torFto(myjr mFgt) hr vfrI dI qrHF
ies vfrI vI iqmfhI bYTk leI torFto dy afs pfs vsy
khfxIkfrF ivwc BrpUr AuqÈfh sI. myËbfn lyKkf prmjIq
momI dy swdy qy qkrIbn do ku bjy eyjYks lyKk phuMcxy
ÈurU ho gey. mYN qy blvIr kOr sMGyVf jI vI ryzIAu df
ruJyvF nF hox kfrn ies vfrI vkq isr phuMc gey. Èfied
iesy kfrn irport ilKx df ijwmf vI mY sOipaf
igaf.sfzy jFidaF AuWGI ivdfvfn zf:blivMdr kOr
brfV pMjfbI XUnIvristI pitalf vfly ÈÈoBq sn. AunHF
dy nfl nItf blivMdr,kuwkU DflIvfl,ikrpfl isMG pMnU,jrnYl
isMG grcf, kuljIq mfn, blijMdr gulftI aqy mnmohn isMG
mIitMg dI ÈoBf vDf rhy sn. ajy cfh df afnMd mfx hI
rhy sF ik khfxIkfr jrnYl isMG, rÈpfl kOr igwl, amr
isMG ZINzsf aqy arivMdr kOr vI phuMc gey. iesdy nfl
hI BK ipaf khfxIaF df dMgÜ.
khfxI
ipV dI ÈurUafq ikrpfl isMG pMnUU ny ienHF bolF nfl
kIqI, 'asF iqmfhI khfxIaF bYTkF kridaF
ds vry ho gey hn jo inrivGn jfrI ny. ienHF mIitMgF
ivwc pVHIaF aqy soDIaF geIaF khfxIaF ny drjx dy krIb
pusqkF df rUp Dfr ilaf hY, hux sf koeI vwzy
pwDr df smfgm krnf cfhIdf hY, ijs ivwc pfTkF dy nfl
nfl bfhrly lyKk vI Èfml hox.
ies gwl qy sB ny sihmqI jfhr kIqI.
Pyr AunHF srb sMmqI nfl mIitMg dI pRDfngI zf: blivMdr
kOr brfV jI sONpI. kfrvfeI clfAuxI sI kuljIq
mfn ny qy irport ilKx df ijMmf idwqf igaf myjr mFgt
. alock AusfrU alocnf leI iqafr br iqafr bYTy
sn. kuljIq mfn ny dwisaf ik awj awT nvIaF khfxIaF ipV
ivwc afAuxgIaF.
sB qoN pihlf nMbr lwigaf 'pMjfb
aYkspRYWs` prcy dy sMpfdk kukU DflIvfl df ijs
awj dI mihPl ivwc jI afieaF kiMhMidaf plyTI khfxI dI
mubfrkbfd idwqI geI qy khfxI pVHn leI afiKaf igaf.
khfxI dF nF sI 'jwsI`. ieh iewk ipafr khfxI sI. muwK
pfqr dIp imlI ieh imwqr kuVI jwsI jdoN bgYr
iksy kfrn dy pwlf Cuzf jFdI qF dIp dI Ctptfht iewk
drd bx ky AuBrdI hY. eysy drd df BMinaf bymuhfr
hoieaf jdoN Auh brbfd suNny rfhF qy Btkdf hY qF iewk
pulIs vflI Aus df mfrg drÈn krdI hoeI Aus
moVdI hY. ies khfxI lyKk dI pihlI khfxI kfrn
qkrIbn sfiraF ny vDfeI idwqI qy ikhf ik Aus ivwc cMgy
khfxIkfr bxn dIaF sMBfvnfvF hn . kuwJ suJfa vI sn
ijvyN khfxI dy sMvfd suBfvk lwgx. pulIs vflI df
vfrqflfp lmkfieaf nf jfvy. kuwl imlf ky khfxI awCI
rhI lyKk ny sfry suJfvF pRvfn kridaf alockF df
DMnvfd kIqf.
dUsrI khfxI sI rCpfl kOr igwl dI
'Pfdrj zya`. ies khfxI ivwc lyiKkf ny skUlI bwicaF dI
mfniskqf bfKUbI icqiraf sI ijs dI hr iksy ny
pRsMÈf kIqI. ies khfxI ivwc lyiKkf df iPkr ieh vI sI
ik kI afAux vfly smfj ivwc jdoN smilMgI ÈfdIaF
hoxgIaF qF Pfdr vrgy pivwqr irÈqy df kI bxygf? qy
ienHF idnF mnfAux df mhwqv kI rih jfvygf?
klfs
ivcly kuwJ ividafrQI jo ies irÈqy qoN pIiVq hn ienF
qy bxfey kfrzF koeI aihmIaq nhIN idMdy. ies
khfxI qy ikrpfl isMG pM vloN BfÈf sbMDI kuwJ
suJfa idwqy gey. blvIr kOr sMGyVf df kihxf sI ik hor
imhnq kIqI jfvy. myjr mFgt ny ikhf ik ik iewko iksm
dy kfrz idKfey jfxy suBfvk nhIN jfpdy. ies khfxI dI
pRsMÈf vI KUb hoeI.
qIsrI
khfxI myjbfn lyiKkf prmjIq momI dI sI 'srGI vylf` ijs
nItf blivMdr ny afpxy idlkÈ
aMdfj ivwc piVHaf. khfxI df ivÈf aOrq dy afqm snmfn
df sI. jdoN ies snmfn koeI pYrF hyT rONddf hY
qF aOrq bRdfÈq nhIN kr skdI. BfvyN ies snmfn
rolx vflf Aus df pihlf ipafr hI ikAuN nf hovy. sudfgr
brfV ny ies khfxI dI pRsMÈf kIqI arivMdr ny ikhf ik
muwK pfqr dy QwpV iks ny mfiraf khfxI ivwc spÈt nhIN
huMdf. kuljIq mfn ny ies khfxI prmjIq dI
ibhqrIn khfxI ikhf. nItf dI pyÈkfrI qy prmjIq dI
klfkfrI dohF srfihaf igaf. prmjIq ny sfry
ivcfrF iKVy mwQy pRvfnidaF sB df DMnvfd kIqf.
aglI
khfxI sI kuljIq mfn dI 'ivclI AuWglI` jo ik iewk
apfihj bwcy dI mfniskqf Aujfgr krdI Ausdy
mfipaf dI byvsI df kmfl df icqrx sI. jo puwqr moh 'c
Psy Twg bfby dy cuMgl ivwc Ps ky afpxf sfrf kuwJ lutf
bYTdy hn. BfrqI smfj ivwc PYl rhy zyrfvfd dy kohV
lyKk ny Dr ky ilaf igaf. khfxI BfvyN lMbI pr
sI bhuq idlcsp ijs ny aMq qwk sfiraF bMn ky
rwiKaf. ies qy hoeI alocnf ivwc jrnYl isG df kihxf sI
ik 'ivclI AuNgl` nF TIk nhIN qy khfxI ivwc ikqy ikqy
vfDU ivsQfr hY, lyKk pfqrF dI jubfn qy cV ky afp
boldf hY`. myjr mFgt lCmx, guro qy ÈrdfeI
vfly bfby dI pfqr AusfrI cMgI lwgI. AunHF df kihxf sI
ik pfqrF dI jubfn vI AunHF dI pCfx hovy. ies khfxI dI
byhwd ÈlfGf vI hoeI. lyKk ny dwisaf ik ies khfxI qy
Aus ny bhuq imhnq kIqI hY.
Pyr vfrI afeI blijMdr gulftI dI
jo pihlIaF mIitMgf ivwc ipRqpfl isMG ibMdrf dIaF
anuvfdq khfxIaF piVHaf krdy sn, ies vfr afpxI mOilk
khfxI 'iewk tuwtdf Gr lY ky pyÈ hoey. ieh khfxI
PlYÈ bYk ivDI ivwc cwldI hY bwicaF nfl lyk dy iknfry
bYTI aOrq AunHF ryq dy Gr bxfAuidaF vyK 1947
dy dMigaf df iÈkfr iewk aOrq dy AujVy Gr Xfd
krdI byhwd Bfvuk ho jFdI hY. ieh vI lyiKkf dI pihlI
khfxI sI ijs hr iksy ny slfihaf. mnmohx isMG
ny khfxI dy isrlyK aspÈt dwsidaf ies qy hor
imhnq krn df suJfa idwqf. rÈpfl kOr igwl aqy hor
keIaF ny khfxI dIaF aMiqm sqrF ijs ivwc ipMjr iPlm df
ijkr hY vfDU dwisaf.lyiKkf dy AuWdm aqy
pyÈkfrI dI hr iksy ny pRsMÈf kIqI.
CyvIN khfxI amr isMG ZINzsf dI 'cuwp
df prCfvF` sI. ies khfxI df ivÈf vsqU ijwQy knyzIan
smfj ivwc h sws dy inwGr rhy irÈqy dI bfq
pfAuNdf sI AuWQy 1947 aqy 1984 dy dMigaF dI pIV vI
ies ivwc rVkdI sI. iewk dfdI vloN afpxI bfrF sflf
poqrI suxfeI ies khfxI qy BKvIN bihs hoeI.
ikrpfl isMG pMnU df kihxf sI ik, khfxI ivwc pfqrF dI
Aumr myc nhIN afAuNdI. sudfgr brfV dy ihsfb ikqfb
anusfr dfdI dI Aumr hor vzyrI hoxI cfhIdI sI. blvIr
kOr sMGyVf dfdI dIaF gwlF qy sKq ieqrfj sI jo
bwcI dI mF iKlfP kIqIaF geIaF sn.ies bihs dOrfn
alocnF dMgl iÈKrF CoNhdf pRqIq hoieaf qy hr koeI
psIno psInI hoieaf ipaf sI. ieh vI iKafl afAuNdf sI
ik afpy PfQVIey qY kOx Cuzfvy.
amr isMG vI iewk cMgy ispfhI
vFgUM hr vfr df AuWqr moVdf irhf. AusdI pRsMÈf vI
KUb hoeI poTohfrI ÈylI ny sfiraf df mn jo moh ilaf
sI.
hux vfrI
afeI jrnYl isMG grcf dI AunHF dI 'igwdV isMgI`sB qy
jfdU DUV rhI sI. DImI gqI dy smfcfrF vFgUM AunHF
khfxI ltkf mtkf ky piVHaf. pr ivÈf nvF aqy
invyklf hox kfrn pRBfvÈflI irhf. ies khfxI ivwc
knyzf ivwc ilaFdIaF jf rhIaF nYnIaF dI durdÈf qy
AunF nfl ho rhy srIrk aqy mfnisk Èosx
ibafinaf igaf sI. ies khfxI dI ÈurUafq myjr
mFgt ny susq dwisaf. jrnYl isMG vloN ivÈy dI srfhxf
kIqI geI. sfiraF ny grcf sfihb vDIaf khfxI
ilKx qy mubfrkvfd idwqI. ies khfxI qoN bfad alockF qy
Qkfvt BfrU ho geI. lyKkF dy AuWslvwty aqy Kfxy dy
swdy ny myjr mfgt dI awTvIN khfxI anpiVHaF hI
rihx idwqf. aglI qRYmfisk imlxI qwk.
Kfxy vkq sfry bhuq KuÈ pirvfrk
mhOl ivwc gwlF krdy rhy. hux jfx df smf vI af igaf sI.
kuljIq mfn ny host pirvfr df KfqdfrI leI DMnvfd kIqf.
prmjIq kOr momI avqfr isMG momI aqy bwcy bVy inwG nfl
sfiraF vdfiegI dy rhy sn. ivCVn smyN lyKk ivCV
gey lyKk mihrmXfr aqy pRkfÈk Bfpf pRIqm isMG
vI Xfd krnf vI nhIN Buwly. dyKo hux aglf khfxI ipV
iqMn mhIny bfad iksdy Gr BKdf hY. Èflf ieh sfihqk
myly eyvyN hI lwgdy rihx.
myjr mFgt