Developed in conjunction with Ext-Joom.com

petition

'ਲਿਖਾਰੀ' ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ 'ਲਿਖਾਰੀ'

  • admin.jpg
  • adminv15.jpg
  • afzal1.jpg
  • afzalrandhawa.jpg
  • agill.jpg
  • agiyaat.jpg
  • ajaibkamal.jpg
  • ajitsika.jpg
  • akesh1.jpg
  • aman.jpg
  • amandeepsingh.jpg
  • amanpal.jpg
  • amanpreetkaur.jpg
  • amardeepgill.jpg
  • amarjeetpannu.jpg
  • amarjit.jpg
  • amarjitambalvi.jpg
  • amarjitchandan.jpg
  • amarjitdasuya.jpg
  • amarjitkhirday.jpg
  • amarpalbains.jpg
  • ammu.jpg
  • amolaksinghjammu.jpg
  • amriksinghdhaul.jpg
  • amriNamole.jpeg
  • amritbirkaur.jpg
  • amritdhaliwal.jpg
  • anantgill.jpg
  • anmole1.jpg
  • arshadnandan.jpg
  • asgharwajahat.jpg
  • asharmian.jpg
  • atiyakha.jpg
  • aulakh.jpg
  • avtarjandialvi.jpg
  • avtarsingh.jpg
  • avtar_sadiq.jpg
  • azeemshekhar.jpg
  • a_tanda.jpg
  • babarjaved.jpg
  • babri1.jpg
  • BabuSinghRahel.jpg
  • balbirkanwal.jpg
  • balbirparwana.jpg
  • balbirsikand2.jpg
  • balbirsinghma.jpg
  • baldevdhaliwal.jpg
  • baldevsaraknama.jpg
  • baljindersangha.jpg
  • baljitballi.jpg
  • ballwinderazaadbarnala.jpg
  • balrajcheema.jpg
  • balrajdeol.jpg
  • balrajsinghsidhu.jpg
  • balwinderchahal.jpg
  • balwinderMatharu.jpg
  • barjindergulati.jpg
  • bh1.jpg
  • bhagwantaggar.jpg
  • bhatngar.jpg
  • BhawandeepSinghPurba.jpg
  • bhullar.jpg
  • bhupinderkaur.jpg
  • bhuvind1.jpg
  • bibipuria.jpg
  • bikramjitNoor.jpg
  • bining2.jpg
  • bmadhopuri.jpg
  • brajinderGulati.jpg
  • bsagupic.jpg
  • bsdhilon1.jpg
  • chandarmohan.jpg
  • cpunnu.jpg
  • daljitrakhra.jpg
  • daljitupal.jpg
  • dalvir2.jpg
  • dalvirjagattamasha.jpg
  • darshanashat.jpg
  • darshanatt.jpg
  • darshanbuland.jpg
  • darshandarshak.jpg
  • darshanjoga.jpg
  • darshanpreetiman.jpg
  • davindr1.jpg
  • deepdevinder.jpg
  • deepjagdeep.jpg
  • deeva.jpg
  • DeshBhagat.jpg
  • devinder.jpg
  • DevinderPatialvi.jpg
  • diljodh.jpg
  • dogra.jpg
  • drAmiakunwar.jpg
  • dratamhamrahi.jpg
  • drfcshukla1.jpg
  • drgurpalssandhu.jpg
  • drharshinderkaur1.jpg
  • drjagmailsinghbhathua.jpg
  • drjogindernirala.jpg
  • DrLakhbirSinghRiar.jpg
  • DrLaxmiNarainBhikhi.jpg
  • drLehal.jpg
  • drmahipsingh.jpg
  • drmangatbhardwaj.jpg
  • drmanjit.jpg
  • drnirmaljaura.jpg
  • drpremmann.jpg
  • drravinderkravi.jpg
  • drsathiludhianvi.jpg
  • drSheena.jpg
  • drsukhinderkaur.jpg
  • drsureshrattan.jpg
  • drwalia.jpg
  • GandharavSenKochaar.jpg
  • garcha.jpg
  • gianiamriksingh.jpg
  • gsantokh.jpg
  • gsgill.jpg
  • gsr3.jpg
  • gulamHussainKadri.jpg
  • gulshandyal1.jpg
  • gulzarsandhu.jpg
  • gurbachan.jpg
  • gurbhajangill.jpg
  • gurcharanpakhuwal1.jpg
  • gurcharanrampuri.jpg
  • gurdarshanbadal.jpg
  • GurdasMinhas.jpg
  • gurdasminhas.jpg
  • gurdasparmar.jpg
  • gurdevghangas.jpg
  • gurdialsrai.jpg
  • gurditsingh.jpg
  • gurindersanghera.jpg
  • gurmalebiroke.jpg
  • gurmeetpanang.jpg
  • GurmitPalahi1.jpg
  • GurmitSinghFazilka.jpg
  • GurnamDhillon.jpg
  • gurnamgill.jpg
  • gurnamsaqida.jpg
  • gurpreetpandher.jpg
  • gurpreetramgarhia.jpg
  • gursharanajeeb.jpg
  • gursharansingh.jpg
  • gurumale.jpg
  • gurvind.jpg
  • gyanik.jpg
  • hamdardveer2.jpg
  • harbhajansbains.jpg
  • HarcharanParhar.jpg
  • harcharanssehmi.jpg
  • hardeepmann1.jpg
  • harinderMalhi1.jpg
  • harjeetatwal.jpg
  • harjinderasar.jpg
  • HarmanPreetDhillon.jpg
  • harmeshkauryodhey.jpg
  • harmindersinghbhatt1.jpg
  • harmohinderchahal.jpg
  • harpreetsingh1.jpg
  • harsimranrandhawa.jpg
  • hazaarasingh.jpg
  • heerarandhawa.jpg
  • himanshu1.jpg
  • hpandher.jpg
  • hsbhanwer.jpg
  • hungareynihorey.jpg
  • imrankhan.jpg
  • inderjitpurewal.jpg
  • iqarpan.jpg
  • iqbalgajjan1.jpg
  • iqbalkhan.jpg
  • iqbalmahil.jpg
  • iqbalmavi.jpg
  • iqbalramoowalia.jpg
  • jagtarblack.jpg
  • jagtarsaalam.jpg
  • jaisinghchhibber.jpg
  • janmeja1.jpg
  • jarnail1.jpg
  • jarnail2.jpg
  • jarnailsingh.jpg
  • jasbirmahal.jpg
  • jasbirrana.jpg
  • jasdeepgunheen.jpg
  • jaspalk.jpg
  • jaspreetcheema.jpg
  • jassiaustralia.jpg
  • jasvir.jpg
  • jaswant.jpg
  • jaswantrai.jpg
  • jaswindermann.jpg
  • jaswindersandhu.jpg
  • jatinder3.jpg
  • jatinderaulakh.jpg
  • jatinderpannu.jpg
  • jatrinderhans.jpg
  • javedbuta.jpg
  • jeet.jpg
  • jhajj.jpg
  • jkussa.jpg
  • joginderamar.jpg
  • jogindersinghphul.jpg
  • jsmanjhpur.jpg
  • kalpana.jpg
  • kalra.jpg
  • KamaljItKomal.jpg
  • kambop.jpg
  • kana.jpg
  • kanwal1.jpg
  • karamburst.jpg
  • karamjitkishanwal.jpg
  • karanbrar1.jpg
  • karmjit2.jpg
  • Kazak.jpg
  • KirpalKazak.jpg
  • kirtmeet1.jpg
  • kmanns.jpg
  • kotlig.jpg
  • krantipal.jpg
  • krishankumarrattu.jpg
  • ksharif.jpg
  • kspannu.jpg
  • kthind.jpg
  • kuldeepkaur.jpg
  • kuldeepneelam.jpg
  • KuljeetSinghKhosa.jpg
  • kuljit2.jpg
  • kulwantkheri.jpg
  • kulwantrafiq.jpg
  • kulwinderkhera.jpg
  • KulwinderMehak.jpg
  • laddi.jpg
  • lafzaandapul.jpg
  • lalsingh.jpg
  • lashman.jpg
  • loveengill.jpg
  • maannhardam.jpg
  • madanveera.jpg
  • majorkular.jpg
  • majormangat.jpg
  • makhankohar.jpg
  • malkiatsohal.jpg
  • mandeepkaur.jpg
  • MandeepKaurPreet.jpg
  • mandeepkhurmi.jpg
  • manjittiyagi.jpg
  • manmohanbawa.jpg
  • manmohandost.jpg
  • manmohanmaheru.jpg
  • manuubhaddaur.jpg
  • maqsoodelahisheikh.jpg
  • maqspict.jpg
  • masroor1.jpg
  • mastertarlochan.jpg
  • mghag.jpg
  • mgill.jpg
  • minnieg.jpg
  • mintubrar.jpg
  • mintugurusaria.jpg
  • mohansinghvirak.jpg
  • mohinderpalsingh.jpg
  • mohindersehmi3.jpg
  • NadeemParmar1.jpg
  • nanda.jpg
  • naqvi.jpg
  • naranjanboha.jpg
  • navjot.jpg
  • navkiranPatti.jpg
  • NawaanSaal.jpg
  • ninderghugianvi.jpg
  • nirmaldhunsi3.jpg
  • nirmalnokewal.jpg
  • nishansingh.jpg
  • onkarpreet1.jpg
  • parminderswaich.jpg
  • parmindertaggar.jpg
  • pavelpasla.jpg
  • PeaceWelcomeClub1.jpg
  • pgarewal.jpg
  • plotay.jpg
  • principalbharti.jpg
  • profavtarsingh.JPG
  • ProfBalvinderSingh.jpg
  • ProfManjitSingh.jpg
  • profrakeshraman.jpg
  • puranspandhi.jpg
  • rachhpalgill.jpg
  • ragh1.jpg
  • raghubirblaspuri.jpg
  • Rahul.jpg
  • rajindersaini.jpg
  • rajnirani.jpg
  • rajpaulsandhu.jpg
  • rajuhathuria.jpg
  • rameshsethi.jpg
  • RamneekKahlon.jpg
  • ramsarupanakhi.jpg
  • rattanpal.jpg
  • rattanreehal.jpg
  • ravelsingh.jpg
  • RavinderKumarSharma.jpg
  • ravinderravi.jpg
  • ravisachdeva.jpg
  • ravishergill.jpg
  • rishi.jpg
  • roopsidhu.jpg
  • rosee.jpg
  • rsliberatye.jpg
  • rupinder.JPG
  • sahib1.jpg
  • saimaalmasmasroor.jpg
  • sandeep.jpg
  • sandeepkaur1.jpg
  • sandeepkbhullar.jpg
  • sanghera2.jpg
  • sanjivJhanji.jpg
  • santokh.jpg
  • SardulSinghGill.jpg
  • SaruchiKamboj1.jpg
  • sarwanprinciple.jpg
  • satnam.jpg
  • satnamchahal.jpg
  • satnamChauhan.jpg
  • satnamPalia.jpeg
  • satpaul1.jpg
  • Shahida.jpg
  • sham.jpg
  • shamsher.jpg
  • sheikhp2.jpg
  • shivcharangill.jpg
  • shreenbeg.jpg
  • skalsi.jpg
  • smaheru.jpg
  • sonysingla1.jpg
  • srbjitbhangu.jpg
  • ssohal1.jpg
  • subash.jpg
  • subashParihar.jpg
  • suhinderbir1.jpg
  • sukh.jpg
  • sukhdev.jpg
  • sukhinder.jpg
  • sukhnaib1.jpg
  • SukhrajBarar.jpg
  • sulakhansarhadi.jpg
  • sunil1.jpg
  • surinderdhanjal.jpg
  • surindergeet.jpg
  • surinderJandu.jpg
  • SurinderMahal.jpg
  • SurjItKaur.jpg
  • SurjitPattar.jpg
  • sushildosanjh.jpg
  • talwinder.jpg
  • tamanna.jpg
  • tarandeepdeol.jpg
  • tarlochansdupalpuri.jpg
  • tbhogal.jpg
  • tsaujla1.jpg
  • ujagarsingh.jpg
  • varinder.jpg
  • VirenderRandhawa.jpg
  • waryam.jpg
  • yadwinder1.jpg
  • zorajhajh.jpg

ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਜੰਗ --- ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ

ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਰਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਕਈ ਵਾਰ ਮਨੁੱਖ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ਼  ਮਨੁੱਖ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਲਾਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਬਲਕਿ ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਜ ਦਾ  ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਭਰਿਆ ਇੱਤਿਹਾਸ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇਕ ਡਾਕੂਮੈਂਟਰੀ ਬਣਾਈ ਹੈ। ਹੇਠਾ ਯੂ-ਟਿਊਬ ਲਿੰਕ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। --- ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ

(ਲੋਕ ਸਾਂਝ ਦੇ ਧੰਨਵਾਦ ਸਹਿਤ)

 

ਤਾਜ਼ਾ ਰਚਨਾਵਾਂ

ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਰੀਵੀਊ

  • ਪਰ ਤੋਲਦਿਆਂ
  • ਧੁਖਦੇ ਅਹਿਸਾਸ
  • ਸਿਰਜਣਾ ਤੇ ਸੰਵਾਦ
  • ਫੁੱਲ ਬਣੇ ਅੰਗਿਆਰ
  • ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰ ਮੰਚ: ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਾਚਾ
  • ਸੱਤਰ ਦੇ ਲਾਗ
  • ਤੇਰੀ ਮੁਹੱਬਤ
  • From Across the shores
  • ਦੀਵਾ ਬਾਲ ਕੇ ਰੱਖੀਂ
  • ਗਗਨ ਦਮਾਮੇ ਦੀ ਤਾਲ

World Time Clock

4121765
ਅੱਜਅੱਜ1530
ਇਸ ਹਫ਼ਤੇਇਸ ਹਫ਼ਤੇ8761
ਇਸ ਮਹੀਨੇਇਸ ਮਹੀਨੇ32030
ਲਿਖਾਰੀ ਤੇ ਕੁੱਲ ਫੇਰੀਲਿਖਾਰੀ ਤੇ ਕੁੱਲ ਫੇਰੀ4121765

ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ "ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲਿਖਾਰੀਆਂ/ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਬੇਰੁਖ਼ੀ ਜਾਂ ਅਲਗ਼ਰਜ਼ੀ" ਵੀ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ?
ਪਰ ਚਲੋ ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਲਿਹਾਜ ਹੋ ਗਿਆ।


ਪਿਛਲੇ ਕੁੱਝ ਮਹੀਨਿਆੰ ਤੋਂ ਬ੍ਰਤਾਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਪੱਧਰ ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉੱਚਤਮ ਸੰਸਥਾ ਬੀ.ਬੀ.ਸੀ. ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ (ਗੁਰਮੁਖੀ) ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸਬੰਧ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਨਾਲ਼ ਸੀ ਅਤੇ "ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੌਮ ਨਾਲ਼ੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ" - "ਇਸ ਪਟੀਸ਼ਨ ਤੇ ਤਾਂ ਇੱਕ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆੰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਖਾਂ ਦਸਤਖ਼ਤ ਹੋ ਜਾਣਗੇ" - "ਜਦ ਪੰਜਾਬੀਆੰ ਨੂੰ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਅਥਾਹ ਜੋਸ਼ ਹੋਵੇਗਾ" ਵਗੈਰਾ ਵਗੈਰਾ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਮਨ 'ਚ ਧਾਰ ਕੇ ਅਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਔਨ ਲਾਈਨ (ਇੰਟਰਨੈੱਟ) ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਇਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਐਲਾਨ ਏਸ ਸਾਈਟ (ਲਿਖਾਰੀ.ਕੌਮ) ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ 5ਆਬੀ.ਕੌਮ ਤੋਂ ਨਗਾਰੇ ਤੇ ਪੂਰੀ ਚੋਟ ਲਗਾ ਕੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਦੇਖਦਿਆੰ ਸੁਣਦਿਆਂ ਬ੍ਰਤਾਨੀਆ ਦੇ ਮੁੱਖ ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਅਖਬਾਰਾਂ ਦੇਸ-ਪ੍ਰਦੇਸ, ਪੰਜਾਬ ਟਾਈਮਜ਼ ਅਤੇ ਮਨਜਿੱਤ ਨੇ ਵੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਝੰਡੇ ਨੂੰ ਆਣ ਹੱਥ ਪਾਇਆ। ਫੇਰ ਕੀ ਸੀ ਏਸ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਕਾਫ਼ਲਾ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਤੁਰਿਆ, ਇਸ ਆਸ ਨਾਲ਼ ਲਬਰੇਜ਼ ਕਿ ਇੱਕ ਲੱਖ ਦਸਤਖ਼ਤਾਂ ਦਾ ਟੀਚਾ ਤਾਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਸਮੱਸਿਆ ਹੀ ਕੋਈ ਨਹੀੰ। ਬੀਬੀਸੀ ਕੋਲ਼ ਕੋਈ ਬਹਾਨਾ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਸ਼ੁਰੂ ਨਾ ਕਰੇ।


ਇਸਦੀ ਲੋੜ ਕਿਉਂ ਪਈ? ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ 'ਚ ਇਹ ਸਵਾਲ ਸ਼ਾਇਦ ਸਿਰ ਚੁੱਕਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਰ ਸਾਡੀ ਸਾਡਾ 'ਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ, ਸਮੇਤ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪਾਠਕਾਂ, ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਬੀਬੀਸੀ ਵਰਗਾ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਅਦਾਰੇ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਵੀ ਹੱਥ ਹੈ। ਬੀਬੀਸੀ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਤੇ ਹਿੰਦੀ, ਬੰਗਾਲੀ, ਫਾਰਸੀ (ਉਰਦੂ) ਦੇ ਨਾਲ਼ ਨਾਲ਼ ਨਿਪਾਲੀ, ਬਰਮੀ ਅਤੇ ਪਸ਼ਤੋ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨਮੱਤੀ ਥਾਂ ਦੇ ਰੱਖੀ ਹੈ ਪਰ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਕਰੋੜਾਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ (ਗੁਰਮਖੀ) ਦਾ ਉੱਥੇ ਨਾਮੋ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਸਾਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਨਾ ਹੀ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਦਮਗਜ਼ੇ ਮਾਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸਦੀ ਕੋਈ ਫਿਕਰ ਹੈ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਪ੍ਰਵਾਹ। ਉਹ ਤਾਂ ਮਸਤ ਰਹਿਣਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਨਿੱਕੇ ਨਿੱਕੇ ਖੂਹਾਂ ਵਰਗੇ ਕਿਲਿਆਂ ਅੰਦਰ। ਬਾਹਰ ਜੋ ਮਰਜ਼ੀ ਹੋਈ ਜਾਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸਦੀ ਉੱਕਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਹੀਂ।

ਇਸ ਕਾਫਲੇ ਦੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ ਹੀ ਜਾਣ ਦੀ ਦੇਰ ਸੀ ਕਿ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰੇ ਸਭ ਹਵਾਈ ਕਿਲੇ, ਸੋਚੀਆਂ ਯੋਦਨਾਵਾਂ ਧਰੀਆਂ ਧਰਾਈਆੰ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਜਦ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਮਹਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਤਾਂ ਔਨਲਾਈਨ ਜਾ ਕੇ ਇਹ ਪਟੀਸ਼ਨ ਸਾਈਨ ਹੀ ਨਹੀੰ ਕਰ ਸਕਦੇ। "ਨ੍ਹਾਤੀ ਧੋਤੀ ਰਹਿ ਗਈ......" ਜਦ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੋ ਧਾਰਮਕ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਅਦਾਰਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਰਾਬਤੇ ਉਪ੍ਰੰਤ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਕੰਪਿਊਟਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਨਾ ਮਾਤਰ ਹੈ। ਏਹੋ ਅਹਿਸਾਸ ਸਾਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆੰ ਹੋਰ ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ ਦੇਖ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਣਾਈਆੰ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਗਲਤ ਹੋਣ ਦਾ ਪੂਰਾ ਗਿਆਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਮਹਾਂ ਅਫ਼ਸੋਸ ਵੀ ਕਿ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਰਸ਼ਲ ਕੌਮਾਂ 'ਚ ਆਪਣਾ ਸ਼ੁਮਾਰ ਸਮਝਣ ਵਾਲ਼ੀ, ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਹਰ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਖੁਦ ਆਪਣੀ ਧਾਂਕ ਜਮਾਈ ਬੈਠੀ ਸਮਝਣ ਵਾਲ਼ੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕੌਮ ਵਿਗਆਨਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਕੰਪਿਊਟਰ ਤੋਂ ਇੰਨੀ ਅਣਜਾਣ ਜਾਂ ਅਭਿੱਜ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ?

ਕੁਛ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਾਨੂੰ ਲਿਖਾਰੀ ਦੇ ਲਿਖਾਰੀਆਂ/ਪਾਠਕਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਹੋਇਆ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਏਸੇ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਨਾਲ਼ ਹੋ ਰਹੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਆਇਆ, ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਈ ਅਤਿਕਥਨੀ ਨਹੀਂ, ਕਿ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕ ਹੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆੰ ਕਿਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਲੇਖਕ ਹੀ ਪਾਠਕ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਏਸੇ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਲੇਖਕਾਂ/ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਮੰਚ ਤੇ ਰੱਖ ਲਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਏਨੇ ਮਹੀਨਿਆੰ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਮਈ ਮੁਹਿੰਮ ਵੱਲ੍ਹ, ਇਸ ਸਾਈਟ ਤੇ ਛਪਦੇ, ਪੜ੍ਹਦੇ ਕਿਸੇ ਲਿਖਾਰੀ / ਪਾਠਕ ਦਾ ਧਿਆਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਸੇ ਤਰਾਂ ਦੀ ਮੱਦਦ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀਤੀ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਤਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਹੀ ਜਤਾਇਆ - ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਗਿਆਸਾ ਹੀ ਜਾਗੀ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਜਾਂ ਇਸਦੇ ਵਰਤਣ ਵਾਲ਼ਿਆੰ ਨੂੰ ਕੀ ਫ਼ਾਇਦਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਸ਼ਾਇਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਤਰਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ 21 ਫ਼ਰਵਰੀ 1952 ਨੂੰ ਬੰਗਾਲੀਆੰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਖ਼ੂਨ ਡੋਲ੍ਹ ਕੇ ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਮਾਣ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਯੂਨੈਸਕੋ ਨੇ 17 ਨਵੰਬਰ 1999 ਵਾਲ਼ੇ ਦਿਨ ਓਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਿਨ ਨੂੰ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਦਿਵਸ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਬੇਰੁਖ਼ੀ ਤੋਂ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਇਆ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਪਰੋਂ ਦੀ ਲੰਘ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ ਜਾਂ ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹੋਣਗੇ ਕਿ ਇਹ ਪਤਾ ਨੀ ਕਿਹੜੇ ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਰਾਜ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਜਾਂ ਕਿਹੜੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਨਾਲ਼ ਜਾਂ ਇਸਦੀ ਲੋੜ ਨਾਲ਼ ਆਪਣਾ ਦੂਰ ਦਾ ਵਾਸਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਲੱਗੇ ਹੀ ਰਹੇ ਆਪਣੇ ਆਹਰ ਵਿੱਚ, ਖ਼ੁਦ ਨਾਲ਼ ਮਸਰੂਫ। ਕਵੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ, ਲੇਖਕ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਆਪਣੀਆੰ ਰਾਮ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ। ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵੇਦਨਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਾ ਜਾਣੀ ਨਾ ਹੀ ਜਾਨਣ ਦੀ ਕੋਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕੀ ਵਜਾਹ ਸੀ ਕਿ ਲੇਖਕ/ਪਾਠਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਵੀ ਨਾ ਲਿਖਿਆ। ਹਾਂ ਦੇਸ-ਪ੍ਰਦੇਸ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਟਾਈਮਜ਼ ਦੇ ਨੇ ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਭਾਂਪਦਿਆਂ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੰਪਾਦਕੀ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਥਾਂ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਤਰਾਂ ਦੇ ਕਰਤਾ ਨੇ ਚਿੱਠੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਪਰ ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਸਭ ਕੁੱਝ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾੰਗ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਚੱਲੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸਾਰੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਨਹੀਂ ! ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਚਿੰਤਕ ਬ੍ਰਤਾਨਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਏਸ ਬਿਰਤੀ ਤੋਂ ਉਲਟ ਸਾਕਾਰਤਮਿਕ ਵਾਲ਼ੇ ਵੀ ਹਨ। ਜੋ ਬਹੁਤ ਉੱਦਮੀ ਅਤੇ ਹਿੰਮਤੀ ਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਉਦੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਜਦ ਬ੍ਰਤਾਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵੱਸੋਂ ਵਾਲ਼ੇ ਗੜ੍ਹ ਲੈੱਸਟਰ, ਸਾਊਥਾਲ, ਡਰਬੀ, ਵੁਲਵਰਹੈਂਪਟਨ, ਵਾਲਸਲ, ਬਰਮੀਗਮ, ਕੌਵੈਂਟਰੀ, ਨੌਟੀਗਮ, ਲੀਡਜ਼ ਵਰਗੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਕ ਅਦਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆੰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਰੇਡੀਓ, ਕੋਹੇਨੂਰ, ਅਕਾਸ਼, ਈਵਾ, ਗੁਲਸ਼ਨ ਰੇਡੀਓ ਤੇ ਗੂੰਜਾਂ ਪੈਣ ਲੱਗੀਆਂ ਜੋ ਸਕੌਟਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਗਲਾਸਗੋ ਦੇ 'ਆਵਾਜ਼ ਰੇਡੀਓ' ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀਆੰ ਨੇ ਵੀ ਸੁਣੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾੰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਕਮਰਕੱਸੇ ਕਰ ਲਏ ਤੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤਰ ਆਏ। ਜਰਮਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਮੀਡੀਆ ਸਮੇਤ ਪੰਜਾਬ ਰੇਡੀਓ, ਸਾਊਥਾਲ ਗੁ. ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਵਲੋਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਤੇ ਏਸ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਪਟੀਸ਼ਨ ਲਿੰਕ ਲਈ ਬਣਦੀ ਯੋਗ ਥਾਂ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਜੋ ਕਿ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਸ਼ੁੱਭ ਸ਼ਗਨ ਸੀ।

ਇੱਥੇ ਹੀ ਬੱਸ ਨਹੀਂ! ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਦੇ ਨੇਕ ਇਰਾਦਿਆੰ ਨੂੰ ਭਾਂਪਦਿਆਂ ਬ੍ਰਤਾਨੀਆ ਦੇ ਤਿੰਨੋਂ ਪੰਜਾਬੀ/ਧਾਰਮਕ ਟੀ.ਵੀ. ਚੈਨਲਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬਣਦਾ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੀ.ਬੀ.ਸੀ. ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਦੂਜੀਆੰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਬਰਮੀ, ਨਿਪਾਲੀ ਅਤੇ ਪਸ਼ਤੋ, ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਖੜ੍ਹਾ ਨਾ ਦੇਖ ਕੇ ਹੀਣ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਜੋ ਕਿ, ਅਫ਼ਸੋਸ ਹੈ ਕਿ, ਇਸ ਸਾਈਟ ਤੇ ਛਪਣ ਵਾਲ਼ੇ ਜਾਂ ਇਸ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਤ ਕਿਸੇ ਲਿਖਾਰੀ ਜਾਂ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਰੱਤੀ ਭਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।

ਜਾਗਦੀਆੰ ਤੇ ਸੁੱਤੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਇਦ ਏਹੋ ਹੀ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਕੀ ਤੇ ਕਰਦੀਆਂ ਕੀ ਨੇ! ਲਗਦਾ ਹੈ ਪੰਜਾਬੀ ਕੌਮ ਨੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹਾਰ ਮੰਨ ਲਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾੰ ਦੀ ਬੇਵਸੀ ਉਨ੍ਹਾੰ ਦੇ ਹਰਾਸੇ ਅਮਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਡੁੱਲ੍ਹ ਡੁੱਲ੍ਹ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਉਨਾਂ ਗੱਲ ਗੱਲ ਤੇ ਪ੍ਰਾਈ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕੋਹੜ ਦੇ ਸੱਭ ਵੱਡੇ ਰੋਗੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਆਗੂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ "ਬੂਹੇ ਆਈ ਜੰਜ ਤੇ ਬਿੰਨ੍ਹੋਂ ਕੁੜੀ ਦੇ ਕੰਨ" ਕਹਾਵਤ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਂਦਿਆਂ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੂੰ 'ਖ਼ਤ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ'! ਜਦ ਕਿ ਰੌਸ਼ਨ ਦਿਮਾਗਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕੰਮ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਹਰਾਸੇ ਤੇ ਹਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੰਭੇ ਅਮਲ ਭਲਾ ਕੀ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਉਣਗੇ?

ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਮੱਤਾਂ ਦੇਣ ਨਾਲ਼ੋਂ ਸਾਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੰਜੇ ਥੱਲੇ ਸੋਟਾ ਫੇਰਨ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਲੋੜ ਹੈ। (ਪ੍ਹੀੜੀਆਂ ਹੁਣ ਰਹੀਆਂ ਨਹੀਂ!) ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਨਾਲ਼ ਵਾਸਤਾ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤਰਾਂ ਦੀ ਬਿਗਾਨੀ ਆਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਉੱਦਮੀ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ਼ ਜੂਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। 'ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਤਾਂ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ ਉਸ ਤੋਂ ਅਮਲ ਕਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।' ਏਸ ਮੁਹਿੰਮ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਅਦੀਬ ਇਸ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਵਿੱਚ ਮੋਢੇ ਨਾਲ਼ ਮੋਢਾ ਜੋੜ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਉਹ ਇਹ ਕੰਮ ਕਿਸੇ ਇਨਾਮ, ਸ਼ਾਬਾਸ਼ ਜਾਂ ਵਧਾਈਆਂ ਲੈਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਹਿਰਦ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਬਣਦਾ ਮੁੱਖ ਫਰਜ਼ ਸਮਝ ਕੇ ਹੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਏਸ ਸਾਈਟ ਤੇ ਹੀ, ਉੱਪਰ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦਰਜ, ਪਟੀਸ਼ਨ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਪਾਈ ਨੂੰ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਪਰ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿੰਨਿਆਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਦੇਖਿਆ, ਇਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਛੁਪੇ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਫੇਰ ਕਿੰਨਿਆਂ ਕੁ ਨੇ ਵਲੈਤ ਵਸਦੇ ਆਪਣੇ ਸਕੇ ਸਬੰਧੀਆੰੰ ਨੂੰ ਇਸ ਪਟੀਸ਼ਨ ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਹੋਵੇਗਾ??? ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਨਹੀਂ! ਤੁਹਾਡੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਛਾਈ ਮੀਸਣੀ ਚੁੱਪ ਸਭ ਕੁੱਝ ਦੱਸ ਗਈ ਹੈ।
***
6783
***

ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਲਿਖੋ


Security code
ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰੋ