lyK/aflf-duaflf/jfxkfrI

ਖੂਨ ਪਸੀਨਾ ਵਹਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਹੱਥਾਂ ’ਤੇ ਰੱਟਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਭੁੱਬਲ਼ ’ਤੇ ਵੀ ਤੁਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਹਰ ਕੰਮ ਨੂੰ ਹੱਥ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਤੋਂ ਨਾ ਡਰਨ ਵਾਲਾ ਮਜ਼ਦੂਰ ਹਰ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਮਿਲੇਗਾ ਅਤੇ ਹਰ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਵਸ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦਿਸਦੇ ਬਹੁਤ ਕੁੱਝ ਦਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾ ’ਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਅਤੇ ਅਜੂਬੇ ਵੀ।

ਆਰਥਿਕ ਪੱਖੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪੁੱਛ-ਪ੍ਰਤੀਤ ਬਹੁਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪਰ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਉਸਦਾ ਹਿੱਸਾ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਸਦਾ ਕੀਤਾ ਔਖੇ ਤੋਂ ਔਖਾ,ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡਾ, ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਤੋਂ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਅਤੇ ਖਤਰਨਾਕ ਤੋਂ ਖਤਰਨਾਕ ਕੰਮ ਦਾ ਸਿਲਾ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ।

ਮਜ਼ਦੂਰ ਹੁਕਮ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਹੁਕਮ-ਅਦੂਲੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਕਰਨ ਜੋਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁਕਮ ਆਪਣਾ ਨਸੀਬ ਸਮਝ ਕੇ ਹੀ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਵੀ। ਉਸ ਕੋਲ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਤਾਂ ਕੋਹਲੂ ਦੇ ਬੈਲ ਵਾਂਗ ਉਮਰ ਭਰ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੀ ਘੁੰਮਣਘੇਰੀ ਫਸਿਆ ਹੀ ਤੁਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਸ ਕੋਲ ਭਰਨ ਵਾਸਤੇ ਉਡਾਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਪਣਾ ਅਸਮਾਨ।

ਚੌਕਾਂ ’ਤੇ ਦਿਹਾੜੀ ਲੱਭਦੇ, ਕੰਮ ਭਾਲਦੇ ਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਮੰਗਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਕੰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਚੋਣ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸ਼ੁਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਿਨ ਭਰ ਲਈ ਕੰਮ ਤਾਂ ਮਿਲੇ, ਪੇਟ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਭੁੱਖ ਮਿਟਾਉਣ ਦਾ ਜੁਗਾੜ ਤਾਂ ਬਣੇ। ਟੋਕਰੀ ਚੁੱਕਣ, ਇੱਟਾਂ ਢੋਣ, ਘਾਣੀ ਬਣਾਉਣ, ਨੀਹਾਂ ਪੁੱਟਣ, ਬੱਜਰੀ ਪਾਉਣ, ਪੱਥਰ ਭੰਨਣ, ਲੁੱਕ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿੰਨੇ ਕੰਮਾਂ ’ਚੋਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ  ਅਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਕੰਮ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲਗਨ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾ-ਸ਼ੁਕਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਛਾਪ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਬਿਨਾ ਕੰਮ ਚੱਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਦਾ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਹੀ ਰੌਣਕਾਂ ਲਾ ਦਿੰਦਾ। ਉਹ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਉਮਰ ਭਰ ਹਰਕਤ-ਹੀਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਬਿਨਾ ਉਸਦਾ ਸਰਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਮਜ਼ਦੂਰ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਿਸਤਰੀ ਦੀ ਕਾਰੀਗਿਰੀ ਕਿੱਲੀ ’ਤੇ ਟੰਗੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇ ਤੇ ਇੰਜਨੀਅਰ ਦਾ ਤਕਨੀਕੀ ਗਿਆਨ ਅਮਲ ’ਚ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦਾ।

ਸ਼ਹਿਰ, ਨਗਰ ਤੇ ਪਿੰਡ ਸੁੰਦਰ ਬਣ ਰਹੇ ਹਨ ਕਵਿਤਾ ਵਰਗੇ। ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿਚ ਸੁਹਜ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਹੁਨਰ-ਭਰਪੂਰ। ਬਾਗ-ਬਗੀਚੇ ਵਧ-ਫੁਲ ਰਹੇ ਨੇ ਮਹਿਕਾਂ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ। ਸੜਕਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਵਿਛ ਰਿਹਾ ਤੇ ਨਹਿਰਾਂ ਹਰਿਆਲੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ। ਸਾਫ-ਸਫਾਈਆਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਤੇ ਫਰਸ਼ਾਂ ’ਚੋਂ ਮੂੰਹ ਦਿਸ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਸਭ ਕਾਸੇ ਪਿੱਛੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦਾ ਹੱਥ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਕੌਤਕ। ਮਜ਼ਦੂਰ ਝੁੱਗੀ ’ਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਖੁਬਸੂਰਤ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਮਜਬੂਤ ਪੁਲ਼ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਡੈਮ ਉਸਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਜਿੰਨੀ ਉਸਦੀ ਕਦਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਸਾਰੇ ਗਏ ਮਹਿਲ ਜਾਂ ਮਹਿਲਾਂ ਵਾਲੇ ਮਾਣ ਕਰਨ ਤਾਂ ਕਿਉਂ ਜਦ ਕਿ ਉਹ ਝੁੱਗੀਆਂ (ਝੁੱਗੀ ਵਾਸੀਆਂ) ਨੇ ਹੀ ਤਾਂ ਉਸਾਰੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ :-

ਮਹਿਲਾਂ ਦਾ ਮਾਣ ਕਾਹਦਾ ਹੈ ਯਾਰੋ
ਝੁੱਗੀਆਂ ਨੇ  ਹੀ ਜੋ ਉਸਾਰੇ ਹੋਏ ਨੇ
ਹੱਕਾਂ ਲਈ  ਏਥੇ  ਲੜਦੇ  ਨਹੀਂ ਜੋ
ਅੰਗਾਰੇ ਉਹ ਪਾਣੀ ਦੇ ਠਾਰੇ ਹੋਏ ਨੇ

ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਮਜਦੂਰ ਦਾ ਚੇਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਉਸ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਕਿਰਤ ਮਹਿਕਮਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਸਾਰ ਲੈਣ ਦੀ ਵਿਹਲ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਉਸਦੇ ਹਿੱਤ ਦੀਆਂ ਕੋਈ ਸਕੀਮਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਫਿਕਰਾਂ-ਭਰੇ ਤਪ ਰਹੇ ਭਵਿੱਖ ’ਤੇ ਕੋਈ ਛਤਰੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਉਮਰ ਭਰ ਹੀ ਨੀਲੇ ਅੰਬਰ ਹੇਠ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬਹੁਤਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਹੇਠ ਹੀ ਗੁਜ਼ਰ-ਬਸਰ।

ਹਾਲਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ ਕਿ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦਾ ਕੋਈ ਰੁਤਬਾ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ-ਪਛਾਣ ਹੀ ਗੁੰਮ ਕਰਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਉਸ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੀ ਕੋਈ ਸੁਣਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਫਿਕਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਸ ਦੇ  ਦੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਭਰੇ ਜੀਵਨ ਵੱਲ ਕੋਈ ਦੇਖਦਾ ਤੱਕ ਨਹੀਂ।

ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਤਾਂ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਕਿ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਮੰਡੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮਾਲ ਵਾਂਗੂੰ ਵਿਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਮਜ਼ਦੂਰ। ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਤੇ ਅਫਸਰਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਪਰ ਸੋਚਵਾਨ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਦੁੱਖਾਂ-ਦਰਦਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਲੱਭਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਸਮਾਜ ਉੱਤੇ ਨਿਰਾ ਬੋਝ ਬਣੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਾਕਮ ਮਜ਼ਦੂਰ ਨੂੰ ਕਸ਼ਟਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ। ਪਰ, ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਾਗਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਮਾਇਤੀ ਜਾਗਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਕਦਰਦਾਨ ਬੋਲਣ ਤੇ ਹਾਕਮਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ ’ਚ ਇਹ ਸਵਾਲ ਏਨਾ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਗੱਡ ਦੇਣ ਕਿ ਉਹ ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂ ਨਾ ਸਕਣ ਕਿ ਕਿਉਂ ਵਿਕਦੇ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ਹਿਰੀਂ ਚੌਕਾਂ ਵਿਚ ਮਜ਼ਦੂਰ।

*******

(13 ਮਈ 2007) ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਯੂਨੀਕੋਡ

ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ  (ਅੰਗ-ਸੰਗ) ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ >>>>>