(ieh prcf
kvI 'pfsL dI Xfd ivwc 24 julfeI nUM sfAUQfl ivwc
krvfey jf rhy sfihqk-smfgm ivwc piVHaf jf irhf hY.
progrfm df vyrvf lYx leI kilwk kro---->>>>>>)
****
nkslvfdI
lihr dy AuTfn qoN pihlF Auh kivqf ijsnUM pRgqIvfdI
kivqf ikhf jFdf sI, AunHF gLrIb pyNzU lokF qoN kwtI
hoeI sI, ijnHF leI Auh ilKI jFdI sI. ieh kivqf nf
ienHF leI sI, nf ienHF dI sI, nf ienHF vfsqy sI, isrP
ienHF lokF bfry ilKI hoeI AunHF kvIaF dI kivqf sI,
ijhVy afp ienHF ivcoN nhIN sn. AunHF nUM pyNzU lokF
dy jIvn df koeI iswDf qjurbf nhIN sI ijnHf bfry Auh
ilKdy sn. ies leI AunHF dI kivqf ivwc pyNzU jIvn nUM
Ausy iksm df pysL kIqf jFdf sI ijs qrHF df AunHF dIaF
romFitk aYnkF ivcoN AunHF nUM idsdf sI. iehI kfrn hY
ik poR: mohn isMG nUM pyNzU gLrIb iksfn dy KUh qy rwb
vsdf idsdf sI qy aimRq pRIqm ieh ilK skdI sI:-
ieh
rfq sfrI qyry iKaflF 'c gujLfr ky
huxy huxy jfgI hF swqy bihsLqF
Ausfr ky
(sunyhVy ivwcoN)
ieh
swqy bihsLqF rfq nUM AusnUM hI ids skdIaF sn, ijsny
pyNzU gLrIb lokF dy dwuKF Bry jIvn dI JfkI nUM nyiVEN
nf dyiKaf hovy. nkslvfdI kvI ipMzF ivwc jMmy qy pyNzU
lokF dy QuVF qy qMgIaF Bry jIvn dy cOigrdy ivc plLy
sn. Auh ikvyN afpxy KUh qy vsdy rwb nUM dyK skdy sn
qy nf hI Auh mihbUb dy iKafl ivc suwqy hoey swqy
bihsLqF Ausfr skdy sn. ies leI ienHF kvIaF ny pyNzU
jIvn nUM ijsqrHF df Auh hY, Ausy qrFH df icqrn df Xqn
kIqf qy pfsL ies Xqn ivc afpxy sMgI sfQI nkslvfdI
kvIaF nfloN sB qoN vD kfmXfb isWD hoieaf. Auh L afpxy
nkslvfdI sfQIaF dI BfrU igxqI vFg Aus jwt jfiq ivcoL
afeaf sI, ijs ivc afpxI iksm dIaF qMgIaF qursLIaF dy
hox qy vI BUpvfdI swgoN iksy hwd qwk kLbfielI soc
BfrU huMdI hY qy Auh ipMzF ivc vsdy byjLLmIn kMmIaF
nfloN ikqy vDyry cMgf jIvn jI rhy huMdy hn. ies leI
ienHF kvIaF ivc mfarkybfjLI kuJ vDyry hI BfrU sI.
pfsL
nkslvfdI kvIaF ivcoN ajyhf nfAuN hY ijsdI dyx nUM
iksy qrHF vI axizwT nhIN kIqf jf skdf. AuhdI kfiv-pRiqBf
AuhdI afpxI sI qy AuhdIaF kmjLorIaf Auhdy smyN dI
smwucI pRgqIvfdI ivcfrDfrf, Kfs qOr qy nkslvfdI
ivcfrDfrf dI dyx sn. ienHF kmjLorIaF df kfrn iksy hwd
qwk Auhdf jwt iksfnI ipCokV vI sI. kvI dy qOr qy Auh
nkslvfdI lihr dy pYdf hox, PYlx qy KyrUM KyrUM ho jfx
dy smyN(1969-73) ivwc prvfn ciVHaf sI. Auhdf afgmn
Aus smyN ivwc hoieaf sI jdoN pMjfbI sfihq ivwc
pRgqIvfd, ijhVf asl ivc XQfrQk nhIN, romFitk pRgqIvfd
sI, afpxy afKrI sfhF AuWqy puj igaf sI qy pwCm qoN
afey pRXogvfd qy afDuinkvfd df dOr arMB ho cuwkf sI.
ienHF nvyN arMB hoey vfdF df shI jvfb qF romFtk
pRgqvfd dI QF afDuink XQfrQk pRgqIvfd hI dy skdf sI
pr jvfb idwqf Aus juJfrvfd ny ijsdIaF nIhF Bfrq dy
Aus smyN dy pRfpq XQfrQ dI QF bfhroN ley isDFqF qy
itkIaF hoeIaF sn, ijhVy isDFq iksy hor DrqI aqy iksy
hor lok smUhF dy pRfpq XQfrQ dy qF anukUl ho skdy sn,
Aus smyN dy Bfrq dy XQfrQ dy kdficq anukUl nhIN sn.
iksy lihr df Pyhl ho jfxf jF afpxy hI lokF ivc, ijnHF
dy kilafx leI Auh lihr cflU hoeI hovy pYr nf jmf
skxf, afpxy afp ivc hI ies gwl df prmfx huMdf hY ik
Auh lihr smyN sQfn dIaF pRfpq siQqIaF dy anukUl nhIN
sI. ieh qwQ Bfrq ivc afeI smuwcI kimAUinst lihr qy
ivcfrDfrf leI vI Eny hI swcy hn.
1950
ivc jMmy pfsL ny afpxI pihlI kivqf pMdrF ku sfl dI
Aumr ivc ilKI sI qy Auh 19 sfl dI Aumr ivwc Bfrq dI
kmAUinst pfrtI ivcoN dI lMGdf hoieaf nkslbfVI lihr dy
asr hyT vI af igaf sI qy jylH ivc bYTy df Ausdf pihlf
kfiv sMgRih 20 sfl dI Aumr ivc 'loh-kQf' dy nfAuN hyT
Cp igaf sI. Aus smyN qwk AusdI skUlI pVHfeI mYitRk
qoN vI Qwly hI sI. ies iksLor Aumr ivc Auh kI socdf
hovygf? socdf hovygf vI ik nhIN? jF jjLbfq qy josL dI
anHyrI ivwc AuV irhf hovygf. ies bfry kuJ kihx dI loV
nhIN jfpdI, ikAuNik asIN afp vI qF kdIN ajyhI Aumr
ivcoN lMGy hI sF. sfnUM pqf hI hY ik ies Aumr ivc nf
afpxy mihbUb vrgf koeI hor idsdf huMdf hY qy nf afpxy
apxfey afdrsL vrgf koeI hor afdrsL. bws ijsqrHF
bfhrly rMg rUp nUM dyK ky ipafr ho hI jFdf hY
AusyqrHF qwqy qwqy nfhiraF qy dunIaf bdl dyx dy ibnF
socy smJy apxfey afdrsL nfl vI iek iksm df aMnHf
iesLk ho jFdf hY. Pyr kOx dyKdf hY ik kI huMdf hY?
imrjLy dI bwkI qoN PirsLqy zrn lwg pYNdy hn qy imrjLy
qoN zridaF rwb nUM kFbf iCV jFdf hY. nqIjf ies aMnHy
svY-Brosy df jo inkldf hY, Auh sB nUM pqf hY.
iksLor
Aumr ivwc pey ajyhy ipafr ijs ivc sPlqf vrqmfn smfjk
qy afrQk ZFcy ivc sMBv nhIN huMdI, df pRBfv
sMvydnsLIl mn qy bhuq zUMGf pYNdf hY. iksy iek nukqy
qy mn dI iekfgrqf ho jfx dI afdq swuqy iswD pYdf ho
jFdI hY, ajyhI afdq ijhVI iswD pursL bVI sfDnf ipwCoN
pRfpq krdy hn. ieh afdq ipwCoN jf ky kfiv-isrjxf dI
pRikiraf ivc bhuq hwd qk shfeI huMdI hY. pfsL dIaF
afpxIaF ilKqF qoN ieh pqf lgdf hY ik Auh iksy kuVI
nUM ipafr krdf sI. afpxI zfierI dy 1 jnvrI 1972 vfly
sPy qy Auh ilKdf hY:-"[[[ies vrHy mYN qYnUM
pRfpq kr ky hI rhFgf". ies aMdrfj qoN ieh sfP
prgt huMdf hY ik ies qfrIKL qwk Auh afpxy ipafr ivc
sPl nhIN ho sikaf sI. Pyr iesy zfierI ivc 10 jUn 1975
dI qfrIKL ivc drj hY:-" mYnUM ieh mMnx ivc sMg
nhIN hoxI cfhIdI ik ipCly iqMn cfr vrHy mYN smuwcy
qOr qy iek kuVI dy bfry hI socdf irhf hF". so
Auhdf ipafr jnvrI 1975 qwk vI insPl sI. Ausdy kfiv-sMgRih
"sfzy simaF ivc" (1978) ivc idwqIaF Aus
dIaF kuJ kivqfvF ivcoN Ausdy ies ipafr dI zUMGfeI df
pqf lgdf hY. ies sMgRih dI kivqf 'qYQoN ibnf' ivc Auh
afpxI mihbUb qoN ibnF jo kuJ huMdf hY, Ausdf vrnx
krdf hY. Ausdy ibnF Auh 'sfry df sfrf JKV' huMdf hY,
'lYnn qy afeInstfeIn' nfl vfkPI gMZdf hY. AusqoN ibnF
Auh 'isDfrQ nhIN buwD' huMdf hY qy ies kivqf dI aMqm
sqr hY:-
pr
ikMdr! bldf jIvn mwQy lgdf hY
qYQoN ibnf mYN huMdf hI nhIN
pfsL
df ieh svY-kQn pVHn qoN ipwCoN ieh spsLt ho jFdf hY
ik Auh buinafdI qOr qy ipafr df kvI sI qy afpxI
mihbUb qoN ibnF Auh afpxy jIvn nUM insPl smJdf sI.
ipafr ivcoN imlI inrfsLf dy kfrn hI Auh afpxy smyN dy
smfjk qy afrQk vrqfry dy swc nUM bVI nIJ nfl dyK prK
sikaf, BfvyN Aus vrqfry ipwCy luky asl kfrnF nUM smJx
qy AunHF qoN Cutkfrf prfpq krn dy shI ZMg qrIikaF df
nf AusnUM pqf sI nf Ausdy Aus vyly dy rfjnIqk rfh
dsyiraF nUM pqf sI. Pyr vI pfsL dI kivqf ivc smF
gujLrn nfl afAuNdf ivkfs asIN dyK skdy hF.
'loh-kQf'
ivc Ausdf ienklfbI josL vI Ausdy ipafr dy josL vFg
aMnHf hY. bs imrjLy ny afpxy bfjLUaF dy jLor nfl
sfihbF pRfpq kr hI lYxI hY, cMDV qy dfnfbfd dy sUrmy
qF kfgjLI sLyr hn. jdoN bwkI dy KurF nfl AuVdI DUV
dyKI qF Auh dum dbf ky nT jfxgy. jLrf ies sMgRih ivc
idqI kivqf 'kfgLjLI sLyrF dy nF' ivcoN ieh sqrF pVH
ky dyKo:-
sfzy leI
qF qusIN iek Tokr dI mfr vI nhIN
sLfied quhfnUM afpxI hoNd df koeI
vihm hY
mYN dsdF qusIN kI ho?
qusIN ikkr dy bIa ho
jF tuitaf hoieaf tokrf
jo kuJ vI cukx qoN asmwRQ hY
gwl
sfP hY, ieh josL mjLdUr vrg ivwcoN pYdf hoey ienklfbI
df nhIN, grIbI dy lqfVy BUpqI/kLbfielI sMskfr-gRsq
kwcI Aumr dy jwt df hY. ijvyN AusnUM ipafr dy mfmly
ivc smfjk ivroD df zr nhIN sI, bs afpxI mihbUb nUM hr
hflq ivc ijq lYx ivc XkIn sI, EvyN hI Auh nqIijaF qoN
byprvfh rfj-swqf nfl tkrfAux leI iqafr qy kfhlf sI:-
ieh mlkF
BUmIaF dI POj hwQF ivc aYqkI
msLIn gMnF lY ky inkl afeI hY
hux lYkcr df aimRq kfrgr nhIN hoxf
asIN qYQoN kdy nfbr nhIN, qUM jfxIjfx
eyN
[[[asIN lohy dy pfxI dI vrKf krn lwgy
hF
(sLrDFjlI)
pfsL
qy Auhdy sfQI ijs lohy dy pfxI dI vrKf krn dI gwl
krdy sn, Auh dysI sfKLq dy tuwty Pwuty psqOlF 'coN
hoxI sI qy AunHF df mukfblf ajyhI styt misLnrI nfl
hoxf sI ijhVI qopF tYNkF qy hr iksm dy nvInqm mfrU
hiQafrF nfl lYs sI. AuhnF nUM ies gwl df iPLkr krn dI
loV nhIN sI, ikAuNik AunHF leI styt msILnrI qF bs
'kfgjLI sLyr' sI qy afm grIb lokF dy AuWTy hVH dy
sfhmxy AunHF ny kdoN itk skxf sI.? Auh ilKdf hY:-
dyiKE ieh
suwkI rotI Kfx vfly
quhfzy sLihr dy sVkF kmry
ingl jfx leI af phuMcy hn
(glLy sVy PuwlF dy nF)
bs
afpxI qwqI qy kwcI soc dy aDIn ieh iswtf kwZ ilaf ik
nkslbfVI df ibgl vjx dI iZl sI ik Bfrq dy kroVF grIb
lok vhIrF Gwq ky sLihrF vl qur pey hn qy ijq qF XkInI
hY hI, afKr kfgjLI sLyr ikMnf ku icr lokF dy hVH
sfhmxy Kloqy rih skdy hn. ieho jyhI gwl qF mohn isMG
1950 dy nyVy qyVy kih igaf sI:-
AuTxf
jMqf df hVH hfQI ijvyN cMGfVnf
Dwus Ausny mfr ky qyrf azMbr pfVnf
JUTy qyry mfx nUM pYrF ivc liqafVnf
afAux vflI hY ikafmq hox vflI hoeygI
qFby df afsmfn bxsI Drq bxsI lohy dI
(kwc-swc ivcoN)
AupRokq
kQn pfsL dy nfl nfl sfry AunHF nkslbfVI qoN pRBfvq ho
ky lihr ivc kuwdy qy ies lihr dy asr hyT ilKx lwgy
kvIaF qy vI lfgU huMdf hY. bfad ivc pfsL ny afp vI
afpxI ies kmjLorI nUM mMinaf sI. 1985 ivwc suKivMdr
isMG rMDfvy nfl iek mulfkfq ivc pfsL afp kihMdf hY:-"myrf
smuwcf rfjnIqk anuBv kcyrf sI. AudoN myry 'c
nfarybfjLI dI sur BfrU sI". iesy mulfkfq ivwc
iek hor pRsLn dy AuWqr ivc Auh kihMdf hY:- " [[[pihlF
pihlF sfzy kol iek kfhl sI. lihr df sLor sI,
ivcfrDfrf dI iek qwqBVwQI smJ sI[[[". ieh
qwqBVwQI smJ Aus smyN dI siQqI df glq inrxf krn leI
iksy hwd qwk qF ijLMmyvfr sI hI, pr jo kuJ AunHF nUM
isDFq dy rUp ivc cIn dI kimAUinst pfrtI qoN imilaf
sI, Auh vI qF ies qwqBVwQI smJ leI ijLMmyvfr sI. nfly
sMsfr kimAUinst lihr dy lIzr vI kd ieh dsdy sn ik
KLud soco qy KLud inrxf kro. Bfrq dIaF kimAUinst
pfrtIaF df ieiqhfs bfhroN afey afdysLF dy asr hyT
kIqy PYsilaF kfrn vfpry hfso hIxy hfdisaF nfl Biraf
ipaf hY. ies qwqBVwQI smJ qy aQry josL dy iswty vjoN
kivqf ivc spft nfarybfjLI qF afAuxI hI sI, Pyr vI
nkslbfVI lihr dI pYdfvfr kvIaF ny ipMzF dy afm lokF
dy jIvn nUM afpxI kivqf ivc iesqrHF pysL kIqf,
ijsqrHF pihlF kdIN vI kIqf nhIN igaf sI. pr ijsqrHF
pyNzUM lokF df jIvn pfsL dI kivqf ivc pysL hoieaf hY,
Auh afpxI imsfl afp hI hY. AusdI kfiv-pRiqBf qyy
ivlwKxqf dy drsLn Ausdy pihly kfiv sMgRih qoN hI hox
lg pYNdy hn.
pfsL
df ieh gux AusdI dUjI kfiv pusqk 'AuWzdy bfjLF mgr'(1974)
ivc hor vI vI AuGV ky sfhmxy afAuNdf hY. jLrf ieh
sqrF pVH ky dyKo:-
jy qusIN
mfxI hovy gMz 'c jMmdy qwqy guV dI
mihk
aqy qwikaf hovy suhfgI hoeI vqr BON
df
cMn cfnxI 'c cmkxf
qF qusIN sB jLrUr koeI cfrf krogy
hfbVI hoeI vot dI Aus prcI df
jo lflLF sut rhI hY sfzy KUhF dI
hirafvl qy
ijnHF ny qwkIaF hn
koiTaF qy sukdIaF sunihrI CwlIaf
qy nhIN qwky, mMzI 'c sukdy Bfa
Auh kdy nhIN smJx lwgy
ik ikvyN dusLmxI hY- idwlI dI Aus
hukmrfn aOrq dI
Aus pYroN nMgI ipMz dI kuVI nfl
(AuWzdy bfjLF mgr)
ienHF
sqrF ivc vrqy pyNzU jIvn nfl sMbMDq ibMbF dI kmfl dI
vrqoN qoN qF iksy nUM vI ienkfr nhIN ho skdf. pr
ienHF ivc idwqI rfjnIqk syD AuhI hY, ijho jyhI 'loh
kQf' ivc sI. iewQy pfsL vot rfhIN iksy qrHF dI qbdIlI
dI afs rKx dy ivruD Bugqdf hY aqy jmfqI ivroD nUM iek
ivakqI nfl ivroD qk lY jFdf hY, ijvyN ik Aus ivakqI
dI mOq nfl sfry jmfqI ivroD Kqm ho jfxy hox. 'AuWzdy
bfjLF mgr' ivc vI Auh pihlF vFg hI ivakqIgq amlF qy
ivsLvfsL jLfhr krdf hY qy sLhIdI dy rumFs ivc vI
Ausdf XkIn Ausy qrHF kfiem hY:-
ijnHIN
plIN mihbUb df husn
mYN pYlIaF qy DUV idqf sI
AunHF dy mfx qy hux pYlIaF qoN
isdk df vr mMgFgf
sLhfdq dI sdf kuafrI sVk nUM
afpxy kuafry kdmF df qfl dyvFgf
(sPr)
jdoN
sLRyxI Gol sLRyxIaF dI pihcfx kIqy ibnF liVaf jFdf hY
Auh vI hiQafrbMd, qF sLhfdq qoN ibnF iehdf hor iswtf
vI kI inkl skdf hY? lok-XuD ivc kuwd pYxf ipafr ivc
asPlqf dy ivsLfd nUM kZx df bhuq vDIaf qrIkf hY. jy
mihbUb df husn pYlIaF qy DUV idwqf igaf hY qF ienHF
pYlIaF qoN isdk df vr mMg ky sLhId ho jfxf mihbUb nfl
myl vrgf hI qF huMdf hY. pfsL nUM ies XuD, ijsnUM Auh
jmfqI XuD smJI bYTf sI qy jo asl ivc ivakqIgq
mfarkybfjLI qoN ibnF kuJ nhIN sI ivc pwkf ivsLvfs sI.
ies leI Auh kihMdf hY:-
jdoN
bMdUk nf hoeI AudoN qlvfr hovygI
jdoN qlvfr nf hoeI lVn dI lgn hovygI
lVn dI jfc nf hoeI qF lVn dI loV
hovygI
qy asIN lVFgy sfQI
(asIN lVFgy sfQI)
sUrmy
df kMm qF lVnf hI hY, ieh dyKxf nhIN ik bhuik nhIN?
nf ieh -igxqI lok smUh ies lVfeI dI loV vI smJdy hn
jfxn dI loV hY ik pRfpq siQqI ivc sLRyxI Gol dI kI
avsQf hY? ies smyN qk pfsL Ausy cInI kimAUinst pfrtI
dy Bfrq bfry inrxy qy XkIn krI bYTf sI, ijsdy ihsfb
nfl Bfrq qy rfj kr rhI jmfq dlfl srmeydfrI sI qy dlfl
vI Auh sfmrfj iekwly dI nhIN sgoN smfjk sfmrfj XfnIik
sovIaq XUnIan dI vI sIienklfbIaF nUM' . AusdIaF
kivqfvF 'lMkf dy aqy 'aihmd slIm dy nF' iesy soc dI
dyx hn.
jdoN
lokF bfry qy lokF leI ilKxf hovy qF kivqf df ikhVf
rUp apxfieaf jfvy? lokF nUM smJ afAux vflI sMq rfm
AudfsI dI kivqf vrgf ik pfsL dI kivqf vrgf? ieh
duibDf bhuqy nkslvfdI kvIaF ivc sI. jy Auh sMq rfm
AudfsI vfly rUp nUM apxfAuNdy sn qF AunHF dI kivqf
ivwc kfivkqf dI Gft rVkx lwg pYNdI sI. jy Auh pfsL
vrgf rUp vrqdy sn qF AuhnHF dI kivqf afm lokF dI smJ
qoN dUr ho jFdI sI. pfsL nUM vI ies gwl df aihsfs ho
igaf sI ik ijhVf kfiv-rUp Auh vrqdf sI, Auh kfljF dy
pfiVHaF ivc qF mkbUl sI pr ijnHF lokF leI Auh ilKdf
sI, Auh lok AudfsI vfly rUp nUM hI psMd krdy sn. asl
Prk iewQy ikqfb ivcoN pVHI jfx vflI kivqf aqy styj
qoN suxI jfx vflI kivqf df sI. sfP jLfhr hY ik ikqfb
ivc ilKI kivqf nUM Auh bMdf hI pVHygf ijhVf ikqfb
ivwc iliKaf hoieaf, pVHn qy smJx dy Xog hovygf. ikqfb
ivcoN kivqf pVHdy smyN y CyqI smJ aMdr nf afeI iksy
gwl bfry kuJ atk ky soicaf vI jf skdf hY pr ipMzF dy
afm lokF dI sUJ df pwDr nf ieMnf AuWcf huMdf hY qy nf
styj qoN suxfeI jf rhI kivqf bfry socx df smF hMudf
hY. styj qoN suxfeI jfx vflI kivqf ivc afm lokF dI
smJ dy pwDr df vI iKafl rKxf pYNdf hY. iesy aihsfs
aDIn pfsL ny vI ies smyN CMd-vwD kivqf ilKx vl rucI
idKfeI sI. pr gwl nhIN bxI ieh CMd-bwD kivqfvF Aus
dIaF KulHIaF kivqfvF dI AUrjf dy sfhmxy byjfn jyhIaF
jfpdIaF hn. jLrf ies ikqfb ivc idqy do gIqF dIaF ieh
sqrF pVH ky dyKo:-
pYrF dIey
imtIey phfV bx jfeIN
kwKF dIey kuwlIey mInfr bx jfeIN
afpxI kmfeI sFB rwK nI[[[[[[[[
[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[
sony dI svyr jdoN afAU hfxIaF
ncygf aMbr BUmI gfAU hfxIaf
'AuWzdy
bfjLF mgr' dy aMq qk pujdy pujdy pfsL nUM aihsfs ho
igaf sI ik Aus dI kivqf lokF dy msly hwl nhIN kr skdI.
qF hIN qF Auh ilKdf hY:-
mfP krnf
myry ipMz dy Xfro
kivqf ilKx vflf ieh pVHfkU muMzf
quhfzy msilaF nUM hwl nhIN kr skdf
- - - - - - - - - - -- - -
msilaF df mqf myry dosqo kuJ iesqrHF
huMdf
ik kivqf AuWkI hI nfkfPI huMdI hY
qy qusIN bVI dUr inkl jFdy ho
(ijwQy kivqf Kqm huMdI hY)
'sfzy
simaF ivc' (1978) kfiv sMgRih ivc pfsL AupRokq dohF
kfiv pusqkF dy smyN qoN bhuq awgy inkl jFdf hY. ies
sgRih ivc nf qwqy spft nfary hn, nf aMnHf josL. AusdI
kivqf ivc afeI qbdIlI qy ivkfs sfP idsdy hn. ies smyN
qwk pujidaF nf nkslbfVI lihr rhI sI nf lihr vflf josL.
pfsL nUM ieh aihsfs vI ho igaf sI ik pfrtI nfl bwJ ky
kivqf nhIN rcI jf skdI. ies sMgRih dy muwKbMd ivc Auh
ilKdf hY:-
"mYN
anuBv kIqf hY ik pfrtIaF dI pYNqVybfjLI nfl kivqf dI
hunfVI nhIN ho skdI. pfrtI lyblF qoN ipwCf CuzfAux
leI mYnUM bVIaF sLrfrqF krnIaF peIaF. ieMJ dUhrI sjLf
Jwlx vyly dI ieh myrI ikqfb hY". ies muKbMd ivc
Auh awgy jf ky ilKdf hY:-"ipClIaF dohF ikqfbF
ivc myrIaF lwgBwg sfrIaF kivqfvF lohy dIaF jLMjIrF
pRqI mnwuK dI anuBvsLIlqf sI, aYqkIN ies ikqfb ivc
myry sfry aihsfs AunHF aidK jLMjIrF nfl isJx jF iKJx
df ieiqhfs hn, jo lohy dIaF nhIN pr lohf AunHF df hY'.
hux
Auh pfrtI lyblF qoN Aupr AuWT cwukf sI qy nkslbfVI
aqy kimAUinst lihr dIaF bhuq sfrIaf aMdrUnI BrFqIaF
nUM vI jfx cuwkf sI ijsdf sbUq AusdI lMmI kivqf
'kfmryz nfl gwlbfq' hY. Auh iqMnF iksmF dy kfmryzF
qoN byjLfr ho igaf lgdf hY. jdoN Auh ies kivqf dy
afrMB ivc kihMdf hY:-
aY sIq
dygcI! qYnUM qy qyry ivc
Aubl rhy vkq nUM slfm
aY irVdy ipRMdy! qYnUM qy qyry ivwc
jfm hoey aMbr nUM slfm
hy jogI mridaF bxF dy!
qyry islHfby hoey jwq swq nUM
qy qyry rfK ho gey rwb dohF nUM
nmskfr
sfP
jLfhr hY ik Auh iqMnF iksmF dy kfmryzF qoN dUr ho
irhf sI. AusnMU pihlF vFg burjuafjLI hux kfgLjLI sLyr
nhIN idsdI sI qy nf kfmryz pihlF vFg AusnUM lohf
idsdy sn. Auh kihMdf hY:-
kfmryz ieh burjuafjLI jfxdYN
sLrfb vFg purfxI ho geI hY
qy asIN mfs dy tukVy vFg
sfry
jfxdy hn ik purfxI sLrfb kyho jyho huMdI hY qy mfs dy
tukVy df purfxf ho ky kI bx jFdf hY. ijs sqfiln dy
dOr dI nukqfcInI krn qoN hflIN vI bhuqy kfmryz kMnI
kqrf jFdy hn, Aus bfry vI pfsL spwsLt ho igaf sI:-
mYN styt
nUM qwikaf hY
lokF afsry lVidaF
kdy lokF nfl kdy lokF leI
mYN vyKy ny arsqU qy stfiln
sdIaF lMmy XuD lVdy
kyvl ieh pRIBfsLq krn leI
ik afdmI iks iksm df psU hY
Auh
sqfiln nUM ies kivqf ivc 'bhuq bVbolf kihMdf hY,
ijhVf nhIN jfxdf sI ik 'afdmI dy lhU ivc shI ieiqhfs
df shI bdl vI huMdf hY'. pr sqfiln ijsnUM ieiqhfs
dsdf sI, pfsL dy kihx anusfr Auh 'isrP ieiqhfs dy
pwKy df muhry af igaf KMBF coN iewk KMB sI'. tRftskI
nfl jo kuJ sqfiln ny kIqf sI, Auh vI pfsL dI iqwKI
njLr qoN nhIN bcdf. pfsL sLfied pihlf pMjfbI
kimAUinst hY, ijsny tRftskI dI mOq dy kfrnF qoN prdf
cwuikaf hY, nhIN qF kimAUinst pfrtIaF qF Ausy gwl df
prcfr krdIaF rhIaF sn ijhVI sqfiln ny AunHF nUM cfrI
sI. ies kivqf ivc pfsL kfmryz qoN puCdf hY:-
aPlfqUn
df gxrfj
arsqU df rfj Drm
qy tRftskI dI KopVI ivc KuBI
kfmntrn dI kuhfVI
kfmryz! qYnUM iqMnF ivc koeI skIrI
idsdI hY?
'sfzy
simaF ivc' dy axCpy pihly rUp 'ieh koeI kivqf nhIN'
dI BUimkf ivc pfsL tRftskI dy afpxy AuWqy pey pRBfv
bfry ilKdf hY:-'pr afpxI ivcfrDfrf qy BfrqI kimAUinst
pRYkits dIaF aMdrUnI guMJlF 'coN mYN AudoN hI inkl
sikaf, jdoN ilEn tRftskI nUM pVHnf sLurU kIqf. ijvyN
ijvyN tRftskI dy ivcfr pVHy, ajoky aMqrrfsLtrI
kimAUinst sMGrsLF aqy smfjvfd muKI sfihq dIaF
smwisafvF dy aDfr aqy kfrn spwsLt huMdy gey'. iesy
BUimkf ivc Auh BfrqI kimAUinst pfrtIaF dI ivafpk
'sqfilnI nIqI' dI krVI alocnf krdf hY. Auh ilKdf hY:-"[[[
kimAUinst pfrtIaF dI ivafpk stfilnI nIqI ieho rhI hY
ik ivakqIaF dy klt bxfey jfx aqy klt nUM nIqI XuD ivc
hiQafr vjoN iesqymfl kIqf jFdf hY. vkqI qOr qy ieh
nIqI BfvyN lfhyvMdI rihMdI hY, pr sLuD mfrksvfdI
ibafn dy ivkfsL leI mfrU hY".
pfsL
dI kfiv-pRiqBf qy mOilkqf ies sMgRih ivc isKr qy puwj
geI jfpdI hY. ies sMgRih ivc Ausny pyNzU lokF dy jIvn
nUM mUl rUp ivc vI qy ibMbF dy rUp ivc vI ijsqrHF
vriqaF hY Auh AusdI isKr qy puwjI klf kOsLlLqf df
prmfx hY. hux Aus ivc aMnHy josL dI QF Trwmy ny lY
leI sI. pr mOjUdf ivvsQf ivc jo kuJ imldf sI, Auh
AusnUM pRvfn nhIN sI. Auh ies vrqmfn ivvsQf AuWqy QF
pur QF aflocnf krdf hY, pr pihlF vFg nfary nhIN
lfAuNdf, nf lohy dI vrKf krn dI gwl krdf hY. ies
sMgRih dI pihlI kivqf 'ienkfr' ivc Auh afpxy ilKx
mMqv df iesqrHF aYlfn krdf hY:-
myry qoN
afs nf riKE ik mYN KyqF df puwq ho ky
quhfzy cgly hoey svfdF dI gwl krFgf
ijnHF dy hVH 'c ruVH jFdI hY sfzy
bwicaF dI qoqlI kivqf
qy sfzIaF DIaF df kMjk jyhf hfsf
mYN qF jd vI kIqI Kfd dy Gfty
iksy gLrIbVI dI ihwk vFg ipck gey
gMinaF dI gwl hI krFgf
pr
jyho jyhI kivqf pfsL ilKxI cfhuMdf sI, Auh mihsUs
krdf hY ik vrqmfn ivvsQf ivc ajyhI kivqf ilKx df
mfhOl nhIN hY. afpxI kivqf 'ijwQy kivqf Kqm huMdI hY'
ivc AuhL dsdf hY, 'eyho jyhy smyN ivc qF kivqf jnm
qoN pihlF hI mr jFdI hY qy aFdrF ivc KuBy rih jFdy hn-'
rMgF qy BydF dI loa vflI alokfr kivqf dy ikcr'. Auh
mihsUs krdf hY ik pRfpq hflfq ivc , 'mYN jo afdmI
bxnf cfhuMdf sF kI bxf idqf igaf hY mYnUM'. pfsL nUM
aihsfs sI ik pRfpq ivvsQf ivc kivqf bhuq inswqI ho
jFdI hY. ies leI pihlF loV ies ivvsQf nUM bdlx dI hY.
ieh ivvsQf ikvyN bdlI jfvyN? pihlF vFg hux Aus pfs
qwqPwt qy iswDf spft jvfb nhIN sI. Auh ies sMgRih ivc
ivvsQf dy iGnfAuxypn nUM anykF kivqfvF ivwc nMigaF
krdf hY. AusnUM pqf sI ik ivvsQf nUM bdlx leI XuD hI
kfrgr sfbq huMdf hY. pr XuD df kI rUp hovy? ies bfry
Auh pihlF vFg aYlfn nhIN krdf.
pfsL
1984 dy aMq qwk inrxf nhIN kr sikaf sI ik mOjUdf smyN
ivc muwK dusLmx kOx hY? jF rfj krdI burjuaf pfrtI qy
hwd drjy dIaF ipwCyiKcU iPrkfpRsq sLkqIaF ijnHF dI
soc df aDfr sfmMqI ivcfr huMdy hn, dohF ivwcoN vDyry
Kqrnfk dusLmx kOx hY? hflF ik iBMzrFvfly dy afdysLF
'qy ihMdUaF dy kLqlfm dIaF gwlF icrF qoN ho rhIaF sn
qy bwsF ivcoN lfh ky ihMdUaF dy kLql vI idn idhfVy
hox lwg pey sn. Pyr vI pfsL ieMdrf gFDI dy kql qy
ilKdf hY:-
mYN Aumr
Br Ausdy iKlfP soicaf qy iliKaf
jy Ausdy sog ivc sfrf dys sLfml hY
qF ies dysL coN myrf nfm kwt dyvoN
(bydKlI leI ibnY pwqr)
AusdI
pusqk 'iKlry hoey vrky' ijhVI AusdI sLhIdI ipCoN 1989
ivc CpI sI, qoN pqf lgdf hY ik pfsL ny afKr sB qoN
Kqrnfk dusLmx, hr iksm dI iPrkfpRsqI dI pihcfx kr leI
sI. AusdI kivqf 'Drm dIksLf leI ibnY pwqr'' qoN ieh
spsLt ho jFdf hY:-
srb klf
smrwQ eyN qUM Drm gurU
qyrI iewk mfVI jyhI iqAuVI vI
cMgy Bly prvfr nUM iewjV bxf skdI hY
mYN qyrf
swc hI iewklf swc jcfieaf krUM
mYN qIvIN mfnI qyry jFbfjL iswKF dy
mUhry hF vI kI
jdoN
pfsL ny ienHF dusLmxF dI pihcfx kr leI Pyr Ausny ipCy
muV ky nhIN dyiKaf. ienHF dy iKlfP lokF df eykf Ausfr
ky sKLq sMGrsL krn df aYlfn kr idwqf. Ausny aYNtI-47
pYNiPlt nM: 4 ivwc aYlfn kIqf:-"pMjfb dy DupIly
akfsLF ivc idno idn CfeI jf rhI PfsLIvfd dI Gtf nUM
iKMzfAux leI dysL aqy ivdysL ivc vsdy smUh pMjfbIaF
leI iekjuwt hox dI GVI afx phuMcI hY. ihMdU iPrkf
pRsqI, KfilsqfnI PfsLIvfd aqy srkfrI amly PYly dy
qswLdd qoN afpxy lokF nUM bcfAux dI lVfeI ivc jy asIN
hux vI Bfg nf ilaf qF iPr kdIN iehdI loV hI nhIN pYxI[[[[[[[[[[[[jy
asIN awj vI cwup rhy qF ieiqhfs kol sfnUM iKmf krn df
nf vkq bcygf, nf Auicqqf aqy nf hI dlIl bcygI. smyN
dIaF awKF ivc awKF pfAux df mOkf huxy hY qy awj df hY[[[[[["
ivlwKx
pRiqBf dy mflk sfzy hoxhfr kvI ny nqIijaF dI prvfh
kIqy ibnf smyN dIaF awKF ivc awKF pfeIaF qy afpxy prx
nUM inBfAuNdf hoieaf 23 mfrc 1988 nUM KfilsqfnIaF
dIaF golIaF df isLkfr ho igaf. jy pMjfb, pMjfbIaq qy
mnuwKqf dy dusLmx ieh kfrf nf krdy qF pfsL ny
sfihqkfrI qy rfjnIqI dy mYdfn ivc ikQy qwk jf puwjxf
sI? iesdf qF hux aMdfjLf hI lfieaf jf skdf hY. aMq
ivc bs iehI ikhf jf skdf hY ik pMjfbI kivqf ivc nvIaF
lIhF pfAux ivc pfey Xogdfn leI qy aiq drjy dIaF ipwCy
iKcU iPrkf-pRsq qfkqF df rfh rokx leI idqI kurbfnI
leI pfsL nUM pMjfb dy ieiqhfs ivc sdf Xfd riKaf
jfvygf.
(julfeI
2004)
__________