhI kivqf pfsL ilKxI cfhuMdf sI, Auh mihsUs krdf hY ik vrqmfn ivvsQf ivc ajyhI kivqf ilKx df mfhOl nhIN hY. afpxI kivqf 'ijwQy kivqf Kqm huMdI hY' ivc AuhL dsdf hY, 'eyho jyhy smyN ivc qF kivqf jnm qoN pihlF hI mr jFdI hY qy aFdrF ivc KuBy rih jFdy hn-' rMgF qy BydF dI loa vflI alokfr kivqf dy ikcr'. Auh mihsUs krdf hY ik pRfpq hflfq ivc , 'mYN jo afdmI bxnf cfhuMdf sF kI bxf idqf igaf hY mYnUM'. pfsL nUM aihsfs sI ik pRfpq ivvsQf ivc kivqf bhuq inswqI ho jFdI hY. ies leI pihlF loV ies ivvsQf nUM bdlx dI hY. ieh ivvsQf ikvyN bdlI jfvyN? pihlF vFg hux Aus pfs qwqPwt qy iswDf spft jvfb nhIN sI. Auh ies sMgRih ivc ivvsQf dy iGnfAuxypn nUM anykF kivqfvF ivwc nMigaF krdf hY. AusnUM pqf sI ik ivvsQf nUM bdlx leI XuD hI kfrgr sfbq huMdf hY. pr XuD df kI rUp hovy? ies bfry Auh pihlF vFg aYlfn nhIN krdf.

   pfsL 1984 dy aMq qwk inrxf nhIN kr sikaf sI ik mOjUdf smyN ivc muwK dusLmx kOx hY? jF rfj krdI burjuaf pfrtI qy hwd drjy dIaF ipwCyiKcU iPrkfpRsq sLkqIaF ijnHF dI soc df aDfr sfmMqI ivcfr huMdy hn, dohF ivwcoN vDyry Kqrnfk dusLmx kOx hY? hflF ik iBMzrFvfly dy afdysLF 'qy ihMdUaF dy kLqlfm dIaF gwlF icrF qoN ho rhIaF sn qy bwsF ivcoN lfh ky ihMdUaF dy kLql vI idn idhfVy hox lwg pey sn. Pyr vI pfsL ieMdrf gFDI dy kql qy ilKdf hY:-

mYN Aumr Br Ausdy iKlfP soicaf qy iliKaf
jy Ausdy sog ivc sfrf dys sLfml hY
qF ies dysL coN myrf nfm kwt dyvoN
(bydKlI leI ibnY pwqr)

   AusdI pusqk 'iKlry hoey vrky' ijhVI AusdI sLhIdI ipCoN 1989 ivc CpI sI, qoN pqf lgdf hY ik pfsL ny afKr sB qoN Kqrnfk dusLmx, hr iksm dI iPrkfpRsqI dI pihcfx kr leI sI. AusdI kivqf 'Drm dIksLf leI ibnY pwqr'' qoN ieh spsLt ho jFdf hY:-

srb klf smrwQ eyN qUM Drm gurU
qyrI iewk mfVI jyhI iqAuVI vI
cMgy Bly prvfr nUM iewjV bxf skdI hY

mYN qyrf swc hI iewklf swc jcfieaf krUM
mYN qIvIN mfnI qyry jFbfjL iswKF dy mUhry hF vI kI

   jdoN pfsL ny ienHF dusLmxF dI pihcfx kr leI Pyr Ausny ipCy muV ky nhIN dyiKaf. ienHF dy iKlfP lokF df eykf Ausfr ky sKLq sMGrsL krn df aYlfn kr idwqf. Ausny aYNtI-47 pYNiPlt nM: 4 ivwc aYlfn kIqf:-"pMjfb dy DupIly akfsLF ivc idno idn CfeI jf rhI PfsLIvfd dI Gtf nUM iKMzfAux leI dysL aqy ivdysL ivc vsdy smUh pMjfbIaF leI iekjuwt hox dI GVI afx phuMcI hY. ihMdU iPrkf pRsqI, KfilsqfnI PfsLIvfd aqy srkfrI amly PYly dy qswLdd qoN afpxy lokF nUM bcfAux dI lVfeI ivc jy asIN hux vI Bfg nf ilaf qF iPr kdIN iehdI loV hI nhIN pYxI[[[[[[[[[[[[jy asIN awj vI cwup rhy qF ieiqhfs kol sfnUM iKmf krn df nf vkq bcygf, nf Auicqqf aqy nf hI dlIl bcygI. smyN dIaF awKF ivc awKF pfAux df mOkf huxy hY qy awj df hY[[[[[["

   ivlwKx pRiqBf dy mflk sfzy hoxhfr kvI ny nqIijaF dI prvfh kIqy ibnf smyN dIaF awKF ivc awKF pfeIaF qy afpxy prx nUM inBfAuNdf hoieaf 23 mfrc 1988 nUM KfilsqfnIaF dIaF golIaF df isLkfr ho igaf. jy pMjfb, pMjfbIaq qy mnuwKqf dy dusLmx ieh kfrf nf krdy qF pfsL ny sfihqkfrI qy rfjnIqI dy mYdfn ivc ikQy qwk jf puwjxf sI? iesdf qF hux aMdfjLf hI lfieaf jf skdf hY. aMq ivc bs iehI ikhf jf skdf hY ik pMjfbI kivqf ivc nvIaF lIhF pfAux ivc pfey Xogdfn leI qy aiq drjy dIaF ipwCy iKcU iPrkf-pRsq qfkqF df rfh rokx leI idqI kurbfnI leI pfsL nUM pMjfb dy ieiqhfs ivc sdf Xfd riKaf jfvygf.

(julfeI 2004)

__________

 

e-mail:
ilKfrI



© likhari: Punjabi Likhari Forum-2001-2004