lYstr
(ieMglYNz) ivKy julfeI ivc pMjfbI akYzmI lYstr (XU ky)
vloN zf krnYl isMG, suirMdr mfhl, suKdyv iÈMG bFsl,
ajmyr isMG aqy kulvMq isMG aqy akYzmI dy hor mYNbrF
dy sucjy pRbMD hyT pihlI vfr krvfeI geI ivÈv pMjfbI
lyKk kfnPrMs bVI kfmXfbI nfl smfpq hoeI. ijs ivc
ieMglYNz qoN ielfvf ivdyÈF qoN afey isrmOr
buDIjIvIaF, nfvlkfrF, kvIaF, alockF, khfxIkfrF,
pqrkfrF aqy klfkfrF ivc idlI qoN zf mohnjIq, pMjfb
qoN zf jsvMq dId, primMdrjIq (sMpfdk aKr), pRo virafm
sMDU, mnjIq itvfxf, zf rjnIÈ bhfdr, zf ambrIÈ,
drÈn butr, BuipMdrpRIq, ibpnpRIq, ieMdryÈ mIq,
jnmyjf isMG jOhl, surjIq Bgq, kYlgrI (kYnyzf) qoN
suirMdr gIq, trMto qoN iekbfl mfhl, ietlI qoN ivÈfl
aqy hor adIb Èfiml hoey.
brqfnIaF
dy lyKkF aqy sfihq sBfvF ny BrpUr sihXog dy nfl nfl
srgrm hfËrI vI lgvfeI. ijhnF ivcoN pMjfbI sfihq sBf
kOvYNtrI qoN sMqoK isMG hyar, suirMdr pfl isMG,
ikrpfl isMG pUMnI, divMdr nOrf.
pMjfbI akYzmI vulvrhYNptn qoN
svrn cMdn, BuipMdr isMG sgU, dlvIr kOr, divMdr kOr,
ipRqpfl iÈMG mfn, ieMdrjIq isMG jIq. pMjfbI akYzmI
nOtIgm qoN sMqoK isMG DflIvfl, jgjIq isMG dusFJ.
tYlPorz qoN avqfrjIq DMjl. zrbI qoN rfijMdr isMG
puryvfl (pMjfb tfeImË) kysr rfmpurI, lMzn qoN sfQI
luiDafxvI, ÈmÈyr isMG rfey, rfijMdr kOr (pMjfb
ryzIE), ÈyKr. XurpI pMjfbI sQ vflsfl qoN moqf isMG
srfey. brmIgm qoN surjIq isMG kflVf, rxjIq isMG rfxf
(aslI). lMzn qoN mnpRIq isMG (bDnI zOt kOm). vfirMgtn
qoN zf bldyv kMdolf (pMjfbI zOt kOm). lYstr qoN
bKÈIÈ isMG atvfl, aYmeIbI, icqrkfr srUp isMG, avqfr
sfidk, muihMdr isMG Prmf, sohx isMG loiel (pRDfn
rfmgVHIaf borz) kyvl isMG qUr, zf crnpRIq isMG jOhl,
hrivMdr kOr rfey, suKdyv isMG aojlf (rfj ryzIE),
kulvMq iÈMG, hrdyv isMG dusFJ, ipafrf isMG klyr (lYstr
dy sfbkf lfrz myar), iÈMgfr isMG (aymeytIvI) afid ny
vI hfËrI lgvfeI.
kfnPrMs dy pihly idn AudGftn krn
afey lYstr dy mfxXog lorz myar kfAuNslr pol vYstly ny
afpxy BfÈx ivc pMjfbI akYzmI lYstr dy ies Auprfly dI
ÈlfGf kridaF mF bolI dI aihmIaq qy Ëor idMidaf ikhf
ik iesdI vrqoN hr iensfn nUM afpxy mUl nfl joVI rKdI
hY. BfvyN AuhnF df BfÈx aMgRyËI ivc sI pr iPr vI
AuhnF ikhf ik Gt igxqI dIaF nUM ajklH sMsfr pDr qy
Kqrf hY. AupRMq akYzmI dy cyarmYn zf krnYl ny akYzmI
dy AudyÈF aqy ipClI kfr guËfrI df sMKyp rUp 'c vrnx
kIqf. ijsdI sroiqaf vloN BrpUr srfhxf kIqI geI.
AupRMq AuhnF pMjfbI siBafcfr dI mUMh boldI pRdrÈnI
df AudGftn kIqf ijs ivc pMjfb qoN Aucycy qOr qy afey
jnmyjf iÈMG jOhl dy kYmry dI aK qoN AupjIaF qsvIrF
aqy sQfnk icqRkfr srUp isMG dI icqRkfrI nUM bhuq hI
idlcspI nfl dyiKaf.
pihlf idn pMjfbI kivqf nUM smrpq
sI. suihMdrbIr ny 'pRvfsI pMjfbI kivqf dy pRBfv'
isrlyK hyT prcf piVHaf. idlI qoN afey sfbkf ÈRomxI
kvI zf mohnjIq ny afpxy aflocnf prcy ivc kivqf dy vK
vK pihlUaF qy crcf kIqI aqy nfl hI zf mohnjIq ny
ivdyÈI pMjfbIaF duafrf ilKI geI kivqf nUM 'pRvfsI
kivqf' kihx qoN guryË kIqf. AuhnF sfrI dunIaF dy
pMjfbIaF dI kivqf nUM iek aK nfl dyKx qy Ëor idqf.
aDuink pMjfbI kivqf bfry ies prcy ivc dyÈ/ivdyÈ ivc
rcI jf rhI kivqf dy kfiv ivÈy/srokfrF dI ivÈflqf qy
smfnFqrqf dI gl kridaF brqfnIaF qoN dlvIr koOr
vulvrhYNptn dI kivqf, 'mn qF mn hI pihndf hY qn nhIN'qy
aMimRqsr qo ibpnprIq dI kivqf dI imsfl pyÈ kIqI. zf
divMdr kOr ny 'bRqfnvI kivqf' qy iliKaf prcf pVHn dy
nfl nfl kMipAUtr qknOlojI dI vrqoN kridaF afpxy Kfs
pihlUaF nUM skrIn qy idKf ky sfry sroiqaF nUM drÈk
vI bxf idqf ijhnF ny bhuq rOckqf nfl sfry prcy nUM
piVHaf qy suixaf vI. prcy ivc pRvfsI pMjfbI kivqf qy
pYNdy vK vK pRBfvF nUM bhuq hI ivsQfr nfl AudfhrxF dy
ky AuGfiVaf ijs ivc smfjk, rfjnIqk, afriQk pihlUaF dy
nfl nfl ieMmIgRyÈn, nOkrIaF, ividaf, hunr pRfpqI,
aOrq dI hoNd, aMqrjfqIvfd nfloN vI agy dI gl aMqr-kOmI
ivafhF dy vI hvfly idqy gey. iesqoN ielfvf ieMglYNz
dy bhuq sfry sQfpq aqy cricq kvIaF dI kfiv rcnf df
Kfs qOr qy iËkr kIqf igaf. aOrq dI hoNd dI ivÈflqf
dy ivÈy qy bolidaF, zfdivMdr kor ny dlvIr kOr dI
kivqf 'coN "mYN smuMdr hF,mYN agn hF,mYN kudrq
df kirÈmF hF,mY kienfq hF,mY aOrq hF" df Kfs
ijkr kIqf igaf. AuprMq prcy qy BKvIN bihs vI hoeI aqy
ÊYr hfiËr kvIaF dI kivqf dy ivÈf vsqU qy aflocnf
kfrn zf divMdr kOr nUM Kud nUM aflocnf df sfhmxf vI
krnf ipaf.
bfad
dupihr dy, zf divMdr kOr dI pRDfngI vfly sYÈn ivc
pMjfb qoN zf BuipMdr isMG pirhfr vloN sMpfdq bRqfnIaF
dy pMjfbI kvIaF dI kivqf df aMgRyËI anuvfd 'ibXONz
vftrË' (pfxIaF dy Aus pfr) nfm dI ikqfb akYzmI dy
pRDfn suKdyv isMG bFsl vloN jfrI kIqI geI. ies qoN
AupRMq zf BuipMdr pirhfr ny ies ikqfb qy prcf piVHaf
jo ik aMgRyËI ivc hox krky kfPI vfd ivvfd pYdf kr
igaf. ies qoN bfd pRmK kvIaF nfl hoeI rU-brU df
sMcfln zf mohnjIq ny inBfieaf ijs ivc pMjfb qoN
pRimMdrjIq, jsvMq dId, drÈn butr, zf aMbrIÈ,
ieMdrIÈ mIq, BuipMdr pRIq, ibpnpRIq, idlI qoN zf
mohnjIq, ieMglYNz qoN avqfr sfidk aqy zf krnYl (lYstr)
aqy dlvIr kOr (vulvrhYNptn) ny Bfg ilaf. rU-brU dOrfn
nvyN kvIaF dI ilKx pRikRaf qy iqKy svfl kIqy gey Kfs
kr BuipMdrpRIq, ibipnpRIq aqy dlvIr kOr dI kfiv rcnf
qy kIqy gey bhuq sfry svfl AuhnF dI kivqf nfloN AuhnF
dI injI iËMdgI nfl sbMDq sn. zf rjnIÈ bhfdr aqy
virafm sMDU aqy suKdyv isMG bFsl bihs ivc iËafdf
mohrI rhy. iesqoN ielfvf inrml jsvfl, suihMdrbIr,
sMqoK DflIvfl, svrn cMdn ny kivqfvF suxfeIaF. pr iPr
vI ies rU-brU dI kfrguËfrI kvIaF aqy sroiqaf dy mnF
qy iek aimt Cfp Cz geI. Èfm nUM kvI drbfr ivc hfiËr
kvIaF ny Bfg ilaf. bhuq hI idlcsp kvI drbfr BiKaf pr
kuJ ku kvIaF nUM smF nf imlx qy inrfÈqf vI hoeI. ijs
bfry, dUjy idn, kYlgrI qoN afeI kivqrI suirMdr gIq ny
afpxy ivcfr KulH ky pRgt kIqy.
dUjy
idn svyr dy sMqoK DflIvfl dI pRDfngI vfly sYÈn ivc
zf rjnIÈ bhfdr ny 1990 qoN 2005 qk dy nfvl qy prcf
piVHaf. bfd dupihr ÈRomxI khfxIkfr virafm sMDU dI
pRDfngI ivc khfxI drbfr hoieaf ijs ivc sMqoK DflIvfl,
zf krnYl, sfQI luiDafxvI, inrml jsvfl aqy virafm sMDU
ny afpxIaF khfxIaF pVHIaF ijhnF qy BrpUr crcf hoeI.
svrn cMdn vloN ies sYÈn dI styjI kfrvfeI sucfrU ZMg
nfl clfeI geI.
ieh
Èukrvfr dI Èfm iek XfdgfrI Èfm ho inbVI. muK
mihmfn ieMglYNz dI ishq mMqrI mfnXog ptrIÈf ihAUt ny
'siq sRI akfl' nfl sMboDn kridaF pMjfbIaF dy BrpUr
Xogdfn df ieËhfr krn dy nfl nfl afpxy pRvfsI hox dI
jfxkfrI vI sroiqaf nfl sFJI kIqI. iesqoN ielfvf sQfnk
mYNbr pfrlImYNt mfnXog aYzvrz gfrnIar ny vI pMjfbIaF
dIaF isPqF dy cMgy pul bMnHy. dohF mihmfnF ny pMjfbI
ivrsy dI mUMh boldI pRdfÈnI df vI afnMd mfixaf.
pMjfb dI koiel mrhUm suirMdr kOr nUM smripq sjfeI geI
'surF dI mihPl' ivc cVHdy pMjfb qoN kulvMq kOr sMDU,
lihMdy pMjfb qoN iekbfl bfhU, kYnyzf qoN hËfrf isMG
rmqf, aqy ieMgNlYNz qoN iddfr isMG pRdysI ny ijQy
suirMdr kOr nUM Bfv iBMnIaF ÈrDFjlIaF ByNt kIqIaF
AuQy afpxy mkbUl klfm rfhIN pMjfbI dy kfiml sroiqaF
nUM vI kIilaf. hfisaf df bfdÈfh 80 sflf gBrU hËfrf
isMG rmqf ajy vI jvfn lgdf hY. kYnyzf qoN 'ivXn aOP
pMjfb' dy sMcflk iekbfl mfhl vloN ies pRogrfm leI
suirMdr kOr dIaF XfdF dI Kfs qOr qy iqafr kIqI geI
iPlm dy kuJ Kfs idRÈF ny drÈk/sroiqaF dIaF aKF vI
nm kr idqIaF. iddfr isMG pRdysI ny kInIaf ivc 40 sfl
pihlF hËfrf isMG rmqf, suirMdr kOr aqy pRkfÈ kOr dI
iek XfdgfrI ieMtrivAU vI suxfeI.amIr ÈOkq alI ny
afpxy bfp ÈOkq alI dI hfËrI lvfeI. pRogrfm dy arMB
ivc muK mihmfn ny ÈOkq alI dy ilKy gIqF dy pMjfbI
anuvfd vflI ikqfb vI rlIË kIqI.
qIjy
idn df pRogrfm BfvyN inrDfrq smyN qoN kuJ dyr nfl
ÈurU hoieaf pr pMjfbI BfÈf aqy bolI nfl sbMiDq Kfs
muidaf aqy msilaF qy pVHy gey pricaF kfrn bhuq idlcsp
irhf. sYÈn dI pRDfngI iekbfl mfhl ny kIqI aqy styj
dI kfrvfeI nUM suirMdr mfhl ny afpxy hI aMdfË nfl
clfieaf.jnmyjf jOhl ny pMjfbI BfÈf dy vrqmfn aqy
BivK dy nfl nfl kMipAUtr dy Xug ivc pMjfbI BfÈf dI
siQqI bfry vI ivsQfr nfl disaf. kMipAUtr rfhIN pMjfbI
aKrF dI vrqoN dy msly nUM lY ky BKvIN bihs hoeI ijs
ivc zf bldyv kMdolf, surjIq kflVf, moqf isMG srfey,
suirMdr mfhl, zf krnYl isMG aqy rfvlipMzI qoN Bfg lYx
afey pRo seId ny ihsf pfieaf. pMjfbI dy iek qrF dy
aKrF dy sihmqI nf ho skI BfvyN anmol ilpI dy hk 'c hQ
iËafdf AuTy. bldyv kMdolf ny XUnIkoz aKrF dI vrqoN
dI pRoVqf kIqI. poR seId ny ÈfhmuKI aqy gurmKI nUM
nfl nfl qorn qy Ëor idqf. sfQI liDafxvI ny afpxy
lMby prcy ivc ieMglYNz dy ryzIE sMcfr ivc pMjfbI
ryzIE dy sQfn aqy kfrguËfrI bfry ivsQfr sihq jfxkfrI
idqI. bihs ivc ijQy ieMglYNz dy pRqIinDIaF nUM ieh
prcf bhuq lMbf ligaf AuQy ivdyÈF qoN afey mihmfnF ny
BrpUr jfxkfrI leI isPq vI kIqI. zf BuipMdr prhfr ny
anuvfd dy ivÈy qy prcf piVHaf ijs ivc anuvfd dI loV,
klf, KUbI, guJMlF, brIkIaF aqy drpyÈ muÈklF 'qy
bhuq hI ivsQfr nfl prcf piVHaf igaf. zf pirhfr nUM
vDfeI dy nfl nfl prcy qy hoeI bihs ivc lyKk aqy
anuvfdk dI iek surqf aqy smJ qy Ëor idqf igaf.
bfd
dupihr ijhnF Kfs muidaf qy ivcfr vtFdrf hoieaf AuhnF
ivc pMjfb aqy ivdyÈF ivc nvIN pIVHI ivc pMjfbI bolI,
klf aqy sfihq dy pRsfr nIqIaF qy kdm aqy iehdy leI
mfipaF df ikrdfr aqy Xogdfn, pMjfbI pfTkF dI Gft aqy
pMjfbI aKrF bfry iekimkqf aqy romn aKrF rfhIN pMjfbI
df pRsfr Èfiml hn. ivcfr vtFdry dOrfn sfrf hI sdn
bhuq srgrm irhf. pMjfbI dy pRsfr leI pMjfbI GrF ivc
pMjfbI bolx aqy bicaF nUM pVHn leI pyRirq krn qy Ëor
idqf igaf. jrmn aqy PrFsIsI lokF dI afpxI bolI pRqI
suihrdqf df Kfs qOr qy iËkr kIqf igaf. pfTkF nUM
pMjfbI sfihq pVHn vlH pRyrq krn leI imafrI sfihq, Gt
kImq vflIaF ikqfbF, pRkfÈkF vloN cMgI qrF mÈhUrI (mfrkItMg),
lfiebRyrI jfxf, Kud mhIny 'c cfr ikqfbF pVHn dy ivcfr
pyÈ kIqy gey. pMjfbI dy pRsfr leI gurmKI ilpI dy nfl
nfl romn ilpI dI vrqoN dy ivcfr nUM pMjfb qoN afey
lyKkF ny srfsr rd kridaF pMjfbI dI pihcfx dy gvfc jfx
dy zr nUM Ëfihr kIqf. pRo seId ny ÈfhmuKI ilpI nUM
vI nfl rKx qy Ëor idqf. kMpiAUtr qy pMjfbI aKrF dI
vrqoN dy mudy qy qknIkI AulJxF nUM lY ky koeI Tos
PYslf nhIN ilaf jf sikaf.
snmfn smfroh ivc vK vK KyqrF ivc
jIvn Br dIaF pRfpqIaF leI kuJ Kfs sKÈIaqF df snmfn
kIqf igaf. ieMzIaf vrkrË aYsosIeyÈn dy axQk kfmy
muihMdr isMG Prmf nUM kol syvf leI, sfQI liDafxvI nUM
lyKxI, pqrkfrI aqy ryzIE sMcfr syvfvF leI, iekbfl
mfhl (torMto) nUM kYnyzf ivc sMgIq, ryzIE aqy
tYlIvIXn srgrmIaF leI, srUp isMG nUM icqrkfrI leI aqy
hËfrf isMG rmqf nUM sfrI Aumr pMjfbIaF nUM hsfAux
leI snmfinaf igaf. ies qoN ielfvf iekbfl bfhU, kulvMq
kOr sMDU, iddfr iÈMG pRdysI df vI snmfn kIqf igaf.
pMjfbI leI aihm Xogdfn pfAux leI pRimMdrjIq, zf
mohnjIq, jnmyjf isMG jOhl, ijMdI KYhrf, suirMdr mfhl,
dlvIr kOr vulvrhYNptn, zf divMdr kOr, jsvMq dId,
virMdr pirhfr, suKdyv isMG bFsl, hrbKÈ mksUdpurI,
ajmyr isMG kflIrfey, rjnIÈ bhfdr isMG, virafm sMDU,
drÈn butr, zf aMbrIÈ, svrn cMdn, sMqoK DflIvfl,
srUp isMG, ikÈor jYn, avqfrjIq DMjl, ajfieb isMG
nfgrf, bKÈIÈ isMG atvfl, joigMdr isMG sfDVf nUM
pMjfbI akYzmI lYstr dI PYloiÈp dy ky snmfinq kIqf
igaf.
aKIr
ivc afey mihmfnF ny kfnPrMs bfry afpxy ivcfr pRgt
kIqy. virafm sMDU ny kfnPrMs dI kfmXfbI leI aqy smucy
pRbMD dI sPlqf pUrbk pyÈkfrI leI ijQy Èfiml adIbF
df DMnvfd kIqf AuQy pMjfbI akYzmI lYstr dy Xogdfn dI
vI BrpUr ÈlfGf kIqI. akYzmI pRDfn suKdyv isMG bFsl
ny afpxy pRBfvÈflI smfpqI BfÈn ivc sfiraF df DMnvfd
krn dy nfl sfry icMqk pMjfbIaF nUM iekT iml ky pMjfbI
klf, sfihq, BfÈf aqy bolI df hor pRsfr krn leI vI
apIl kIqI. AuhnF iqMny idn jnmyjf isMG jOhl duafrf
iqafr kIqI pMjfb dI asl iËMdgI nUM pyÈ krdI
pRBfvÈflI pRdrÈnI dI vI BrpUr qfrIP kIqI. Èfm nUM
sroqy/drÈkF aqy afey mihmfnF ny sMgIq dIaF DunF qy
ncky kfnPrMs dI kfmXfbI dy jÈn mnfey. ieMglYNz ivc 5
sqMbr nUM ÈurU ho rhy nvyN tIvI cYnl pMjfb vloN ies
kfnPrMs dI pUrI irkfrzizMg kIqI geI aqy dlvIr kOr
vloN lyKkF dy nflo nfl ieMtrivAu kIqy gey jo ik afAux
vfly smyN leI Xfdgfr sfbq hoxgy. iesqoN AuprMq AunHF
sfry hI pMjfbI aKbfrF, pricaF, ieMtrnYt vYb sfeIts
aqy ryzIE styÈnF df DMnvfd vI kIqf igaf ijnHF ies
kfnPrMs df sunyhf dyÈ ivdyÈ vsdy pMjfbIaF qk
phuMcfAux ivc pMjfbI akYzmI lYstr dI mdd kIqI.
kfnPrMs qoN bfd smUh lyKkF nUM ieMglYNz dI pfrlImYNt
'hfAUs afP kOmnË' iljf ky muK pfrlImYNt mYNbrF nfl
imlfieaf igaf aqy pfrlImYNt dI kfrvfeI aqy ieiqhfs
qoN jfxUM krfieaf igaf jo lyKkF leI iek aBul Xfd bx
geI. smucy rUp ivc ieh kfnPrMs pMjfbI sfihq aqy
siBafcfr pKoN iek mIl pQr sfibq hoeI hY ijsqy smucf
pMjfbI jgq mfx kr skdf hY.
(17
julfeI 2006)
* ivsLv pMjfbI kfnPrMs
dIaF kuJ JlkIaF qsvIrF rfhIN vyKx leI kilwk kro
qsvIrF: dlbIr isMG suMmn (jrnilst/brOzkfstr)