aYho
jhy smfgmF ivc afAux vfly BfrqI lyKkF dI cox ikvyN
huMdI hY ies bfry vwzy lyKkF nUM vI igafn nhIN. iek
bhuq vwzf lyKk kihx lwgf sfnUM qF ieh smJ nhIN
pYNdI ik Bfrq dI kOmI BfsLf ihMdI dy 8 lyKk hn pr
aMgryjLI dy 15 lyKk . ieh qF cox krn vfly hI jvfb dy
skdy hn, pr AunHF nUM pwuCy kOx? pMjfbI dy iqMn
lyKk ies ivc sLfml hoey , guridafl isMG (nfvlkfr),
ajIq kOr (khfxIkfr) aqy surjIq pfqr (kvI) . iksy
kOmFqrI mMc AuWqy Bfrq dI kOmI BfsLf dI QfvyN
aMgryjLI nUM vwD mhwqv dyxf ies vfsqy juMmyvfr cox
krn vfilaF dI gulfm mfniskqf dI insLfnI hI khI jf
skdI hY. iewQy ieh vI Xfd rwKx vflI gwl hY
ik BfrqI mUÜ dy prdysF ivc ikMny hI lyKk vsdy hn jo
BfrqI BfsLfvF ivc ilKdy hn ienHF ivcoN keI vwzy nfmxy
vfly hn, AunHF nUM vI swidaf jfxf cfhIdf sI, pr ijwQy
sIrnI hI aMnHF vMzdy hovy AuWQy iensfP dI afs rwKxI
aOKI ho jFdI hY. ieho kuwJ ieWQy vfpiraf pRqIq huMdf
hY.
ies
myly ivc AuWGI lyKkf mhFsLvyqf dyvI dy vwzy postr vI
lwgy aqy crcf vI kfPI hoeI. mhFsLvyqf bfry 40 ku
siPaF dI iek ikqfb klcrl spIkr PrOm
ieMzIaF dy nF Qwly jrmn qy aMgryjI ivc CfpI qy
vMzI geI. AuNJ sfry hI lyKkF dy qsvIr vfly
postr hr QfvyN lfey gey ijs qy AunHF dI jIvnI df motf
Kfkf vI drj hY . ieh postr BfrI igxqI ivc afey lokF
nUM vMzy gey. iek hor lyKk jo XU aYNn E dy jnrl skwqr
dy ahudy vfsqy kuJ smF pihlF AumIdvfr sI sLsLI QrUr
AuhdI mIzIey ivc kfPI crcf hoeI. keI lyKk jo afAux
vfly sn nhIN phuMcy ijnHF ivc Aum pRkfsL vflmIkI nUM
kfPI sfry lokF ny Xfd kIqf-jo AuhnUM suixaF cfhuMdy
sn.
bhuqy
lok Bfrq dIaF pRdysLk BfsLfvF dy lyKkF nUM suxky vwD
KusL hoey iesdI imsfl dyxI hovy qF pMjfbI kvI surjIq
pfqr df nF ilaf jf skdf hY, ijsny bhuq hI cMgIaF
kivqfvF pysL kIqIaf aqy afpxI pRiswD njLm kuJ
ikhf qF hnyrf jrygf ikvyN dy kuwJ aMsL gf ky vI
suxfey. ijsnUM suxky afey drsLk bhuq
KusL dyKy gey. jdoN vI koeI lyKk afpxI BfsLf ivc
afpxf pfT pVHdf Pyr Ausdf jrmn anuvfd pysL kIqf jFdf.
iewQy Pyr ikhf jfxf cfhIdf hY ik pfqr dI kivqf df
anuvfd vI bhuq ZuwkvF sI. pusqk myly ivc BfrqI lyKkF
nUM afey drsLkF qy sroiqaF ny iDafn nfl suixaF.
lwgIaF pRdrsLnIaF nUM iDafn nfl dyiKaF. sfry hI lyKkF
ny vwKo-vwK QfhIN afpxIaF rcnfvF df pfT kIqf.
BfrqI
kONslyt vloN iek musLfiery df pRbMD kIqf igaf ijs ivc
gopI cMd nfrMg, indf PfjLlI, asLok vfjpfeI, guljfr
aqy ggn igwl afid ny Bfg ilaf. ijwQy BfrqI aqy
pfiksqfnI sroiqaF ny dysoN afey lyKkF nUM suixaf qy
slfihaf. afpo afpxI rvfieq muqfibk kuwJ jQybMdIaF
lyKkF nUM swd ky AunHF nUM suxnF psMd krdy hn. aijhy
iek smfgm df pRbMD PrYNkPrt dy nyVy iek ksby sulsbK
tons dI klcrl sosfietI ny vI kIqf. ijwQy aMgryjI ivc
ilKx vfly lyKk phuMcy. sroiqaF vloN ieh puwCy jfx
qy ik qusIN afpxIaF BfsLfvF ivc ikAuN nhIN
ilKdy? AunHF ny tfÜvF ijhf jvfb dy ky sfr idwqf.
BfrqI
swiBafcfr dI pysLkfrI vfsqy muwK iKwc df kfrn bixaf
rfijsQfn dI lok gfiekI, ies vfsqy rfijsQfn sMgIq nft
akfdmI dy purskfr ivjyqf aqy rfijsQfn dy AuWGy klfkfr
sRI anvr Kfn vloN Coty bwicaF nfl rlky sFJy qOr
qy vDIaF rfijsQfnI lok gfiekI pysL kIqI geI. aqy
kuwJ hor swiBafcfrk grupF ny vI swiBafcfrk pRogrfm
pysL kIqy. iesy qrHF hI BfrqI dsqkfrI nfl sbMDq vwKo-vwKrIaF
klfvF df pRdrsLn kIqf igaf. ijs ivc lokF ny BfrI
idlcspI ivKfeI, aqy BfrqI vsqF vI KrIdIaF.
BfrqI
isnmy dI gwl ies pusqk myly df hfsl ho inwbVI sfrf hI
smF ieQy drsLkF vfsqy BfrqI iPlmF df pRdrsn kIqf jFdf
irhf. lokF ny BfrqI isnmy nfl sbMDq mhFrQIaF lyKk qy
gIqkfr jfvyd aKqr, ipCly aqy nyVly smyN dy kfmXfb
iPlmI inrdyskL guljLfr qy krn jOhr vI ieQy phuMcy,
mIrf nweIar afid ny lokF nfl sMvfd rcfey.
ipCly smyN aMdr BfrqI iPlmF ivc jrmn lokF dI idlcspI
ivc vfDf hoieaf hY.
Bfrq
vloN ies pusqk myly ivc lyKkF qy klf nfl sbMDq hor
lokF nUM ieQy ilafAux dI juMmyvfrI nYsLnl buwk trwst,
ieMzIaf dI sI. pr kihxf ieh cfhIdf hY ik pRbMDk ies
bfry pUry gNMBIr nhIN sn- jF juMmyvfr ivakqI sUJ vloN
kfPI AUxy khy jf skdy hn. iqafrIaF kridaF ieh
iKafl rwKxf cfhIdf sI ik ieh iek ieiqhfsk Gtnf hY ijs
vl dunIaF dy sUJvfn lokF dI awK huMdI hY. ies bfry
pRcfr AuWnf nhIN ho sikaf ijMnF hoxF cfhIdf sI. jy
iksy ivakqI ny ies bfry nYsLnl buwk trwst vfilaF qoN
iksy iksm dI puwCigwC krnI cfhI qF buwk trwst vfilaF
Auhdy vl koeI iDafn nhIN idwqf. ienHF sqrF dy lyKk ny
nYsLnl buwk trwst ieMzIaf dI zfierYktr bIbI hsn nUM
iqMn vfr eI-myl rfhIN sfry hI pRogrfm bfry puwCxf
cfihaf pr, ieh bynqI krdIaF eI-mylF BfrqI aPsrsLfhI
dy mUrKqf Bry GumMz Qwly af ky drVIaF geIaF- koeI
jvfb nhIN afieaf. pusqk myly ivc phuMcy nYsLnl buwk
trwst dy aiDkfrI nUM jdoN ies bfry puwiCaf qF Ausdf
jvfb sI hux qF ies bfry sOrI hI
ikhf jf skdf hY. kI BfrqI aPsrsLfhF vfsqy
sOrI hI hr gwl df ielfj hY? aijhy ahuidaF
qy bYTx vfly lok ieMny sMvydnhIx nhIN hoxy
cfhIdy.
ipCly
sfl vfly pusqk myly ivc PrYNkPrt ivcly BfrqI kONslyt
dI mfrkIitMg aPsr bIbI vI sfnUM imlI sI aqy afpxf
kfrz idMidaF kihx lwgI, pusqk myly bfry
koeI vI puwCigWC krnI hovy qF mYnUM eI-myl krnf.
ies vfr pusqk myly sbMDI jfxkfrI pRfpq krn leI mYN
AuhnUM vI iqMn vfr eI-myl ilKI, pr jvfb Auhdy vloN vI
nhIN afieaf. kI BfrqI ivdysL mihkmf ies gwl df jvfb
dy skdf hY ik ijnHF dI nf BfrqI swiBafcr ivc idlcspI
hY nf iehdy bfry igafn hY ieho jhy gYr-jLuMmyvfr lokF
nUM ivdysLF ivcly sPfrqKfinaF ivc swiBafcfr nfl sbMDq
ahuidaF AuWqy ikAuN Byijaf jFdf hY, ijsdy
Auh lfiek hI nhIN? kI aijhy gYrijMmyvfr aiDkfrI BfrqI
swiBafcfr dy psfr ivc shfeI ho skdy hn ? ikAuN mulk
dy nF nUM hyTF suwtx dy Xqn kIqy jFdy hn? isrP mYN hI
puwCigwC leI eI-myl nhIN ilKy, sgoN ieMglYNz qoN ky
sI mohn ny vI aijhf Xqn kIqf AuhnUM vI koeI jvfb nhIN
imilaf.
iek
hor muwK Gft df ijLkr krnf jrUrI hY ik nYsLnl buwk
trwst vloN BfrqI sfihq dI smucI qy sFJI aijhI koeI
pusqk jrmn jLubfn ivc pysL nhIN kIqI geI jo sfzI kOmI
jLubfn dy nfl nfl pRdysLk BfsLfvF df ibMb vI dunIaF
sfhmxy pysL kr skdI . ijsdI ipCly simaF ivc
hr sfl hr mihmfn bxy mulkF ny rvfieq bxfeI hoeI hY.
ijs nfl ies kOmFqrI mMc rfhIN sOiKaF hI hor kOmF,
swiBafcfrF qwk awpiVaf jf skdf hY. dosqI qy sFJ df
amn BiraF puÜ isrijaf jf skdf hY. hF AudY
nrfiex isMG vloN aMgryjLI ivc ilKI iek pusqk A
Story of Liguistic and Litrary Plurality jo
cMgI koisLsL khI jf skdI hY ijsnUM jrmn jLubfn ivc vI
anuvfd kIqf jfxf cfhIdf sI. qF ik ieh koisLsL bhuqy
hwQF qwk phuMc skdI.
mn
AudoN Audfs huMdf hY jdoN sfihq klf nfl juVy lok
iewQy bdmgjLI pYdf kr idMdy hn. aijhf
iek ikwsf vI suxn nUM imilaf ik idwlIAuN afeI iek
bIbI ny pRbMDkF vloN AuhnUM imlI inwjI shfiek nfl
kfPI BYVf vrqf kIqf, Auh kuVI hux idwlI
vflI bIbI nUM BUqnI swddI hY. aijhf kuwJ
vI nhIN vfprnf cfhIdf ijs nfl cMgIaF BfrqI rvfieqF
qy vwtf lgdf hovy. inmrqf, sihxsLIlqf qy
imwT bolxf vrgy guxF nUM pwly bMnI rwKxf hr iksy leI
bhuq jLrUrI huMdf hY Kfs krky jdoN bygfinaF ivc
ivcrnf hovy-ienHF zYlIgysLnF ivc afAx vfilaF nUM ieh
nhIN BuwlxF cfhIdf ik Auh iewQy BfrqI lokF dy
numfieMdy bx ky ivcrdy hn.bygfny AunHF vl pfrKU njLr
nfl dyKdy hn. ieh juMmyvfrI aijhy kOmFqrI mMc leI
Byjy jfx vfilaF dI cox krn vfly pRbMDkF dI huMdI hY
jy Auh smJx qF, nhIN Auh lok bdnfmI df kfrn bx jFdy
hn. ies nfl mulk dy nF nUM hI vwtf lgdf hY.
iewQy
vsdy BfrqIaF ivcoN ies vfr ipCly sflF nfloN vwD BfrqI
pRIvfrF smyq myly ivc isLrkq krn phuMcy. afpxy dys
nUM Xfd krn df ieh vI iek ZMg-qrIkf hY. sfihqk mws
rwKdy kfPI swjx vI ieQy phuMcy ijnHF ivc axKI
ibrfhImpurI, bsMq isMG rfmUvflIaF, suwcf isMG nr,
ivsfKf isMG, mlkIq isMG aqy iegMlYNz qoN ky sI mohn
aqy khfxIkfr gurpfl isMG lMzn (khfxIkfr) sLfml hoey.
PrYNkPrt
ivc sfl 2006 df pusqk mylf BfrqI sfihq, klf aqy
swiBafcfr dI bfq CyV igaf hY jo afAuNdy lMby smyN qwk
cwldI rvyHgI.
__________
-
kyhr sLrIPL
(19 akqUbr 2006)