![]()
![]() |
lyKk: swDU ibinMg
|
jfx pCfx ipCly 30 sflF dOrfn knyzf afey pMjfbI afvfsIaF dI pihlI pIVHI pMjfbI BfÈf nMU hr pwKoN afpxy jIvn df ihwsf bxf ky rwK rhI hY aqy rwKygI.GrF ivc qflmyl vfsqy afpxI bolI dI vwD qoN vwD vrqoN kIqI jFdI hY. afpxy BfeIcfry aqy dunIaF dy msilaF nMU ivcfr aDIn ilafAux leI aqy hr iksm dy aMdrUnI sMcfr vfsqy pMjfbI dI KuwlH ky vrqoN huMdI hY. nqIjy vjoN awj knyzf dy hr ihwsy ivc pMjfbI dy anykF aKbfr, ryzIE aqy tYlIivXn p(r)ogrfm cwl rhy hn - BfvyN AunHF dy imafr ivc kfPI suDfr dI loV hY, jo vwKrf ivÈf hY. ipCly iqMn dhfikaF dOrfn knyzf ivc kfPI vwzI igxqI ivc pMjfbI sfihq dI rcnf hoeI hY. eyQoN dy jIvn nfl sMbMDq kivqf dy Coty rUp bolIaF qoN lY ky nfvl qwk, hr vMngI ivc sfihq ricaf igaf hY aqy ies nMU sFBx vfsqy mYgËIn inkly hn aqy sYNkiVaF dI igxqI ivc ikqfbF p(r)kfÈq hoeIaF hn aqy ho rhIaF hn. knyzf dy kuJ ihwisaF, ijvyN bI sI ivc, bhuq sfry srkfrI aqy gYr srkfrI adfiraF nMU pMjfbIaF nfl qflmyl vfsqy pMjfbI dI ilKqI qOr 'qy aqy bolcfl ivc vrqoN krn leI mMnfieaf hY. bI sI ivc pMjfbI BfÈf nMU skUlF ivc asUln vwzy pwDr Auqy mfnqf imlI hY. vYnkUvr dI pMjfbI mfrikt ivc sVkF dy nF pMjfbI ivc vI ilKy gey hn. ieh isrP kuJ AudfhrnF hn ijnHF dy afDfr Auqy asIN ieh kih skdy hF ik knyzf af ky pMjfbIaF ny afpxI bolI nMU iksy qrHF vI Bulfieaf nhIN hY. ies leI jdoN asIN knyzf ivc BfÈf dI sMBfl aqy ivkfs dI gwl krdy hF qF asl ivc asIN knyzf ivc jMmx plx vflIaF aglIaF pIVHIaF dy pMjfbI nfl irÈqy bfry gwl kr rhy huMdy hF. sfP ÈbdF ivc knyzf ivc pMjfbI BfÈf dy BivwK df mslf muwK qOr Auqy aglIaF pIVHIaF nfl pMjfbI df zUMGf irÈqf joVn nfl sMbMD rwKdf hY. afvfsIaF dy siBafcfr aqy BfÈf sMbMDI Koj dy afDfr Auqy ieh mMinaf jFdf irhf hY ik jy Gwt igxqI siBafcfr aqy BfÈf nMU Xog Auqsfh aqy shfieqf nf imly qF Auh iqMn pIVHIaF ivc vwzy smfj df ihwsf bx jFdy hn.dUjy ÈbdF ivc, byafsrI bolI aqy siBafcfr iqMn pIVHIaF ivc afpxI hoNd gvf idMdy hn. pr afvjfeI aqy sMcfr ivc ho rhIaF nvIaF qknIkI eIjfdF aqy BfÈf aqy siBafcfr sMbMDI nvIaF KojF nUM iDafn ivc rwKidaF ieh ikafs kIqf jf skdf hY ik iqMn pIVHIaF ivc bolI dy Kqm hox vflI hoxI Èfied pMjfbI nfl nf vfpry. hux asIN pMjfbI bolI dy somy pMjfb qoN dUr ho ky vI, dUr nhIN hF. tYlIPon, tYlIivXn, aqy suKfly hvfeI sPr ny sfzI dUrI kfPI hwd qwk Gtf idwqI hY. kMipAUtr dy ivkfs nfl ieh dUrI hor vI qyËI nfl Gwt rhI hY. pr Pyr vI jy asIN knyzf ivc jMm plL rhIaF aglIaF pIVHIaF df pMjfbI bolI nfl koeI nyVlf irÈqf sQfpq krn ivc kfmXfb nf hoey qF qknIkI ivkfs, BfÈf aqy siBafcfr dI nvIN sUJ nfl pYx vfly cMgy asrF qoN koeI bhuqf Pfiedf nhIN AuTfieaf jf skygf. ieyQy
jMmy plLy bwicaF nMU pMjfbI BfÈf dI iswiKaf dyx df kMm
muwK qOr 'qy gurdvfiraF vloN hoieaf hY. knyzf dy hr ihwsy
ivc ijwQy vI iswKF ny afpxy Dfrimk kyNdr sQfpq kIqy hn
AuQy ienHF kyNdrF vwloN bwicaF nMU pMjfbI pVHfAux vwl vI
ËrUr kuJ nf kuJ koiÈÈ hoeI hY. ieh gwl afpxy afp ivc
hr pwKoN sulfhuxXog hY BfvyN gurdvfiraF vloN pMjfbI dI
pVHfeI sMbMDI apxfeI phuMc ivigafnk hox nfloN Dfrimk
iËafdf rhI hY. BfvyN ies sMbMDI sfnMU afpxy afp nMU loV qoN vfDU ksUrvfr smJ ky inrfÈ nhIN hoxf cfhIdf pr aslIaq nMU awKoN Auhly krnf vI isafxp nhIN. ies df Ëfhrf qOr 'qy nuksfn ieh hoieaf hY ik ipCly do ZfeI dhfikaF dOrfn eyQy jMmy plLy sfzy bwicaF ivcoN vwzI igxqI pMjfbI BfÈf dI muwZly pwDr dI pVHfeI ilKfeI dy hunr qoN vI korI rhI hY, BfvyN bolx dI pwDr Auqy siQqI eynI AudfsI vflI nhIN. bolcfl dI pwDr Auqy pMjfbI dy kfiem rihx df iek kfrn ieh hY ik ies smyN dOrfn pMjfb qoN lgfqfr nvyN lok eyQy af ky vsdy rhy hn, ijs nfl sfzy eyQy jMmy bwicaF df pMjfb qoN afAux vfly irÈqydfrF aqy skUl ivcly nvyN sihpfTIaF nfl qflmyl vwDdf irhf hY. pMjfbI sMgIq dy ieMglYNz aqy knyzf ivc hoey ivkfs (iesdy imafr dI gwl vwKrI hY) ny vI bwicaF ivc bolI p(r)iq cyqnf aqy nyVqf ilaFdI hY. nvyN pMjfbI afvfsIaF dy lgfqfr afAux nfl AuNJ hI pMjfbI BfÈf dI knyzf ivc Aumr inrsMdyh vwD rhI hY. pr eyQy jMm plL rhy sfzy bwicaF nUM pMjfbI dI ivigafnk lIhF 'qy iswiKaf dyx vl koeI eynI vwzI guxfqmk (kuJ hwd qwk bI sI dI siQqI nUM Cwz ky) qbdIlI nhIN afeI idsdI. ies leI sfzy vfsqy ieh ËrUrI ho jFdf hY ik asIN knyzf ivc aglIaF pIVHIaF nMU pMjfbI dI iswiKaf dyx jF idvfAux vfsqy hor vI gMBIrqf nfl socIey. pMjfbI BfÈf dy ivkfs sMbMDI afpxI smJ aqy phuMc nMU ies mulk dIaF aqy smyN dIaF siQqIaF anusfr nvIaF lIhF Auqy GoKIey. nvIN smJ nMU afDfr bxf ky afpxy afp nMU hflfq dy hfx dy bxfeIey. hQly pypr ivc ies pfsy vwl ieh muwZlI koiÈÈ hY. knyzf ivc pMjfbI BfÈf aqy iesdy BivwK dy msly nMU hyT ilKy ihwisaF ivc rwK ky ivcfiraf jf skdf hY: 1
knyzf ivc pMjfbI BfÈf nMU sFBx dI loV 1 knyzf ivc pMjfbI BfÈf nMU sFBx dI loV sB qoN pihlI gwl ijhVI asIN sfry jfxdy hF ik bolI iksy vI siBafcfr df mhwqvpUrn icMn hI nhIN huMdI sgoN Auh mfiDam hMudI hY ijs ny siBafcfr nMU iek pIVHI qoN dUjI qwk lY ky jfxf huMdf hY. asIN afpxy sfihq, gIq-sMgIq, Drm, rsm-irvfj, smfijk-myljol ijhIaF gwlF df jo anMd afpxI bolI ivc mfxdy hF Auh dUjI bolI ivc sMBv nhIN ho skdf. ies krky siBafcfr nMU ies dy afpxy rMgF, mihkF qy suhj suafdF ivc kfiem rwKx vfsqy bolI df kfiem rihxf ËrUrI hY. pMjfbI bolI ibnF pMjfbI siBafcfr df ikafs nhIN kIqf jf skdf. siBafcfr dI rUh nMU aglIaF pIVHIaF qwk phuMcfx vfsqy sfzy bwicaF nMU pMjfbI BfÈf dI jfxkfrI aiq ËrUrI hY. so afpxy siBafcfrk nËrIey qoN knyzf ivc afpxI BfÈf nMU sFBx dI loV bfry asIN sfry kfPI hwd qwk sfP hF. pr asIN bwicaF dy jF knyzIan smfj dy nËrIey qoN ies bfry Auny sfP nhIN hF. ies sMbMDI keI svfl hn ijnHF bfry sfry lok iewko ijhI sUJ aqy phuMc nhIN rwKdy. Audfhrn vjoN, (a) sfzy eyQy jMm plL rhy bwcy pMjfbI ikAuN pVHn? (a) kI pMjfbI AunHF dI mfq-BfÈf hY? (e) CotI Aumr dy bwcy vfsqy iek qoN vwD bolIaF iswKxf Ausdy ivakqIgwq ivkfs ivc sfDk hY jF bfDk? (s) pMjfbI BfÈf dI jfxkfrI AunHF dy knyzIan jIvn ivc iks iksm df aqy iks qrHF vfDf krygI? jF, pMjfbI BfÈf dI jfxkfrI nMU Auh ikwQy aqy iks qrHF vrqoN ivc ilafAuxgy? (h) kI sfzy bwicaF nMU pMjfbI pVHfAux leI knyzIan smfj dI vI koeI iËMmyvfrI bxdI hY? ieh aqy ies iksm dy hor vI anykF svfl hn ijnHF bfry sfP hox leI aqy sFJI phuMc apxfAux leI gMBIr ivcfr vtFdry dI loV hY. eysy qrHF kuJ svfl pMjfbI BfÈf bfry vI hn ijnHF Aupr ivcfr vtFdrf sfzy leI shfeI ho skdf hY. Audfhrn vjoN, (k) kI aMgRyËI jF hor ËbfnF dy mukfbly pMjfbI pirmitv (pwCVI) BfÈf hY? afid. ienHF kuJ svflF bfry hyTF sMKyp ivc crcf kIqI jfvygI. (A)
sfzy eyQy jMm plL rhy bwcy pMjfbI ikAuN pVHn? ijhVI bolI bolx vflI mF dI kuwKoN jF prvfr ivc bwcf jnm lYNdf hY Auh sB qoN pihlF Auh bolI hI iswKdf hY aqy Auh bolI hI AusdI mfq-BfÈf huMdI hY. jy ieh prvfr iksy aijhy kbIly jF smfj df ihwsf hY jo hor bolIaF bolx vfly kbIilaF jF smfjF dy sMprk ivc nhIN afAuNdf qF Aus bwcy vfsqy Auh bolI hI sB kuJ hovygI. Auh Aus bolI nfl ibnF iksy muÈkl dy afpxf jIvn ibqf skdf hY ijs qrHF Aus dy kbIly dy lok sdIaF qoN krdy afey hox. Aus nMU kdy vI afpxI bolI dy GtIaf, kmËor jF mhwqvhIx hox df aihsfs nhIN hovygf. pr jy AuhI prvfr jF kbIlf iksy aijhy smfj df ihwsf bx jfx ijwQy AunHF dy Gr aMdr bolI jFdI bolI qoN ibnF koeI hor bolI vrqI jFdI hovy aqy jy smyN dIaF afriQk, rfjInqk aqy smfijk hflqF anusfr Gr aMdr vrqI jFdI bolI bfhr vrqI jFdI bolI dy mukfbly Gwt mhwqqf rwKdI hovy; Gr ivclI bolI ivc iswiKaf imlx dI, nOkrI imlx dI aqy smfijk drjf imlx dI koeI afs nf hovy; Aus Gr dy bfkI jIa vI ies hkIkq awgy hiQafr suwt ky afpxI bolI qoN bymuwK ho gey hox, qF Aus bwcy nMU ieh jfnx ivc dyr nhIN lwgygI ik jIvn ivc sPl hox leI AuhnMU ikhVI bolI iswKxI aqy vrqxI cfhIdI hY. AusdI mfq-BfÈf aqy smfj ivc p(r)vfxq BfÈf ivcly AUc-nIc dy irÈqy dI siQqI Aus bwcy nMU afpxI mfq-BfÈf qoN bymuwK hox leI mjbUr kr dyvygI. Aus bwcy dy mn aMdr afpxI mfq-BfÈf vlF mfx df nhIN sgoN hIxqf df aihsfs jfgygf aqy Auh smfj ivc p(r)vfxq aqy sPl hox leI smfj ivc vwzf drjf rwKx vflI BfÈf nfl afpxI pCfx krygf aqy krvfeygf. ivktorIaf bI sI ivc tI mYknfmI aqy aYc vfeHIt vloN 1985 ivc kIqI geI iek Koj sfzy leI bwicaF nfl vrqdI ies hoxI nMU smJx ivc shfeI ho skdI hY. AunHF ny grytr ivktorIaf dI ieMtr-klcrl aYsosIeyÈn vloN sQfnk iswK tYNpl aqy ihMMdU p(r)IÈd dy sihXog nfl clfey iek p(r)ogrfm sMbMDI ivsQfr ivc iliKaf hY. ies ivc p(r)I-skUl dI Aumr dy bwicaF vfly kuJ pMjfbI prvfr Èfml sn. ies p(r)ogrfm aDIn hr somvfr aqy buwDvfr bfad dupihr do GMitaF df sYÈn iek sQfnk crc ivc lfieaf jFdf sI jo ihMdU p(r)IÈd vloN afpxIaF mIitMgF vfsqy vriqaf jFdf sI. ies ivc pMjfbI bwcy iek p(r)I-skUl aiDafpk aqy pMjfbI bolx vfly ivakqI dI ingrfnI hyT huMdy sn aqy Ausy vyly vwzI Aumr dy pMjfbI vI AuQy iek eI aYs aYl tIcr koloN aMMgRyËI iswKdy. mYknfmI aqy vfeHIt anusfr p(r)I-skUl dy bwicaF vfsqy inÈfnf ieh sI ik aMgRyËI dI muwZlI jfxkfrI dy nfl nfl AunHF dI Gr ivc iswKI pMjfbI vrqx dI Xogqf nMU Auqsfhq aqy prpwk krnf. KojkfrIaF ny not kIqf ik ijhVy bwcy pihlF hI kuJ aMgRyËI jfxdy sn Auh nf qF pMjfbI bolxI cfhuMMdy sn aqy nf hI Auh AuQy hfËr vwzI Aumr dy pMjfbIaF vwloN pyÈ kIqy gIqF jF khfxIaF ivc koeI idlcspI lYNdy sn. Auh bwcy aMgRyËI qoN ibnF bfkI sB kuJ nUM rwd (rIjYkt) krdy sn. ieh AunHF ny pihly p(r)I-skUl ivcoN iswiKaf sI ijwQy duBfÈI/dusiBafcfrI jIvn-jfc nUM vVfvf nhIN sI idwqf jFdf. ieh gwl Kyz dOrfn bwicaF ivckfr hoeI gwlbfq qoN Ëfhr hoeI: do bwcy pMjfbI ivc gwl kr rhy sn. qIjy bwcy ny af ky AunHF nMU aMgRyËI ivc toikaf: "no pMjfbI ien df skUl". ies mOky p(r)I-skUl aiDafpk ny af ky AunHF nfl gwlbfq kIqI aqy AunHF nMU Auqsfhq kIqf ik do ËbfnF bol skxf ikwzI vwzI gwl hY aqy Auh ikMny KuÈiksmq hn ik Auh do ËbfnF bol skdy hn. ies iksm dy lgfqfr imldy hONsly dy nqIjy vjoN AunHF bwicaF ivc pMjfbI bolI aqy siBafcfr p(r)iq nvF Auqsfh pYdf hoieaf aqy nfl hI Auh bwcy aMgRyËI vI Auny hI vDIaf qrIky nfl iswKx lwgy. mYknfmI aqy vfeHIt ny ies Koj rfhIN idKfieaf ik iks qrHF bwicaF nMUM duBfÈI/dusiBafcfrI jIvn-jfc isKfieaf jf skdf hY ijhVf bwcy dy ivakqIgq ivkfs ivc aqy ividaf g(r)ihx krn ivc hF-pwKI BUimkf inBf skdf hY. bcpn ivc nFh-pwKI siQqIaF df iÈkfr hoey bwicaF dy jIvn ivc kdy nf kdy ieh mOkf ËrUr afAuNdf hY jdoN Auh afpxy ipCokV bfry socdy hn aqy Aus nfl juVnf locdy hn. ies dIaF anykF AudfhrnF sfzy afsy pfsy iKwlrIaF peIaF hn. vwzy pwDr Auqy aPrIkf ivcoN gulfm bxf ky ilaFdy kfly amrIkn lokF dI afpxy ipCokV nfl juVn dI locnf qoN asIN sfry jfxU hF. ies sMdrB ivc mYN afpxf inwjI qjrbf vI quhfzy nfl sFJf kr skdf hF. ipCly ds igafrF sfl qoN mYN XU bI sI ivc pMjfbI pVHf irhf hF. pMjfbI dIaF jmfqF lYx vfly pMjfbI ipCokV dy ividafrQIaF df kihxf hY ik Auh bcpn ivc pMjfbI iswKxI iblkul psMd nhIN sn krdy. Auh smJdy sn ik ieh Kfh mKfh AunHF dy mfipaF vloN AunHF Aupr TosI jf rhI hY. pr XUnIvristI af ky AunHF ny mihsUs kIqf ik afpxy mfipaF nfl aqy siBafcfr nfl nyVqf leI pMjfbI Ëbfn df afAuxf byhwd ËrUrI hY. AunHF nMU ies gwl df pCqfvf hY ik AunHF ny mfipaF dI gwl iDafn nfl ikAuN nf suxI. sfzy leI smJx vflI gwl ieh hY ik pMjfbI BfÈf df kfiem rihxf isrP sfzy nËrIey qoN hI nhIN sfzy bwicaF dy nËrIey qoN vI ËrUrI hY. (a)
kI pMjfbI AunHF dI mfq-BfÈf hY? mUl-qwq
pirBfÈf ies afDfr Auqy ieko ivakqI dIaF iek qoN vwD mfq-BfÈfvF ho skdIaF hn; bMdy dI mfq-BfÈf jIvn ivc iek qoN vwD vfr bdl skdI hY; smfj ivc BfÈfvF dI drjfbMdI anusfr mfq-BfÈf dI pirBfÈf nIaq kIqI jf skdI hY. Audfhrn vjoN, knyzf ivc jMmy sfzy bwcy dI mfq-BfÈf isrP muwZ vfly mUl-qwq anusfr pMjfbI hovygI. bfkI iqMn mUl-qwqF anusfr AusdI mfq-BfÈf aMgRyËI mMnI jfvygI. knyzf ivcly iswiKaf dy ZFcy anusfr Aus bwcy dI Xogqf pMjfbI nfloN aMgRyËI ivc iËafdf hovygI. Auh pMjfbI nfloN aMgRyËI dI vwD vrqoN krygf. bhuqIaF hflqF ivc Auh Kud afpxI pCfx aMgRyËI bolI bolx vfly dy qOr Auqy krygf aqy krvfeygf. dUsry lok vI AusdI pCfx aMgRyËI bolx vfly ivakqI dy qOr Auqy hI krngy. jfxI ik Xogqf, vrqoN aqy pCfx nMU afDfr bxf ky Aus bwcy dI mfq-BfÈf aMgRyËI mMnI jfvygI. knyzf ivc pMjfbI BfÈf dI aMgRyËI dy mukfbly nIvyN drjy dI siQqI ny Aus bwcy dI mfq-BfÈf pMjfbI qoN aMgRyËI kr idwqI. lwgdf hY ik bhuqy lokF vloN ies vrqfry nMU kudrqI vrqfrf smJ ky prvfn kr ilaf jFdf hY. ies vrqfry ipwCy Cupy ivqkry nMU Gwt hI pCfixaF jFdf hY. skUtnfb-kFgfs Gwt igxqI aqy kmËor BfÈfvF ivruwD ivqkry dI ies sfËÈ nMU nMigaf krdI hY. Ausdf kihxf hY ik mfq-BfÈf dI Xogqf jF vrqoN vrgy mUl-qwqF nfl pirBfÈf krky srdfrI vflIaF BfÈfvF kmËor qy Gwt igxqI BfÈfvF nfl BfÈfeI ivqkrf (ilMgUisËm) krdIaF hn. muwZlI BfÈf qoN ibnF dUjI BfÈf(vF) ivc vwD Xogqf, AusdI vwD vrqoN, Aus nfl afpxI pCfx df muwK kfrn ieh huMdf hY ik bwcy nMU AusdI muwZlI BfÈf iswKx df, aqy Aus nfl juVn df mOkf hI nhIN idwqf igaf huMdf. ividak adfiraF ivc pVHfeI vfsqy mfq-BfÈf dIaF ienHF pirBfÈfvF dI vrqoN sbMDI Aus df ivcfr hY: "ividak adfiraF ivc jdoN iek Gwt igxqI bwcy dI mfq-BfÈf nMU pirBfÈq kIqf jFdf hY qF vrqoN aqy Xogqf nMU pirBfÈf df afDfr bxfAuxf siBafcfrk aqy sMsQfnk BfÈfeI ivqkrf (ieMstIitAUÈnl ilMgUisËm) hY". sfzy vfsqy svfl ieh pYdf huMdf hY ik kI afpxy bwicaF dI mfq-BfÈf dI pirBfÈf inrDfrq krn vfsqy asIN rfxI BfÈf dy pYrokfrF vloN TosI pirBfÈf vrqxI hY jF ies pwK ivc afp soc ky koeI iswtf kwZxf hY. afpxy bwicaF dI mfq-BfÈf dI pirBfÈf afp krn dy aml ivcoN asIN loVINdI sUJ aqy ÈkqI pYdf kr skdy hF jo mfq-BfÈf dy hwk leI jwdo-jihd ivc sfzI shfeI ho skdI hY. ies sMdrB ivc ieMglYNz dy pMjfbIaF drimafn cwlI bihs qoN jfxU hoxf vI sfzy vfsqy PfiedymMd ho skdf hY. ieMglYNz dy do jfxy pCfxy lyKkF svrn cMdn aqy hrbKÈ mksUdpurI ny ieh ivcfr pyÈ kIqf ik sfnMU mMn lYxf cfhIdf hY ik sfzy bwicaF dI mfq-BfÈf pMjfbI nhIN aMgRyËI hY. svrn cMdn svfl krdf hY: "pMjfbI BfÈf mfipaF dI mF-bolI qF hY pr kI ieh bwicaF dI mF-bolI vI hY?" ies dy jvfb ivc Auh Kud ies iswty qy phuMcdf hY ik ieMglYNz ivc jMmy pMjfbI bwicaF dI mfq-BfÈf aMgRyËI hI khI jf skdI hY. cMdn vFg mksUdpurI dI vI iehy rfie hY. aqy Auh afpxI rfie dy aDfr Auqy ies iswty Auqy phuMcdf hY: "swc ieh hY ik pMjfbI Ëubfn df, sxy hor BfrqI ËubfnF dy iewQy koeI BivwK nhIN. vwD qoN vwD vIh sfl qwk bolcfl dIaF bolIaF dy qOr 'qy ienHF df nfAuN inÈfn imt jfvygf. ieh bolIaF mMdrF msIqF qy gurduafiraF dIaF hwdF qoN bfhr iblkul Kqm ho jfxgIaF."ienHF ivdvfnF vloN pyÈ kIqy ivcfrF nMU hrdyv isMG ZysI aqy drÈn isMG qfqlf vloN Ëordfr ÈbdF ivc rwd kIqf igaf. svrn cMdn vloN idwqI dlIl ik "AunHF bwicaF df vfh inwky pYmfny Auqy qF pMjfbI smfj nfl pYNdf hY pr vwzy pYmfny Auqy Auh muwK dyÈ aqy iesdI smfijk Dfrf qoN p(r)Bfivq huMdy hn" dy ivroD ivc drÈn isMG qfqlf ilKdf hY: "mF-bolI df sMbMD vwzy smfj nfl nhIN blik inwky smfj nfl hI hY, ijs ivc bwcf afpxy pihly ÈbdF dI sfrxI iswKdf hY aqy BfÈf ivigafnI mfhrF anusfr suqy-iswD hI afpxI mfq-BfÈf dy grfmr inXm Aucfr ky bolx vfly smfj ivc prvyÈ krdf hY. bolI bolx nfl Auh aijhI bolI dIaF Auh sB XukqIaF p(r)fpq kr lYNdf hY ijs nMU Auh iPr cfhMudf hoieaf vI Bulf nhIN skdf. pihly iqMn cfr sflF dI iswKI hoeI bolI hI AusdI mF-bolI khfAux df ruqbf rwKdI hY.' qfqlf vloN idwqI dlIl vjndfr jfpdI hY. ies sMdrB ivc ieh do AudfhrnF dyKIaF jf skdIaF hn. pihlI Audfhrn: knyzf ivc 40ivaF 50ivaF dOrfn jMm ky jvfn hoey pMjfbIaF ny afpxy bcpn ivc afpxy GrF ivc pMjfbI bolxI iswKI. Aus smyN pMjfbIaF dI igxqI Gwt hox kfrn Gr qoN bfhr ienHF df vfh bhuq Gwt pMjfbIaF nfl ipaf aqy ies qrHF lwgf ik ieh bolI Buwl gey. pr jdoN 60ivaF aqy 70ivaF dOrfn pMjfbIaF dI igxqI vDI qF eyQy jMmy plLy lok hOlI hOlI muV guËfry jogI pMjfbI bolx lwg pey. sfP hY ik jy ienHF ny bcpn ivc pMjfbI nf iswKI huMdI qF kdy vI eynI sOK nfl pMjfbI bolx nf lwgdy. BfvyN ieh ajy vI pMjfbI nfloN vwD aMgRyËI jfxdy, boldy aqy vrqdy hn pr ijwQy qwk mfq-BfÈf df sMbMD hY ienHF dI mfq-BfÈf pMjfbI hI mMnxI pvygI. dUjI Audfhrn: iek pMjfbI prvfr sMn 1960 dy duafly pMjfb qoN af ky vYnkUvr, ib(r)itÈ kolMbIaf rihx lwgf. Aus prvfr idaF iqMn bwicaF ivcoN doNh df jnm eyQy af kyy hoieaf. Èihr dy ijs ihwsy ivc ieh prvfr rihMdf sI AuQy bhuqy pMjfbI prvfr nhIN sn. ies prvfr dy bwicaF dy dosq gYr-pMjfbI sn aqy afly duafly dy sfry mfhOl ivc aMgRyËI hI BfrU sI. CyqI hI ieh bwcy pMjfbI 'Buwl' gey. ivckfrlf muMzf jo knyzf df jMm plL sI, jdoN qyrHF cOdF sfl df hoieaf qF glq kMpnI ivc pY igaf. skUl ivcoN gYr-hfËr rihx dy nfl nfl Auh inwkIaF motIaF corIaF afid vI krn lwgf. GridaF nMU bVf iPkr lwgf. smwisaf df koeI hwl nhIN sI idsdf. AunHF df ipwCy pMjfb ivc prvfr kfPI vwzf sI. Auh muMzy nMU ipMz Cwz afey qy GridaF nMU hdfieq kr afey ik ies nMU iksy pfsy afAux jfx nhIN dyxf aqy Gr dy KyqI dy kMm kfr ivc msrUP rwKxf hY. Cy swq mhIny bfad jdoN Auh muMzf muV ky knyzf afieaf qF ipMz dy muhfvry nfl TyT pMjfbI boldf sI. sfP hY ik jy Aus bwcy ny bcpn ivc pMjfbI nf iswKI huMdI qF eynI CyqI iek vwKrI Ëbfn bolxI nhIN sI iswK skdf. jF ies nMU ies qrHF vI dyiKaf jf skdf hY. jy Aus bwcy dy dosqF ivcoN aMgRyËI prvfr nfl sMbMD rwKx vflf jF cInI prvfr nfl sMbMD rwKx vflf koeI bwcf pMjfb dy ipMz Byj idwqf jFdf qF kI Auh vI Cy swq mhIny dy smyN ivc ipMz dy muhfvry nfl pMjfbI bolxI iswK jFdf? jvfb nFh ivc hovygf. dUjy ÈbdF ivc bwcy dI mfq-BfÈf Auh hI huMdI hY jo Auh afpxy jIvn dy pihly sflF dOrfn iswKdf hY. sfzy leI ieh bihs byhwd mhwqv rwKdI hY. sfP Ëfhr hY ik jy asIN mfq-BfÈf dI pirBfÈf iek dy QF dUjI lY lYNdy hF qF asIN vI AunHF hI iswitaF Auqy phuMcFgy ijnHF Auqy cMdn aqy mksUdpurI phuMcy. pr ijvyN mYN pihlF skUtnfb-kFgfs dy hvfly nfl ikhf hY ik ienHF pirBfÈfvF dy ipwCy qfkqvr BfÈf dy pYrokfrF dI iek BfÈfeI ivqkry vflI soc kMm krdI hY ijs qoN sfnMU sfvDfn rihxf pvygf. asIN afpxy siBafcfr bfry afm qOr Auqy, aqy Drm bfry Kfs qOr Auqy, iksy dUjy dI ies iksm dI rfie mMnx nMU kdficq iqafr nhIN hF. Pyr sfnMU afpxI BfÈf dy sMbMD ivc vI dUijaF dI rfie ijAuN dI iqAuN nhIN mMn lYxI cfhIdI. myry ivcfr ivc knyzf ivc pMjfbI GrF ivc jnm lYx vfly bwicaF dI mfq-BfÈf pMjfbI hI mMnI jfxI cfhIdI hY. jy asIN ieh mMn lvFgy aqy ies ivc pUrf XkIn krn lwg pvFgy qF afs bxdI hY ik afpxy bwicaF dI pVHfeI sMbMDI hor vI gMBIrqf nfl socxf ÈurU krFgy. (e) CotI Aumr dy bwcy vfsqy iek qoN vwD BfÈf iswKxf="anmollLipi"(e) CotI Aumr dy bwcy vfsqy iek qoN vwD BfÈf iswKxf Ausdy bOiDk aqy akfdimk ivkfs ivc sfDk hY jF bfDk? tI mYknfmI aqy aYc vfHeIt dI Koj dy hvfly nfl ieh gwl pihlF kIqI jf cuwkI hY ik bwcy dI afpxI mfq-BfÈf ivc muhfrq AusnMU dUjI BfÈf iswKx ivc shfieqf krdI hY. pr ies msly bfry hor ivsQfr ivc ivcfrnf ËrUrI hY ikAuNik bwcy vloN ÈurU dy sflF dOrfn skUl ivc iek qoN vwD BfÈf iswKx dy svfl Auqy vI ivdvfnF ivc vwKrIaF vwKrIaF rfvF hn. knyzf
dy jfxy pCfxy BfÈf ivigafnI ijMm kimMnË ny ienHF ivcfrF
nMU do mfzlF rfhIN pyÈ kIqf hY. pihly mfzl anusfr ieh
gwl mMnI jFdI sI ik bwcy ivc BfÈf iswKx dI Xogqf sImq
huMdI hY. jdoN Auh iek BfÈf iswKdf hY qF iswty vjoN Auh
dUjI ivc kmËor ho jFdf hY. nqIjy vjoN bwcf dovF ivc
kmËor ho jFdf hY. ies dy mukfbly jy bwcf iek hI BfÈf
iswK irhf hovy qF Auh Aus ivc iËafdf huiÈafr hovygf.
ies phuMc nMU Auh bYlYNs iePYkt iQAUrI df nF idMdf hY.
Ausdf kihxf hY ik ividak adfiraF vloN ieh phuMc kfPI
vjndfr smJI jFdI sI aqy ies nMU rfjnIqk huMgfrf vI pUrf
imldf sI: nqIjy vjoN hor mulkF dI qrHF knyzf ivc vI Gwt igxqI bolIaF dI ividaf nMU skUlF ivc mfnqf hI nhIN sI idwqI jFdI sgoN ies nUM hr hIly inrAuqsfh kIqf jFdf sI. pr ijMm kimMnË dUjy mfzl ivc ieh drsfAuNdf hY ik nvIN Koj ny ies iQAUrI nMU rwd kr idwqf hY. dUjy mfzl nMU Auh iQMk tYNk df nF idMdf hY. Aus anusfr nvIN Koj ieh iswty kwZdI hY: 1 Gwt igxqI bwcy dI pihlI BfÈf aYl 1 leI, Gr jF skUl ivc lwgf smF iksy qrHF vI aYl 2 dI pVHfeI ivc rukfvt nhIN bxdf. 2
AunHF Gwt igxqI bwicaF ivcoN ijhVy isrP aYl 2 vfly skUlF
ivc pVHfeI ivc kmËor huMdy hn, Gwt igxqI bwcy dI pihlI
BfÈf aYl 1 nMU skUl ivc vVfvf dyx nfl bwcy dI aYl 2 dI
akfdimk Xogqf ivc vfDf huMdf hY. Aupr idwqy ivcfrF qoN ieh gwl sfP ho jFdI hY ik bwcy nMU Gr aqy skUl ivc do BfÈf iswKx ivc nf qF koeI muÈkl afAuNdI hY qy nf hI ieh iksy qrHF Ausdy ivkfs ivc roVf atkfAuNdI hY. sgoN ies dy Ault ieh Ausdy bOiDk aqy akfdimk ivkfs ivc shfiek iswD huMdIaF hn. (s)
pMjfbI BfÈf dI jfxkfrI bwicaF dy knyzIan jIvn ivc iks
iksm df aqy iks qrHF vfDf krygI? jF (h)
kI sfzy bwicaF nMU pMjfbI pVHfAux leI knyzIan smfj dI vI
koeI iËMmyvfrI bxdI hY? ies
ivc koeI Èwk nhIN hY ik knyzf dI bhu-siBafcfrk nIqI
afpxy afp ivc iek byhwd sulfhuxXog nIqI hY. ieh iesy nIqI
df hI nqIjf hY ik knyzf dunIaF Br ivcoN mukfblqn iek
vDIaf brfbrqf vflf smfj igixaf jFdf hY. pr ies
bhu-siBafcfrk nIqI dIaF afpxIaF hwdF hn. vwKry siBafcfrF
leI hor vI hwkF dI aiBlfÈf rwKx vfly lok bhu-siBafcfrk
nIqI dI alocnf ivc aksr kihMdy hn ik ieh nIqI gIq nfc
(sONg aYNz zFs) qoN awgy nhIN jFdI. sfzy vfsqy vI ËrUrI
hY ik asIN ies nIqI dy bfhrI p(r)Bfv qoN hI acMBq nf hoey
rhIey sgoN ies nMU alocnfqmk nËrIey nfl GoKIey. BfÈfvF
dy sMbMD ivc ijhVI gwl sfhmxy afAuNdI hY Auh hY ik ies
nIqI ny aMgRyËI aqy PrFsIsI qoN ibnF dUjIaF BfÈfvF nMU
Aunq krn leI bhuqf kuJ nhIN kIqf sgoN bhuq sfry lokF nMU
'sB kuJ TIk Tfk' hox df BulyKf pf ky inhwQy kr idwqf hY.
ies nIqI kfrn asIN ihwk Tok ky ieh nhIN kih skdy ik
BfÈfvF dy ivkfs vwl iDafn nf dyxf knyzIan smfj df
BfÈfeI ivqkrf hY. Audfhrn vjoN, ies dy mukfbly ivc asIN
ieMglYNz dy pMjfbI BfeIcfry dy ivcfr dyK skdy hF.
ieMglYNz dy bhuq sfry lyKkF ny BfÈf sMbMDI ivcfr pyÈ
kridaF vfr vfr AuQoN dI srkfr aqy smfj nUM ies pwK ivc
ksUrvfr Tihrfieaf hY aqy nslvfdI, bsqIvfdI afid ivÈyÈxF
nfl drsfieaf hY. Audfhrn vjoN, mFgq Bfrdvfj aqy nirMdr
isMG df lyK 'brqfnIaF ivc pMjfbI bolI dI sMBfl, smwisafvF
qy cuxOqIaF' dyiKaf jf skdf hY. lyKk kihMdy hn: "Gwt
igxqI bolIaF aqy siBafcfrF dI hoNd nMU jo dyÈ ivc Kqrf
bixaF hoieaf hY Ausdy vwK vwK pihlUaF nUM asIN duÈmx,
swp, awg, bImfrI nF dy cfr isrlyKF aDIn smJx df Xqn
krFgy". awgy jf ky "duÈmx' dy isrlyK Qwly Auh
ilKdy hn: ijwQy
aMqrrfÈtrI, AuqrI amrIkf jF knyzf dI pwDr Auqy jQybMdIaF
bfry socxf cfhIdf hY aqy ivcfr vtFdrf hoxf cfhIdf hY AuQy
sQfnk pwDr Auqy gwl supny qoN awgy vwDxI cfhIdI hY. keI
hflqF ivc ieh kMm ho vI irhf hY. bhuqy QfvF Aupr ieh kMm
Dfrimk jF siBafcfrk sMsQfvF kr rhIaF hn. ienHF mOjUdf
sMsQfvF aqy skUlIN pVHdy bwicaF dy mfipaF dy sihXog nfl
aijhIaF jQybMdIaF kfiem krnIaF cfhIdIaF hn jo inrol
pMjfbI dy ivkfs leI kMm krn. ieh jQybMdIaF afpxy afly
duafly BfÈf dy sMbMD ivc ho rhIaF gqI-ivDIaF dI sfr
rwKx. pMjfbI pVHfAux dIaF sMBfvnfvF sMbMDI hr pwDr dI
srkfr aqy ividak adfiraF qwk phuMc krn. bwicaF nMU pMjfbI
pVHfAux dy kMm nMU knyzIan smfj dI iËMmyvfrI smJidaF
afpxy hwkF dI mMg krn. mfq-BfÈf dy hwkF leI jwdo-jihd kr
rhIaF dUjIaF jQybMdIaF nfl qflmyl pYdf krn. afid jwx pCwx ipCly 30 swlW dOrwn knyfw Awey pMjwbI AwvwsIAW dI pihlI pIVHI pMjwbI BwSw nMU hr p`KoN Awpxy jIvn dw ih`sw bxw ky r`K rhI hY Aqy r`KygI[GrW ivc qwlmyl vwsqy AwpxI bolI dI v`D qoN v`D vrqoN kIqI jWdI hY[ Awpxy BweIcwry Aqy dunIAW dy msilAW nMU ivcwr ADIn ilAwaux leI Aqy hr iksm dy AMdrUnI sMcwr vwsqy pMjwbI dI Ku`lH ky vrqoN huMdI hY[ nqIjy vjoN A`j knyfw dy hr ih`sy ivc pMjwbI dy AnykW AKbwr, ryfIE Aqy tYlIivXn p®ogrwm c`l rhy hn - BwvyN aunHW dy imAwr ivc kwPI suDwr dI loV hY, jo v`Krw ivSw hY[ ipCly iqMn dhwikAW dOrwn knyfw ivc kwPI v`fI igxqI ivc pMjwbI swihq dI rcnw hoeI hY[ eyQoN dy jIvn nwl sMbMDq kivqw dy Coty rUp bolIAW qoN lY ky nwvl q`k, hr vMngI ivc swihq ricAw igAw hY Aqy ies nMU sWBx vwsqy mYgzIn inkly hn Aqy sYNkiVAW dI igxqI ivc ikqwbW p®kwSq hoeIAW hn Aqy ho rhIAW hn[ knyfw dy kuJ ih`isAW, ijvyN bI sI ivc, bhuq swry srkwrI Aqy gYr srkwrI AdwirAW nMU pMjwbIAW nwl qwlmyl vwsqy pMjwbI dI ilKqI qOr qy Aqy bolcwl ivc vrqoN krn leI mMnwieAw hY[ bI sI ivc pMjwbI BwSw nMU skUlW ivc AsUln v`fy p`Dr au~qy mwnqw imlI hY[ vYnkUvr dI pMjwbI mwrikt ivc sVkW dy nW pMjwbI ivc vI ilKy gey hn[ ieh isrP kuJ audwhrnW hn ijnHW dy AwDwr au~qy AsIN ieh kih skdy hW ik knyfw Aw ky pMjwbIAW ny AwpxI bolI nMU iksy qrHW vI BulwieAw nhIN hY[ ies leI jdoN AsIN knyfw ivc BwSw dI sMBwl Aqy ivkws dI g`l krdy hW qW Asl ivc AsIN knyfw ivc jMmx plx vwlIAW AglIAW pIVHIAW dy pMjwbI nwl irSqy bwry g`l kr rhy huMdy hW[ swP SbdW ivc knyfw ivc pMjwbI BwSw dy Biv`K dw mslw mu`K qOr au~qy AglIAW pIVHIAW nwl pMjwbI dw fUMGw irSqw joVn nwl sMbMD r`Kdw hY[ AwvwsIAW dy siBAwcwr Aqy BwSw sMbMDI Koj dy AwDwr au~qy ieh mMinAw jWdw irhw hY ik jy G`t igxqI siBAwcwr Aqy BwSw nMU Xog auqswh Aqy shwieqw nw imly qW auh iqMn pIVHIAW ivc v`fy smwj dw ih`sw bx jWdy hn[dUjy SbdW ivc, byAwsrI bolI Aqy siBAwcwr iqMn pIVHIAW ivc AwpxI hoNd gvw idMdy hn[ pr AwvjweI Aqy sMcwr ivc ho rhIAW nvIAW qknIkI eIjwdW Aqy BwSw Aqy siBAwcwr sMbMDI nvIAW KojW nUM iDAwn ivc r`KidAW ieh ikAws kIqw jw skdw hY ik iqMn pIVHIAW ivc bolI dy Kqm hox vwlI hoxI Swied pMjwbI nwl nw vwpry[ hux AsIN pMjwbI bolI dy somy pMjwb qoN dUr ho ky vI, dUr nhIN hW[ tYlIPon, tYlIivXn, Aqy suKwly hvweI sPr ny swfI dUrI kwPI h`d q`k Gtw id`qI hY[ kMipaUtr dy ivkws nwl ieh dUrI hor vI qyzI nwl G`t rhI hY[ pr Pyr vI jy AsIN knyfw ivc jMm pL rhIAW AglIAW pIVHIAW dw pMjwbI bolI nwl koeI nyVlw irSqw sQwpq krn ivc kwmXwb nw hoey qW qknIkI ivkws, BwSw Aqy siBAwcwr dI nvIN sUJ nwl pYx vwly cMgy AsrW qoN koeI bhuqw Pwiedw nhIN auTwieAw jw skygw[ ieyQy jMmy pLy b`icAW nMU pMjwbI BwSw dI is`iKAw dyx dw kMm mu`K qOr qy gurdvwirAW vloN hoieAw hY[ knyfw dy hr ih`sy ivc ij`Qy vI is`KW ny Awpxy Dwrimk kyNdr sQwpq kIqy hn au~Qy ienHW kyNdrW v`loN b`icAW nMU pMjwbI pVHwaux v`l vI zrUr kuJ nw kuJ koiSS hoeI hY[ ieh g`l Awpxy Awp ivc hr p`KoN sulwhuxXog hY BwvyN gurdvwirAW vloN pMjwbI dI pVHweI sMbMDI ApxweI phuMc ivigAwnk hox nwloN Dwrimk izAwdw rhI hY[ pMjwbI dI pVHweI vl ivigAwnk lIhW au~pr swfy v`loN gMBIrqw nwl iDAwn nw dyx ip`Cy do mu`K g`lW hn: iek qW pMjwb Aqy pMjwbI BwSw nwl sMbMDq AnykW ieiqhwsk, Dwrimk, rwjnIqk Aqy AwriQk kwrn hn jo iesdy ivkws ivc roVw bxdy hn; dUjw Awvws dIAW AwpxIAW sm`isAwvW Aqy pirsiQqIAW hn jo pMjwbI BwSw dy ivkws ivc shwiek is`D nhIN hoeIAW[ swfy hux q`k ies pwsy vl rv`eIey dI jy ghu nwl pVqwl kIqI jwvy qW aus ivcoN kuJ ies qrHW dy kwrn auBr ky swhmxy Awauxgy: A) swfy pMjwbI nwl irSqy ivc kuJ AxsulJIAW sm`isAwvW hn; A) swfI jIvn p®iq phuMc loV qoN izAwdw ivhwrk (prYgmYitk) hY; e) AsIN b`icAW vwsqy mwq-BwSw dI is`iKAw dI zrUrq sMbMDI nvIN Koj Aqy dUjIAW BwSwvW dy lokW vloN huMdIAW koiSSW qoN pUrI qrHW vwikP nhIN hW; s) AsIN knyfw dy bhusiBAwcwrk smwj ivcly Awpxy h`kW qoN pUrI qrHW vwikP nhIN hW; h) pMjwbI dy iek AMqrrwSqrI BwSw hox dy q`Q qoN AsIN Ajy loVINdI SkqI lYxI AwrMB nhIN kIqI, Awid[ pMjwbI BwSw v`lW swfy rv`eIey ivcly ieh kwrn BwSw nMU sWBx Aqy iesdw ivkws krn dIAW koiSSW ivc nWh-p`KI Asr pwauNdy hn[ BwvyN ies sMbMDI swnMU Awpxy Awp nMU loV qoN vwDU ksUrvwr smJ ky inrwS nhIN hoxw cwhIdw pr AslIAq nMU A`KoN auhly krnw vI isAwxp nhIN[ ies dw zwhrw qOr qy nukswn ieh hoieAw hY ik ipCly do FweI dhwikAW dOrwn eyQy jMmy pLy swfy b`icAW ivcoN v`fI igxqI pMjwbI BwSw dI mu`Fly p`Dr dI pVHweI ilKweI dy hunr qoN vI korI rhI hY, BwvyN bolx dI p`Dr au~qy siQqI eynI audwsI vwlI nhIN[ bolcwl dI p`Dr au~qy pMjwbI dy kwiem rihx dw iek kwrn ieh hY ik ies smyN dOrwn pMjwb qoN lgwqwr nvyN lok eyQy Aw ky vsdy rhy hn, ijs nwl swfy eyQy jMmy b`icAW dw pMjwb qoN Awaux vwly irSqydwrW Aqy skUl ivcly nvyN sihpwTIAW nwl qwlmyl v`Ddw irhw hY[ pMjwbI sMgIq dy ieMglYNf Aqy knyfw ivc hoey ivkws (iesdy imAwr dI g`l v`KrI hY) ny vI b`icAW ivc bolI p®iq cyqnw Aqy nyVqw ilAWdI hY[ nvyN pMjwbI AwvwsIAW dy lgwqwr Awaux nwl auNJ hI pMjwbI BwSw dI knyfw ivc aumr inrsMdyh v`D rhI hY[ pr eyQy jMm pL rhy swfy b`icAW nUM pMjwbI dI ivigAwnk lIhW qy is`iKAw dyx vl koeI eynI v`fI guxwqmk (kuJ h`d q`k bI sI dI siQqI nUM C`f ky) qbdIlI nhIN AweI idsdI[ ies leI swfy vwsqy ieh zrUrI ho jWdw hY ik AsIN knyfw ivc AglIAW pIVHIAW nMU pMjwbI dI is`iKAw dyx jW idvwaux vwsqy hor vI gMBIrqw nwl socIey[ pMjwbI BwSw dy ivkws sMbMDI AwpxI smJ Aqy phuMc nMU ies mulk dIAW Aqy smyN dIAW siQqIAW Anuswr nvIAW lIhW au~qy GoKIey[ nvIN smJ nMU AwDwr bxw ky Awpxy Awp nMU hwlwq dy hwx dy bxweIey[ hQly pypr ivc ies pwsy v`l ieh mu`FlI koiSS hY[ knyfw ivc pMjwbI BwSw Aqy iesdy Biv`K dy msly nMU hyT ilKy ih`isAW ivc r`K ky ivcwirAw jw skdw hY: 1. knyfw ivc
pMjwbI BwSw nMU sWBx dI loV 1. knyfw ivc pMjwbI BwSw nMU sWBx dI loV sB qoN pihlI g`l ijhVI AsIN swry jwxdy hW ik bolI iksy vI siBAwcwr dw mh`qvpUrn icMn hI nhIN huMdI sgoN auh mwiDAm hMudI hY ijs ny siBAwcwr nMU iek pIVHI qoN dUjI q`k lY ky jwxw huMdw hY[ AsIN Awpxy swihq, gIq-sMgIq, Drm, rsm-irvwj, smwijk-myljol ijhIAW g`lW dw jo AnMd AwpxI bolI ivc mwxdy hW auh dUjI bolI ivc sMBv nhIN ho skdw[ ies krky siBAwcwr nMU ies dy Awpxy rMgW, mihkW qy suhj suAwdW ivc kwiem r`Kx vwsqy bolI dw kwiem rihxw zrUrI hY[ pMjwbI bolI ibnW pMjwbI siBAwcwr dw ikAws nhIN kIqw jw skdw[ siBAwcwr dI rUh nMU AglIAW pIVHIAW q`k phuMcwx vwsqy swfy b`icAW nMU pMjwbI BwSw dI jwxkwrI Aiq zrUrI hY[ so Awpxy siBAwcwrk nzrIey qoN knyfw ivc AwpxI BwSw nMU sWBx dI loV bwry AsIN swry kwPI h`d q`k swP hW[ pr AsIN b`icAW dy jW knyfIAn smwj dy nzrIey qoN ies bwry auny swP nhIN hW[ ies sMbMDI keI svwl hn ijnHW bwry swry lok ie`ko ijhI sUJ Aqy phuMc nhIN r`Kdy[ audwhrn vjoN, (A) swfy eyQy jMm pL rhy b`cy pMjwbI ikauN pVHn? (A) kI pMjwbI aunHW dI mwq-BwSw hY? (e) CotI aumr dy b`cy vwsqy iek qoN v`D bolIAW is`Kxw ausdy ivAkqIg`q ivkws ivc swDk hY jW bwDk? (s) pMjwbI BwSw dI jwxkwrI aunHW dy knyfIAn jIvn ivc iks iksm dw Aqy iks qrHW vwDw krygI? jW, pMjwbI BwSw dI jwxkwrI nMU auh ik`Qy Aqy iks qrHW vrqoN ivc ilAwauxgy? (h) kI swfy b`icAW nMU pMjwbI pVHwaux leI knyfIAn smwj dI vI koeI izMmyvwrI bxdI hY? ieh Aqy ies iksm dy hor vI AnykW svwl hn ijnHW bwry swP hox leI Aqy sWJI phuMc Apxwaux leI gMBIr ivcwr vtWdry dI loV hY[ eysy qrHW kuJ svwl pMjwbI BwSw bwry vI hn ijnHW au~pr ivcwr vtWdrw swfy leI shweI ho skdw hY[ audwhrn vjoN, (k) kI AMgRyzI jW hor zbwnW dy mukwbly pMjwbI pirmitv (p`CVI) BwSw hY? Awid[ ienHW kuJ svwlW bwry hyTW sMKyp ivc crcw kIqI jwvygI[ (a) swfy eyQy jMm pL rhy b`cy pMjwbI ikauN pVHn? ijs qrHW mwipAW nMU jW pihlI pIVHI nMU ieh loV kudrqI jwpdI hY ik aunHW dy b`cy aunHW dI BwSw qoN jwxU hox Aqy aunHW dy siBAwcwr nMU A`gy lY ky jwx iesy qrHW b`icAW nMU vI Awpxy ipCokV nwl juVn dI kudrqI loV Aqy KwihS huMdI hY[ ieh g`l v`KrI hY ik keI vwrI keI siQqIAW Aqy mjbUrIAW ADIn b`cy AwpxI mwq-BwSw Aqy siBAwcwr qoN bymu`K ho jWdy hn[ loV huMdI hY aunHW siQqIAW nMU smJx Aqy bdlx dI ijhVIAW b`cy au~pr ies iksm dy Asr pwauNdIAW hn[ ijhVI bolI bolx vwlI mW dI ku`KoN jW prvwr ivc b`cw jnm lYNdw hY auh sB qoN pihlW auh bolI hI is`Kdw hY Aqy auh bolI hI ausdI mwq-BwSw huMdI hY[ jy ieh prvwr iksy Aijhy kbIly jW smwj dw ih`sw hY jo hor bolIAW bolx vwly kbIilAW jW smwjW dy sMprk ivc nhIN AwauNdw qW aus b`cy vwsqy auh bolI hI sB kuJ hovygI[ auh aus bolI nwl ibnW iksy muSkl dy Awpxw jIvn ibqw skdw hY ijs qrHW aus dy kbIly dy lok sdIAW qoN krdy Awey hox[ aus nMU kdy vI AwpxI bolI dy GtIAw, kmzor jW mh`qvhIx hox dw Aihsws nhIN hovygw[ pr jy auhI prvwr jW kbIlw iksy Aijhy smwj dw ih`sw bx jwx ij`Qy aunHW dy Gr AMdr bolI jWdI bolI qoN ibnW koeI hor bolI vrqI jWdI hovy Aqy jy smyN dIAW AwriQk, rwjInqk Aqy smwijk hwlqW Anuswr Gr AMdr vrqI jWdI bolI bwhr vrqI jWdI bolI dy mukwbly G`t mh`qqw r`KdI hovy; Gr ivclI bolI ivc is`iKAw imlx dI, nOkrI imlx dI Aqy smwijk drjw imlx dI koeI Aws nw hovy; aus Gr dy bwkI jIA vI ies hkIkq A`gy hiQAwr su`t ky AwpxI bolI qoN bymu`K ho gey hox, qW aus b`cy nMU ieh jwnx ivc dyr nhIN l`gygI ik jIvn ivc sPl hox leI auhnMU ikhVI bolI is`KxI Aqy vrqxI cwhIdI hY[ ausdI mwq-BwSw Aqy smwj ivc p®vwxq BwSw ivcly aUc-nIc dy irSqy dI siQqI aus b`cy nMU AwpxI mwq-BwSw qoN bymu`K hox leI mjbUr kr dyvygI[ aus b`cy dy mn AMdr AwpxI mwq-BwSw vlW mwx dw nhIN sgoN hIxqw dw Aihsws jwgygw Aqy auh smwj ivc p®vwxq Aqy sPl hox leI smwj ivc v`fw drjw r`Kx vwlI BwSw nwl AwpxI pCwx krygw Aqy krvweygw[ ivktorIAw bI sI ivc tI. mYknwmI Aqy AYc. vweHIt vloN 1985 ivc kIqI geI iek Koj swfy leI b`icAW nwl vrqdI ies hoxI nMU smJx ivc shweI ho skdI hY[ aunHW ny grytr ivktorIAw dI ieMtr-klcrl AYsosIeySn vloN sQwnk is`K tYNpl Aqy ihMMdU p®ISd dy sihXog nwl clwey iek p®ogrwm sMbMDI ivsQwr ivc iliKAw hY[ ies ivc p®I-skUl dI aumr dy b`icAW vwly kuJ pMjwbI prvwr Swml sn[ ies p®ogrwm ADIn hr somvwr Aqy bu`Dvwr bwAd dupihr do GMitAW dw sYSn iek sQwnk crc ivc lwieAw jWdw sI jo ihMdU p®ISd vloN AwpxIAW mIitMgW vwsqy vriqAw jWdw sI[ ies ivc pMjwbI b`cy iek p®I-skUl AiDAwpk Aqy pMjwbI bolx vwly ivAkqI dI ingrwnI hyT huMdy sn Aqy ausy vyly v`fI aumr dy pMjwbI vI au~Qy iek eI AYs AYl tIcr koloN AMMgRyzI is`Kdy[ mYknwmI Aqy vweHIt Anuswr p®I-skUl dy b`icAW vwsqy inSwnw ieh sI ik AMgRyzI dI mu`FlI jwxkwrI dy nwl nwl aunHW dI Gr ivc is`KI pMjwbI vrqx dI Xogqw nMU auqswhq Aqy prp`k krnw[ KojkwrIAW ny not kIqw ik ijhVy b`cy pihlW hI kuJ AMgRyzI jwxdy sn auh nw qW pMjwbI bolxI cwhuMMdy sn Aqy nw hI auh au~Qy hwzr v`fI aumr dy pMjwbIAW v`loN pyS kIqy gIqW jW khwxIAW ivc koeI idlcspI lYNdy sn[ auh b`cy AMgRyzI qoN ibnW bwkI sB kuJ nUM r`d (rIjYkt) krdy sn[ ieh aunHW ny pihly p®I-skUl ivcoN is`iKAw sI ij`Qy duBwSI/dusiBAwcwrI jIvn-jwc nUM vVwvw nhIN sI id`qw jWdw[ ieh g`l Kyf dOrwn b`icAW ivckwr hoeI g`lbwq qoN zwhr hoeI: do b`cy pMjwbI ivc g`l kr rhy sn[ qIjy b`cy ny Aw ky aunHW nMU AMgRyzI ivc toikAw: no pMjwbI ien dw skUl[ ies mOky p®I-skUl AiDAwpk ny Aw ky aunHW nwl g`lbwq kIqI Aqy aunHW nMU auqswhq kIqw ik do zbwnW bol skxw ik`fI v`fI g`l hY Aqy auh ikMny KuSiksmq hn ik auh do zbwnW bol skdy hn[ ies iksm dy lgwqwr imldy hONsly dy nqIjy vjoN aunHW b`icAW ivc pMjwbI bolI Aqy siBAwcwr p®iq nvW auqswh pYdw hoieAw Aqy nwl hI auh b`cy AMgRyzI vI auny hI vDIAw qrIky nwl is`Kx l`gy[ mYknwmI Aqy vweHIt ny ies Koj rwhIN idKwieAw ik iks qrHW b`icAW nMUM duBwSI/dusiBAwcwrI jIvn-jwc isKwieAw jw skdw hY ijhVw b`cy dy ivAkqIgq ivkws ivc Aqy ividAw g®ihx krn ivc hW-p`KI BUimkw inBw skdw hY[ bcpn ivc nWh-p`KI siQqIAW dw iSkwr hoey b`icAW dy jIvn ivc kdy nw kdy ieh mOkw zrUr AwauNdw hY jdoN auh Awpxy ipCokV bwry socdy hn Aqy aus nwl juVnw locdy hn[ ies dIAW AnykW audwhrnW swfy Awsy pwsy iK`lrIAW peIAW hn[ v`fy p`Dr au~qy APrIkw ivcoN gulwm bxw ky ilAWdy kwly AmrIkn lokW dI Awpxy ipCokV nwl juVn dI locnw qoN AsIN swry jwxU hW[ ies sMdrB ivc mYN Awpxw in`jI qjrbw vI quhwfy nwl sWJw kr skdw hW[ ipCly ds igAwrW swl qoN mYN XU bI sI ivc pMjwbI pVHw irhw hW[ pMjwbI dIAW jmwqW lYx vwly pMjwbI ipCokV dy ividAwrQIAW dw kihxw hY ik auh bcpn ivc pMjwbI is`KxI iblkul psMd nhIN sn krdy[ auh smJdy sn ik ieh Kwh mKwh aunHW dy mwipAW vloN aunHW au~pr TosI jw rhI hY[ pr XUnIvristI Aw ky aunHW ny mihsUs kIqw ik Awpxy mwipAW nwl Aqy siBAwcwr nwl nyVqw leI pMjwbI zbwn dw Awauxw byh`d zrUrI hY[ aunHW nMU ies g`l dw pCqwvw hY ik aunHW ny mwipAW dI g`l iDAwn nwl ikauN nw suxI[ swfy leI smJx vwlI g`l ieh hY ik pMjwbI BwSw dw kwiem rihxw isrP swfy nzrIey qoN hI nhIN swfy b`icAW dy nzrIey qoN vI zrUrI hY[ (A) kI pMjwbI aunHW dI mwq-BwSw hY? ieh svwl kuJ lokW nMU pihlI nzry Swied kwPI sDwrn Aqy PzUl jwpy pr ieh kwPI pycIdw mslw hY[ pirBwSw ieh g`l inrDwrq krdI hY ik AsIN ikhVI BwSw nMU Aqy ikauN AwpxI mwq-BwSw dw drjw idMdy hW Aqy ikhVI nMU nhIN[ auNJ kihx nMU pMjwb ivc jMimAW piLAW bwry ieh inrxy nwl ikhw jw skdw hY ik aunHW dI mwq-BwSw pMjwbI hY pr Pyr vI, ijvyN AsIN jwxdy hW, kuJ lok ies g`l qoN munkr huMdy rhy hn[ sMswr p®is`D BwSw ivigAwnI tov skUtnwb-kWgws Anuswr mwq-BwSw dI pirBwSw leI Aksr cwr mUl-q`q vrqy jWdy hn: mUl-q`q
pirBwSw ies AwDwr au~qy ieko ivAkqI dIAW iek qoN v`D mwq-BwSwvW ho skdIAW hn; bMdy dI mwq-BwSw jIvn ivc iek qoN v`D vwr bdl skdI hY; smwj ivc BwSwvW dI drjwbMdI Anuswr mwq-BwSw dI pirBwSw nIAq kIqI jw skdI hY[ audwhrn vjoN, knyfw ivc jMmy swfy b`cy dI mwq-BwSw isrP mu`F vwly mUl-q`q Anuswr pMjwbI hovygI[ bwkI iqMn mUl-q`qW Anuswr ausdI mwq-BwSw AMgRyzI mMnI jwvygI[ knyfw ivcly is`iKAw dy FWcy Anuswr aus b`cy dI Xogqw pMjwbI nwloN AMgRyzI ivc izAwdw hovygI[ auh pMjwbI nwloN AMgRyzI dI v`D vrqoN krygw[ bhuqIAW hwlqW ivc auh Kud AwpxI pCwx AMgRyzI bolI bolx vwly dy qOr au~qy krygw Aqy krvweygw[ dUsry lok vI ausdI pCwx AMgRyzI bolx vwly ivAkqI dy qOr au~qy hI krngy[ jwxI ik Xogqw, vrqoN Aqy pCwx nMU AwDwr bxw ky aus b`cy dI mwq-BwSw AMgRyzI mMnI jwvygI[ knyfw ivc pMjwbI BwSw dI AMgRyzI dy mukwbly nIvyN drjy dI siQqI ny aus b`cy dI mwq-BwSw pMjwbI qoN AMgRyzI kr id`qI[ l`gdw hY ik bhuqy lokW vloN ies vrqwry nMU kudrqI vrqwrw smJ ky prvwn kr ilAw jWdw hY[ ies vrqwry ip`Cy Cupy ivqkry nMU G`t hI pCwixAW jWdw hY[ skUtnwb-kWgws G`t igxqI Aqy kmzor BwSwvW ivru`D ivqkry dI ies swzS nMU nMigAw krdI hY[ ausdw kihxw hY ik mwq-BwSw dI Xogqw jW vrqoN vrgy mUl-q`qW nwl pirBwSw krky srdwrI vwlIAW BwSwvW kmzor qy G`t igxqI BwSwvW nwl BwSweI ivqkrw (ilMgUiszm) krdIAW hn[ mu`FlI BwSw qoN ibnW dUjI BwSw(vW) ivc v`D Xogqw, ausdI v`D vrqoN, aus nwl AwpxI pCwx dw mu`K kwrn ieh huMdw hY ik b`cy nMU ausdI mu`FlI BwSw is`Kx dw, Aqy aus nwl juVn dw mOkw hI nhIN id`qw igAw huMdw[ ividAk AdwirAW ivc pVHweI vwsqy mwq-BwSw dIAW ienHW pirBwSwvW dI vrqoN sbMDI aus dw ivcwr hY: ividAk AdwirAW ivc jdoN iek G`t igxqI b`cy dI mwq-BwSw nMU pirBwSq kIqw jWdw hY qW vrqoN Aqy Xogqw nMU pirBwSw dw AwDwr bxwauxw siBAwcwrk Aqy sMsQwnk BwSweI ivqkrw (ieMstIitaUSnl ilMgUiszm) hY[ swfy vwsqy svwl ieh pYdw huMdw hY ik kI Awpxy b`icAW dI mwq-BwSw dI pirBwSw inrDwrq krn vwsqy AsIN rwxI BwSw dy pYrokwrW vloN TosI pirBwSw vrqxI hY jW ies p`K ivc Awp soc ky koeI is`tw k`Fxw hY[ Awpxy b`icAW dI mwq-BwSw dI pirBwSw Awp krn dy Aml ivcoN AsIN loVINdI sUJ Aqy SkqI pYdw kr skdy hW jo mwq-BwSw dy h`k leI j`do-jihd ivc swfI shweI ho skdI hY[ ies sMdrB ivc ieMglYNf dy pMjwbIAW drimAwn c`lI bihs qoN jwxU hoxw vI swfy vwsqy PwiedymMd ho skdw hY[ ieMglYNf dy do jwxy pCwxy lyKkW svrn cMdn Aqy hrbKS mksUdpurI ny ieh ivcwr pyS kIqw ik swnMU mMn lYxw cwhIdw hY ik swfy b`icAW dI mwq-BwSw pMjwbI nhIN AMgRyzI hY[ svrn cMdn svwl krdw hY: pMjwbI BwSw mwipAW dI mW-bolI qW hY pr kI ieh b`icAW dI mW-bolI vI hY? ies dy jvwb ivc auh Kud ies is`ty qy phuMcdw hY ik ieMglYNf ivc jMmy pMjwbI b`icAW dI mwq-BwSw AMgRyzI hI khI jw skdI hY[ cMdn vWg mksUdpurI dI vI iehy rwie hY[ Aqy auh AwpxI rwie dy ADwr au~qy ies is`ty au~qy phuMcdw hY: s`c ieh hY ik pMjwbI zubwn dw, sxy hor BwrqI zubwnW dy ie`Qy koeI Biv`K nhIN[ v`D qoN v`D vIh swl q`k bolcwl dIAW bolIAW dy qOr qy ienHW dw nwauN inSwn imt jwvygw[ ieh bolIAW mMdrW msIqW qy gurduAwirAW dIAW h`dW qoN bwhr iblkul Kqm ho jwxgIAW[ienHW ivdvwnW vloN pyS kIqy ivcwrW nMU hrdyv isMG FysI Aqy drSn isMG qwqlw vloN zordwr SbdW ivc r`d kIqw igAw[ svrn cMdn vloN id`qI dlIl ik aunHW b`icAW dw vwh in`ky pYmwny au~qy qW pMjwbI smwj nwl pYNdw hY pr v`fy pYmwny au~qy auh mu`K dyS Aqy iesdI smwijk Dwrw qoN p®Bwivq huMdy hn dy ivroD ivc drSn isMG qwqlw ilKdw hY: mW-bolI dw sMbMD v`fy smwj nwl nhIN blik in`ky smwj nwl hI hY, ijs ivc b`cw Awpxy pihly SbdW dI swrxI is`Kdw hY Aqy BwSw ivigAwnI mwhrW Anuswr suqy-is`D hI AwpxI mwq-BwSw dy grwmr inXm aucwr ky bolx vwly smwj ivc prvyS krdw hY[ bolI bolx nwl auh AijhI bolI dIAW auh sB XukqIAW p®wpq kr lYNdw hY ijs nMU auh iPr cwhMudw hoieAw vI Bulw nhIN skdw[ pihly iqMn cwr swlW dI is`KI hoeI bolI hI ausdI mW-bolI khwaux dw ruqbw r`KdI hY[ qwqlw vloN id`qI dlIl vjndwr jwpdI hY[ ies sMdrB ivc ieh do audwhrnW dyKIAW jw skdIAW hn[ pihlI audwhrn: knyfw ivc 40ivAW 50ivAW dOrwn jMm ky jvwn hoey pMjwbIAW ny Awpxy bcpn ivc Awpxy GrW ivc pMjwbI bolxI is`KI[ aus smyN pMjwbIAW dI igxqI G`t hox kwrn Gr qoN bwhr ienHW dw vwh bhuq G`t pMjwbIAW nwl ipAw Aqy ies qrHW l`gw ik ieh bolI Bu`l gey[ pr jdoN 60ivAW Aqy 70ivAW dOrwn pMjwbIAW dI igxqI vDI qW eyQy jMmy pLy lok hOlI hOlI muV guzwry jogI pMjwbI bolx l`g pey[ swP hY ik jy ienHW ny bcpn ivc pMjwbI nw is`KI huMdI qW kdy vI eynI sOK nwl pMjwbI bolx nw l`gdy[ BwvyN ieh Ajy vI pMjwbI nwloN v`D AMgRyzI jwxdy, boldy Aqy vrqdy hn pr ij`Qy q`k mwq-BwSw dw sMbMD hY ienHW dI mwq-BwSw pMjwbI hI mMnxI pvygI[ dUjI audwhrn: iek pMjwbI prvwr sMn 1960 dy duAwly pMjwb qoN Aw ky vYnkUvr, ib®itS kolMbIAw rihx l`gw[ aus prvwr idAW iqMn b`icAW ivcoN doNh dw jnm eyQy Aw kyy hoieAw[ Sihr dy ijs ih`sy ivc ieh prvwr rihMdw sI au~Qy bhuqy pMjwbI prvwr nhIN sn[ ies prvwr dy b`icAW dy dosq gYr-pMjwbI sn Aqy Awly duAwly dy swry mwhOl ivc AMgRyzI hI BwrU sI[ CyqI hI ieh b`cy pMjwbI Bu`l gey[ ivckwrlw muMfw jo knyfw dw jMm pL sI, jdoN qyrHW cOdW swl dw hoieAw qW glq kMpnI ivc pY igAw[ skUl ivcoN gYr-hwzr rihx dy nwl nwl auh in`kIAW motIAW corIAW Awid vI krn l`gw[ GridAW nMU bVw iPkr l`gw[ sm`isAw dw koeI h`l nhIN sI idsdw[ aunHW dw ip`Cy pMjwb ivc prvwr kwPI v`fw sI[ auh muMfy nMU ipMf C`f Awey qy GridAW nMU hdwieq kr Awey ik ies nMU iksy pwsy Awaux jwx nhIN dyxw Aqy Gr dy KyqI dy kMm kwr ivc msrUP r`Kxw hY[ Cy s`q mhIny bwAd jdoN auh muMfw muV ky knyfw AwieAw qW ipMf dy muhwvry nwl TyT pMjwbI boldw sI[ swP hY ik jy aus b`cy ny bcpn ivc pMjwbI nw is`KI huMdI qW eynI CyqI iek v`KrI zbwn bolxI nhIN sI is`K skdw[ jW ies nMU ies qrHW vI dyiKAw jw skdw hY[ jy aus b`cy dy dosqW ivcoN AMgRyzI prvwr nwl sMbMD r`Kx vwlw jW cInI prvwr nwl sMbMD r`Kx vwlw koeI b`cw pMjwb dy ipMf Byj id`qw jWdw qW kI auh vI Cy s`q mhIny dy smyN ivc ipMf dy muhwvry nwl pMjwbI bolxI is`K jWdw? jvwb nWh ivc hovygw[ dUjy SbdW ivc b`cy dI mwq-BwSw auh hI huMdI hY jo auh Awpxy jIvn dy pihly swlW dOrwn is`Kdw hY[ swfy leI ieh bihs byh`d mh`qv r`KdI hY[ swP zwhr hY ik jy AsIN mwq-BwSw dI pirBwSw iek dy QW dUjI lY lYNdy hW qW AsIN vI aunHW hI is`itAW au~qy phuMcWgy ijnHW au~qy cMdn Aqy mksUdpurI phuMcy[ pr ijvyN mYN pihlW skUtnwb-kWgws dy hvwly nwl ikhw hY ik ienHW pirBwSwvW dy ip`Cy qwkqvr BwSw dy pYrokwrW dI iek BwSweI ivqkry vwlI soc kMm krdI hY ijs qoN swnMU swvDwn rihxw pvygw[ AsIN Awpxy siBAwcwr bwry Awm qOr au~qy, Aqy Drm bwry Kws qOr au~qy, iksy dUjy dI ies iksm dI rwie mMnx nMU kdwicq iqAwr nhIN hW[ Pyr swnMU AwpxI BwSw dy sMbMD ivc vI dUijAW dI rwie ijauN dI iqauN nhIN mMn lYxI cwhIdI[ myry ivcwr ivc knyfw ivc pMjwbI GrW ivc jnm lYx vwly b`icAW dI mwq-BwSw pMjwbI hI mMnI jwxI cwhIdI hY[ jy AsIN ieh mMn lvWgy Aqy ies ivc pUrw XkIn krn l`g pvWgy qW Aws bxdI hY ik Awpxy b`icAW dI pVHweI sMbMDI hor vI gMBIrqw nwl socxw SurU krWgy[ (e) CotI aumr dy b`cy vwsqy iek qoN v`D BwSw is`Kxw="AnmolLipi">(e) CotI aumr dy b`cy vwsqy iek qoN v`D BwSw is`Kxw ausdy bOiDk Aqy Akwdimk ivkws ivc swDk hY jW bwDk? tI. mYknwmI Aqy AYc. vwHeIt dI Koj dy hvwly nwl ieh g`l pihlW kIqI jw cu`kI hY ik b`cy dI AwpxI mwq-BwSw ivc muhwrq ausnMU dUjI BwSw is`Kx ivc shwieqw krdI hY[ pr ies msly bwry hor ivsQwr ivc ivcwrnw zrUrI hY ikauNik b`cy vloN SurU dy swlW dOrwn skUl ivc iek qoN v`D BwSw is`Kx dy svwl au~qy vI ivdvwnW ivc v`KrIAW v`KrIAW rwvW hn[ knyfw dy jwxy pCwxy BwSw ivigAwnI ijMm kimMnz ny ienHW ivcwrW nMU do mwflW rwhIN pyS kIqw hY[ pihly mwfl Anuswr ieh g`l mMnI jWdI sI ik b`cy ivc BwSw is`Kx dI Xogqw sImq huMdI hY[ jdoN auh iek BwSw is`Kdw hY qW is`ty vjoN auh dUjI ivc kmzor ho jWdw hY[ nqIjy vjoN b`cw dovW ivc kmzor ho jWdw hY[ ies dy mukwbly jy b`cw iek hI BwSw is`K irhw hovy qW auh aus ivc izAwdw huiSAwr hovygw[ ies phuMc nMU auh bYlYNs iePYkt iQaUrI dw nW idMdw hY[ ausdw kihxw hY ik ividAk AdwirAW vloN ieh phuMc kwPI vjndwr smJI jWdI sI Aqy ies nMU rwjnIqk huMgwrw vI pUrw imldw sI: jdoN G`t igxqI b`icAW dIAW ividAw dIAW sm`isAwvW au~pr bYlYNs iePYkt iQaUrI lwgU kIqI jWdI sI qW ieh kwPI auic`q jwpdI sI ikauNik ieh swbq huMdw sI ik jdoN b`cy dUjI BwSw (AYl 2) is`Kdy sn qW auh pihlI BwSw (AYl 1) ivc kmzor ho jWdy sn[ ieh g`l is`iKAw SwsqrIAW vwsqy vI TIk bihMdI sI ikauNik ies nwl b`icAW dI dUjI BwSw (AYl 2) ivc nwkwmXwbI nMU aunHW dI pihlI BwSw (AYl 1) dw ksUr mMn ilAw jWdw sI[ nqIjy vjoN hor mulkW dI qrHW knyfw ivc vI G`t igxqI bolIAW dI ividAw nMU skUlW ivc mwnqw hI nhIN sI id`qI jWdI sgoN ies nUM hr hIly inrauqswh kIqw jWdw sI[ pr ijMm kimMnz dUjy mwfl ivc ieh drswauNdw hY ik nvIN Koj ny ies iQaUrI nMU r`d kr id`qw hY[ dUjy mwfl nMU auh iQMk tYNk dw nW idMdw hY[ aus Anuswr nvIN Koj ieh is`ty k`FdI hY: 1 G`t igxqI b`cy dI pihlI BwSw AYl 1 leI, Gr jW skUl ivc l`gw smW iksy qrHW vI AYl 2 dI pVHweI ivc rukwvt nhIN bxdw[ 2 aunHW G`t igxqI b`icAW ivcoN ijhVy isrP AYl 2 vwly skUlW ivc pVHweI ivc kmzor huMdy hn, G`t igxqI b`cy dI pihlI BwSw AYl 1 nMU skUl ivc vVwvw dyx nwl b`cy dI AYl 2 dI Akwdimk Xogqw ivc vwDw huMdw hY[ 3 jdoN donW zbwnW ivc muhwrq v`DdI rhy qW duBwiSqw (bweIlYNguilzm) Aqy doNh BwSw ivc pVHn dI Xogqw (bweIiltrysI) ivAkqI dy bOiDk Aqy Akwdimk ivkws leI PwiedymMd swbq huMdIAW hn[ au~pr id`qy ivcwrW qoN ieh g`l swP ho jWdI hY ik b`cy nMU Gr Aqy skUl ivc do BwSw is`Kx ivc nw qW koeI muSkl AwauNdI hY qy nw hI ieh iksy qrHW ausdy ivkws ivc roVw AtkwauNdI hY[ sgoN ies dy ault ieh ausdy bOiDk Aqy Akwdimk ivkws ivc shwiek is`D huMdIAW hn[ (s) pMjwbI BwSw dI jwxkwrI b`icAW dy
knyfIAn jIvn ivc iks iksm dw Aqy iks qrHW vwDw krygI?
jW ieh svwl vI Awpxy Awp ivc gMBIr ivcwr dI mMg krdy hn[ ies sMdrB ivc kuJ g`lW qW swP hn ijvyN ik: pMjwbI dI jwxkwrI b`icAW nMU aunHW dy ipCokV nMU smJx Aqy aus nwl juVn ivc shweI hovygI; b`cy Awpxy mwipAW Aqy irSqydwrW nwl hor nyVqw vwlw nwqw kwiem krn Xog hoxgy; auh pMjwbI swihq, sMgIq, nwtk, iPlm Awid nMU izAwdw mwx skxgy; iek qoN v`D bolIAW dI Xogqw aunHW nMU isrP iek bolI jwnx vwly ivAkqI dy mukwbly ivc byhqr bxwvygI; b`cy dw ij`Qy svYmwx vDygw au~Qy auh dUjIAW bolIAW Aqy siBAwcwrW p®iq ishqmMd sUJ Aqy phuMc Apxweygw, Awid[ pr ies sMdrB ivc kuJ g`lW AijhIAW vI hn ijnHW nMU AsIN Ajy iDAwn nwl ivcwirAw nhIN[ ipCly kuJ virHAW dOrwn vYnkUvr dy Aws pws skUlW ivc nvIN BwSw nIqI l`gU krvwaux leI kIqIAW koiSSW dOrwn swnMU pMjwbI mwipAW dy ivcwr jwnx dw mOkw imilAw[ audwhrn vjoN, swnMU ies g`l dw pqw l`gw ik bhuq swry pMjwbI mwipAW nMU jy skUl ivc pMjwbI jW PrWsIsI ivcoN iek dI cox krnI pvy qW auh PrWsIsI nUM qrjIh dyxgy[ auh suqy-is`D hI ieh socdy hn ik PrWsIsI knyfw dI dUjI AwPISl BwSw hY Aqy ies dI jwxkwrI nwl swfy b`icAW leI nOkrI dy mOky v`D jwxgy[ pr ies sMbMD ivc swfI Koj v`Kry is`ty k`FdI hY[ audwhrn vjoN, srI bI sI ivc rihx vwly pMjwbI b`cy vwsqy nOkrI ivc pMjwbI dI jwxkwrI nwl izAwdw mOky bxdy hn[ PrWsIsI dI jwxkwrI bhuqIAW PYfrl nOkrIAW ivc kMm AwvygI[ ieh nOkrIAW vwsqy XUnIvristI dI ifgrI dI zrUrq vI pvygI[ XUnIvristI jwx vwlw b`cw dUijAW iviSAW dy nwl PrWsIsI vI is`K skdw hY, jy ausdw ruJwn iksy PYfrl srkwr dI nOkrI v`l hovy[ swfy leI dyKx vwlI g`l (BwvyN mwpy vwsqy ieh mMnxI AOKI hY) ieh hY ik nw qW hr b`cw XUnIvristI jwvygw Aqy nw hI XUnIvristI gey hr b`cy nMU PYfrl srkwr dI nOkrI imlygI[ dUjy pwsy pMjwbI dI jwxkwrI aus vwsqy srI ivc hI hweI skUl dI ividAw nwl vI lwhyvMd ho skdI hY[ audwhrn vjoN, kuJ swl pihlW nOkrIAW Aqy BwSw sMbMDI hoey iek srvy Anuswr iek`lI srI ivc do hzwr qoN v`D AijhIAW nOkrIAW dI inSwndyhI kIqI d`sI geI hY ijnHW nMU p®wpq krn vwsqy A`Cy p`Dr dI pMjwbI bolI dI jwxkwrI loVINdI hY[ eysy qrHW p®OPYsr mYrI AYSvrQ vloN iqAwr kIqy iek cwrt Anuswr cwlI dy krIb mu`K ik`qy hn ijnHW ivc b`cy dI hYrItyj BwSw nOkrI dy sMbMD ivc shwiek BUimkw inBw skdI hY[ so ies nzrIey nwl dyiKAW swfy b`icAW vwsqy pMjwbI BwSw dI jwxkwrI AwriQk p`KoN vI lwhyvMd ho skdI hY[ (h) kI swfy b`icAW nMU pMjwbI pVHwaux leI knyfIAn smwj dI vI koeI izMmyvwrI bxdI hY? AsIN hux q`k sucyq jW Acyq qOr au~qy Awpxy b`icAW nMU pMjwbI BwSw dI ividAw dyx dI izMmyvwrI dw Bwr bhuqw Awpxy hI moiFAW au~qy cu`kI iPrdy rhy hW[ swfy leI zrUrI hY ik AsIN ies izMmyvwrI nMU muV ivcwrIey[ knyfw ny 1971 ivc srkwrI qOr au~qy Awpxy Awp nMU bhu-siBAwcwrk BweIcwrw mMn ilAw sI[ AMgRyzI Aqy PrWsIsI siBAwcwrW dy nwl nwl AwidvwsI Aqy dunIAW dy hor dysW qoN eyQy Aw vsy lokW dy siBAwcwrW nMU knyfw dy smwj dw ih`sw mMn ilAw igAw Aqy aunHW nMU eyQy siqkwr nwl rihx Aqy v`Dx Pu`lx dw h`k id`qw igAw[ Aws qW ieh sI ik bhu-siBAwcwrk BweIcwry nMU hOlI hOlI bhu-BwSweI smwj vjoN vI mwnqw imlygI pr Aijhw Ajy ho nhIN sikAw[ ies ivc koeI S`k nhIN hY ik knyfw dI bhu-siBAwcwrk nIqI Awpxy Awp ivc iek byh`d sulwhuxXog nIqI hY[ ieh iesy nIqI dw hI nqIjw hY ik knyfw dunIAW Br ivcoN mukwblqn iek vDIAw brwbrqw vwlw smwj igixAw jWdw hY[ pr ies bhu-siBAwcwrk nIqI dIAW AwpxIAW h`dW hn[ v`Kry siBAwcwrW leI hor vI h`kW dI AiBlwSw r`Kx vwly lok bhu-siBAwcwrk nIqI dI Alocnw ivc Aksr kihMdy hn ik ieh nIqI gIq nwc (sONg AYNf fWs) qoN A`gy nhIN jWdI[ swfy vwsqy vI zrUrI hY ik AsIN ies nIqI dy bwhrI p®Bwv qoN hI AcMBq nw hoey rhIey sgoN ies nMU Alocnwqmk nzrIey nwl GoKIey[ BwSwvW dy sMbMD ivc ijhVI g`l swhmxy AwauNdI hY auh hY ik ies nIqI ny AMgRyzI Aqy PrWsIsI qoN ibnW dUjIAW BwSwvW nMU au~nq krn leI bhuqw kuJ nhIN kIqw sgoN bhuq swry lokW nMU sB kuJ TIk Twk hox dw BulyKw pw ky inh`Qy kr id`qw hY[ ies nIqI kwrn AsIN ih`k Tok ky ieh nhIN kih skdy ik BwSwvW dy ivkws v`l iDAwn nw dyxw knyfIAn smwj dw BwSweI ivqkrw hY[ audwhrn vjoN, ies dy mukwbly ivc AsIN ieMglYNf dy pMjwbI BweIcwry dy ivcwr dyK skdy hW[ ieMglYNf dy bhuq swry lyKkW ny BwSw sMbMDI ivcwr pyS kridAW vwr vwr au~QoN dI srkwr Aqy smwj nUM ies p`K ivc ksUrvwr TihrwieAw hY Aqy nslvwdI, bsqIvwdI Awid ivSySxW nwl drswieAw hY[ audwhrn vjoN, mWgq Bwrdvwj Aqy nirMdr isMG dw lyK brqwnIAW ivc pMjwbI bolI dI sMBwl, sm`isAwvW qy cuxOqIAW dyiKAw jw skdw hY[ lyKk kihMdy hn: G`t igxqI bolIAW Aqy siBAwcwrW dI hoNd nMU jo dyS ivc Kqrw bixAW hoieAw hY ausdy v`K v`K pihlUAW nUM AsIN duSmx, s`p, A`g, bImwrI nW dy cwr isrlyKW ADIn smJx dw Xqn krWgy[ A`gy jw ky duSmx dy isrlyK Q`ly auh ilKdy hn: brqwnvI swmrwj Kqm hox nwl swmrwjI mwniskqw Aqy soc nhIN mrI[ A`j vI ies dyS dI Swied 90 p®qISwq qoN vI v`D vsoN dw id®V ivSvws hY ik brqwnvI siBAqw Aqy kdrW kImqW, cmVI dw ic`tw rMg Aqy eIsweI Drm sB qoN au~qm hn Aqy iehnW mwpdMfW nwl hI hr cIz nUM nwipAw jwxw cwhIdw hY[ ijhVI vI BwSw, siBAwcwr, kdrW, cmVI dw rMg Aqy Drm ienHW qoN v`K hn, auh sB GtIAw hn[ eysy qrHW hI inrMjn isMG nUr dw kihxw hY: A`j dy brqwnIAw ivc vI BwSweI qy siBAwcwrk bsqIvwd kwiem hY[ ies ivSy bwry ilKI gurbcn isMG dI do sO sPy dI ikqwb lYNgUeyj, rys AYNf AYjUkySn hY jo hor BwSwvW dy nwl nwl pMjwbI BwSw dI ieMglYNf ivc siQqI bwry ivcwr pyS krdI hY[ pI. ey. isMG GuMmx dI pusqk eySIAn tIcrz ien ibRitS skUlz ivc vI pMjwbI BwSw bwry crcw kIqI imldI hY[ ienHW swry lyKkW ny bwhroN Awey siBAwcwrW Aqy BwSwvW ivru`D ieMglYNf ivc pweI jWdI nPrq dw swP swP SbdW ivc vrnx kIqw hY[ ieMglYNf dy mukwbly AsIN knyfw ivc knyfIAn srkwr Aqy smwj vlW Aijhy ivcwr p®gtwaux qoN kMnI kqrwauNdy hW (BwvyN 70ivAW Aqy 80ivAW dy SurU ivc siQqI ieh nhIN sI)[ Aijhw nhIN hY ik knyfIAn smwj ivc ieMglYNf dy ic`ty smwj vwly ruJwn nhIN hn[ pr ieh ruJwn bhu-siBAwcwrk nIqI dy ip`Cy luk gey hn[ ieMglYNf dI audwhrn dyx qoN ieh mksd vI nhIN ik AsIN au~T ky knyfIAn smwj nUM gwlW k`FxIAW SurU kr deIey[ pr swfy vwsqy zrUrI hY ik AsIN bhu-siBAwcwrvwd dI AslIAq nMU pCwxIey Aqy aus muqwibk phuMc ApxweIey[ knyfw ivc dUjIAW BwSwvW nMU brwbr dy h`k idvwaux vwsqy XUrp qoN Awey dUjIAW BwSwvW dy lokW, Kws kr XukrynIAn Aqy ietYlIAnW vloN lMmy smyN qoN kIqI j`do-jihd vI Ajy koeI KuSgvwr is`ty nhIN k`F skI[ pr aunHW vloN ies pwsy v`l koiSSW bMMd nhIN hoeIAW[ auh ies is`ty au~qy phuMc cu`ky jwpdy hn ik mwq-BwSw dI is`iKAw dI izMmyvwrI knyfIAn smwj dy isr hY[ ies sMbMD ivc romw cumwk-hOrbYS dw lyK dw XukrynIAn lYNgUeyj ien kYnyfw, XukryynIAn lokW vloN AwpxI mwq-BwSw nMU sWBx leI kIqI lMmI j`do-jihd dy vyrvy idMdw hY[knyfw ivc AMgRyzI Aqy PrWsIsI ibnW dUjIAW bolIAW nUM Ajy q`k pUrI qrHW knyfIAn nhIN svIkwr kIqw igAw[ ividAk AdwirAW ivc ienHW bolIAW bwry g`l krn leI kdy Pwrn lYNgUeyjz, kdy mwfrn lYNgUeyjz, kdy ieMtrnYSnl lYNgueyjz, kdy hom lYNgUeyjz, kdy mdr tMg Aqy kdy hYrItyj lYNgueyjz dy nW nwl muKwqb kIqw jWdw hY[ ienHW nUM Ajy knyfIAn BwSwvW nhIN mMinAw jwx l`gw[ dUjIAW keI BwSwvW qW swfy qoN vI pihlW dIAW ies dyS dw ih`sw hn[ pMjwbI bolI nUM ies dyS ivc boilAW jWidAW iek sdI qoN au~pr ho igAw hY[ ieh bolI isrP pMjwbI GrW ivc hI nhIN, bhuq swry sWJy pbilk sQwnW Aqy kwrobwrW ivc vrqoN ivc AwauNdI hY[ bI sI ivc l`kVI dIAW im`lW Aqy PwrmW qoN ibnW hor vI AnykW Aijhy kwrobwr hn ij`Qy ieh bolI vrqI jWdI hY Aqy iesdI vrqoN nwl bI sI dI AwriQk srgrmI c`ldI hY[ ieh g`l EntYrIE jW ij`Qy vI pMjwbI lok vsdy hn, bwry vI aunI hI shI hY[ ieh vI ies bolI dI ies mulk nUM dyx hY[ pr Ajy q`k bdly ivc ies mulk ny ies nMU Awpxy smwj dw ih`sw smJxw (Cu`t kuJ h`d q`k bI sI qoN) SurU nhIN kIqw[ mwq-BwSw dI p®oVqw krn vwly lokW dy ivcwr ivc: AwpxI mwq-BwSw dI is`iKAw ivAkqI dw mu`Flw mnu`KI AiDkwr hY, ijs nMU ies qoN A`gy jwiez Tihrwaux (ilijtmySn) dI loV nhIN hY[ so iek mu`Fly mnu`KI AiDkwr dI mMg krnw iksy qrHW vI njwiez nhIN hY[ qy mu`Fly mnu`KI AiDkwrW dI rwKI krnw knyfIAn smwj dI hI izMmyvwrI bxdI hY[ pr dUijAW h`kW vWg ieh h`k hwsl krn vwsqy vI cyqn qOr qy j`do-jihd krn dI loV hY[ ijvyN ipCly pihry ivc id`qI jwxkwrI qoN zwhr hY ieh j`do-jihd isrP pMjwbI lokW dI AwpxI zbwn Kwqr hI nhIN, dUjy lok vI AwpxIAW BwSwvW bwry icMqwqur hn, sgoN swfy nwloN ikqy izAwdw[ pr jy AsIN Ajy q`k ies pwsy loVINdw iDAwn nhIN dy sky qW vI ies ivc idl Cotw krn vwlI jW inrwS hox vwlI vI g`l nhIN hY[ BwSw dy h`kW bwry ies iksm dI cyqnw mukwblqn nvIN hY[ ieh g`l idlscpI vwlI Aqy hONslw dyx vwlI vI hY ik skUtnwb-kWgws Aqy ijMm kimMnz vloN sMpwidq pusqk (ijs ivcoN ies lyK ivc keI hvwly id`qy gey hn) dw nW aunHW ny PrOm Sym tU str`gl r`iKAw[ swnMU vI AwpxI BwSw dy sMbMD ivc ieh sPr qih krnw pvygw[ swfy vwsqy ieh hor vI muSkl hY ikauNik AsIN qW AwpxI BwSw sMbMMDI bhuq kuJ gulwmI vwlw nwl leI iPrdy hW[ AsIN (BwrqI) qW keI vwrI lwrf mkwly dy iksy smyN ley supny dw swkwr rUp hI idsdy hW[ mkwly ny fyV sO swl pihlW supnw ilAw sI ik auh BwrqIAW dI iek AijhI jmwq pYdw krygw, ijhVI KUn Aqy rMg vjoN BwrqI hovygI, pr suAwd, rwie, is`iKAw Aqy bu`DI ivc ieMgilS hovygI[ so loV hY swnMU Awpxy ipCokV dIAW nWh-p`KI g`lW nMU iqlWjlI dyx dI Aqy BwSw sMbMDI Awpxy bxdy h`kW nMU hwsl krn vwsqy dUjy lokW nwl moFw joVn dI[ ies sMdrB ivc XukrynIAn, cInI Aqy hor BwSwvW dy lokW dw qjrbw swfy leI lwhyvMd ho skdw hY[ knyfw dy qkrIbn hr sUby ivc hI AijhIAW jQybMdIAW hn ijhVIAW hYrItyj BwSwvW dy h`kW vwsqy j`do-jihd kr rhIAW hn[ ieh jQybMdIAW Awm qOr au~qy do iksm dIAW hn[ iek qW hr BwSw dy lokW dIAW AwpxIAW AMdrUnI jQybMdIAW hn Aqy dUjIAW kuJ sWJIAW jQybMMdIAW hn ijnHW ivc v`KrIAW bolIAW dy lok rL ky Awpxy h`kW vwsqy j`do-jihd krdy hn[ ies pwsy byh`d srgrmI nwl kMm krn vwlIAW sWJIAW jQybMMdIAW ivcoN kuJ ieh hn: bI sI ivc bI sI hYrItyj lYNgUeyj AYsosIeySn (bI sI AYc AYl ey), Albrtw ivc swaUQ Albrtw hYrItyj lYNgUeyj AYsosIeySn (AYs ey AYc AYl ey), sYskYcvwn ivc sYskYcvwn AwrgynweIzySn Pwr hYrItyj lYNgUeyj (AYs E AYc AYl), mYnItobw ivc mYnItobw AYsosIeySn Pwr dw promoSn AwP AYNsYstrl lYNgUeyjs (AYm ey pI ey AYl)[ mYnItobw dI jQybMdI hYrItyj rIvIaU nW dw mYgzIn 1985 qoN lgwqwr k`F rhI hY jo hYrItyj BwSwvW dy sMbMD ivc swriQk sm`grI Cwpdw hY[ eysy qrHW dUjy sUibAW ivc vI AijhIAW jQybMdIAW hn[ knyfIAn lYNgueyjz AYsosIeySn (sI AYl ey) nYSnl p`Dr dI jQybMdI hY[ ieh jQybMdIAW lgwqwrqw nwl AwpsI qwlmyl vwsqy mIitMgW Aqy kWnPrMsW krdIAW hn[ audwhrn vjoN, bI sI AYc AYl ey hr swl vYnkUvr ivc iek kWnPrMs krdI hY[ ipCly kuJ swlW qoN AwpxI kimaUintI ivcoN vI kuJ lok ies ivc ih`sw lY rhy hn[ (k) kI AMgRyzI jW hor zbwnW dy mukwbly pMjwbI iek p`CVI (pirmitv) BwSw hY? BwvyN is`Dw svwl krn auprMq koeI vI ieh mMnygw nhIN ik AMgRyzI jW hor zbwnW dy mukwbly au~qy pMjwbI p`CVI hoeI zbwn hY[ pr sMBv hY ikqy nw ikqy Acyq-mn ivc AsIN ieh g`l mMnI bYTy hoeIey[ AslIAq ieh hY ik pMjwbI swihqk Kyqr dy kuJ lokW nMU C`f ky bhuq G`t pMjwbI hn ijhVy pUry Brosy nwl pMjwbI dy h`k ivc KVH skx jW jzbwqI p`Dr qoN A`gy pMjwbI au~pr mwx kr skx[ hornW kwrnW dy nwl nwl ieh vI iek kwrn hY ik pMjwb ivc au~c p`Dr dI pVHweI ivc Ajy vI pMjwbI dI vrqoN krn qoN guryz kIqw jWdw hY[ kuJ smW pihlW pMjwb dI AkwlI srkwr vloN pihlI jmwq qoN AMgRyzI dI pVHweI SurU krn dw PYslw BwvyN ivhwrk (prYgmYitk) soc dy AwDwr au~qy kIqw igAw hY pr sMBv hY ik aunHW dy mnW AMdr vI pMjwbI bwry koeI Ajyhy ivcwr Cupy hoey hox jW sMBv hY lwrf mkwly dw BUq hI CuipAw hoieAw hovy[ AkwlIAW dI gulwm zihnIAq dw hokw idMdI ies GnOxI hrkq dy ivru`D kuJ lyKkW Aqy bu`DIjIvIAW ny qW zrUr Awvwz auTweI hY pr Awm lok AMdroN AMdrI ies dy h`k ivc jwpdy hn[ ies kwrvweI ivru`D Awm lokW vloN iksy iksm dy gu`sy dI Awvwz dw nw Awauxw G`to G`t iehI S`k pwauNdw hY[ so ies sMdrB ivc zrUrI hY ik BwvyN bhuqy lokW nMU ieh g`l vwDU hI jwpy pr myry iKAwl ivc sMswr dIAW BwSwvW dy AwpsI sMbMDW bwry BwSw ivigAwnIAW dI rwie duhrwauxI eyQy kuQW nhIN hovygI[ iek vwr iPr tov skUtnwb-kWgws Anuswr: BwSw-ivigAwn dy nzrIey qoN iksy smUh dy lokW vloN bolIAW jWdIAW sB boolIAW dw ieko ijhw mu`l jW kdr huMdI hY[ swrIAW bolIAW qwrikk (lOjIkl), sMigAwnk (kOgnItvlI) p`KoN guMJldwr Aqy iksy vI iKAwl nMU AiBivAkq krn Xog huMdIAW hn jy aunHW dy ivkws vwsqy loVINdy swDn lwey gey hox (hor g`lW dy nwl nwl nvINAW Swbidk rcnwvW krn ivc)[ pirmitv lYNgUeyj nW dI koeI cIz nhIN hY[ BwSw-ivigAwn dy AwDwr au~qy swrIAW bolIAW dy ieko ijhy h`k ho skdy hn, aunHW nMU pUrI qrHW is`Kx dIAW ieko ijhIAW sMBwvnwvW ho skdIAW hn, bolIAW, iesdI vrqoN krn vwilAW vloN, hr iksm dIAW siQqIAW ivc vrqx Aqy ivkws Xog huMdIAW hn[ knyfw ivc jMm pL rhy pMjwbI b`icAW nMU pMjwbI BwSw dI is`iKAw dyx dI loV bwry au~pr kIqI geI crcw isrP kuJ hI svwlW dy jvwb Bwlx dw mu`Flw Xqn hY[ ies pwsy v`l hor izAwdw Koj Aqy iDAwn dyx dI loV hY[ hux Agly ih`sy ivc knyfw ivc pMjwbI BwSw dI mOjUdw siQqI, Kws kr ibRitS kolMbIAw AMdr pYdw hoeIAW sMBwvnwvW au~pr crcw kIqI jwvygI[ 2. mOjUdw siQqI (lyK dw ieh ih`sw myry lyK bI sI dy skUlW ivc pMjwbI BwSw dI pVHweI au~qy AwDwrq hY) knyfw Br ivc pMjwbI BwSw dI mOjUdw siQqI bwry ivcwr krn leI zrUrI hY ik v`Kry v`Kry ielwikAW ivcoN loVINdI jwxkwrI iek`qr kIqI jwvy[ mYN smyN Aqyy soimAW dI G`t kwrn Aijhw krn dw hIAw nhIN kr sikAw[ pr ij`QoN q`k myry Awpxy sUby, bI sI ivc, pMjwbI BwSw dy ivkws dw sMbMD hY myry kol loVINdI jwxkwrI hY jo mYN quhwfy nwl sWJI krnI cwhMudw hW[ mYN Aijhw prBwv qW nhIN dyxw cwhuMdw ik hwQI dI pYV ivc sB dI pYV Aw jWdI hY, jwxI ik jy AsIN ivsQwr ivc bI sI bwry ivcwr kr leIey qW swnMU knyfw ivc pMjwbI bolI dy ivkws bwry igAwn ho skdw hY[ auNj ies nzrIey dy p`K ivc mYN ieh kih skdw hW ik knyfw Br ivcoN jW au~qrI AmrIkw ivcoN hI nhIN, sgoN pMjwb qoN bwhr dy iksy vI ielwky ivc pMjwbI nMUM aus p`Dr dI mwnqw p®wpq nhIN hoeI jo ies nMU bI sI ivc hoeI hY[ hyTW mYN sMKyp ivc ies mh`qvpUrn p®wpqI bwry crcw krWgw[ knyfw dy pwCmI q`t dyy sUby ibRitS kolMbIAw dw pMjwbIAW vwsqy ivSyS mh`qv hY[ ieh auh sUbw hY ij`Qy sO swl pihlW pMjwbIAW ny Aw ky vsxw SurU kIqw[ s`TivAW dy AKIr q`k knyfw ivc pMjwbIAW dI vsoN isrP ies hI sUby ivc sI[ BwvyN QoVHI igxqI ivc hI shI, ies sUby ivc pMjwbIAW dIAW keI pIVHIAW jMmIAW pLIAW hn[ nqIjy vjoN ibRitS kolMbIAw ivc vsx vwly pMjwbI Swied dUijAW sUibAW ivc vsx vwly pMjwbIAW nwloN knyfw nwl iek v`KrI iksm dI sWJ mihsUs krdy hn[ A`j jdoN ik knyfw dy hornW SihrW qy sUibAW ivc vI pMjwbI v`fI igxqI ivc rih rhy hn, swfy vwsqy bI sI qy vYnkUvr dI mh`qqw iksy vI qrHW GtI nhIN hY[ bI sI ivc AMgRyzI Aqy cInI qoN bwAd pMjwbI qIjy nMbr qy bolI jwx vwlI BwSw dy qOr au~qy sQwpq ho cu`kI hY[ ieh Awpxy Awp ivc CotI g`l nhIN hY[ ies igxqI Aqy sO swl dy ieiqhws ny pMjwbIAW nMU kuJ h`d q`k AwriQk Aqy Kws kr rwjnIqk p`Dr au~qy kwmXwb hox ivc shwieqw kIqI hY[ sUbweI srkwr ivc pMjwbIAW dI ipCly keI swlW qoN izkrXog hoNd hY Aqy v`fI p`Dr dy srkwrI AhuidAW, minstrIAW Aqy pRImIAr dI p`dvI q`k pMjwbI AwpxI Xogqw dw pRmwx dy cu`ky hn[ bI sI dy rih cu`ky pRImIAr au~jl dosWJ, minstr moA shoqw Aqy hYrI isMG lwlI Aqy PYfrl p`Dr qy hrb DwlIvwl bI sI dy pMjwbIAW leI hI nhIN sgoN smu`cI knyfIAn kimaUintI ivc izkrXog nW hn[Aqy hux bI sI dI srkwr ivc gulzwr cImw smyq keI AYm AYl ey cuxy gey hn jo ies sUby ivc pMjwbIAW dIAW p`kIAW jVHW dw sbUq hn[ ies siQqI ny pMjwbI BwSw dy ivkws vwsqy vI inrsMdyh rwh moklw kIqw hY[ ij`QoN q`k pihlI pIVHI ivc pMjwbI bolI dI vrqoN dw sMbMD hY au~Qy vYnkUvr jW bI sI dI siQqI trWto jW EntYrIE ivclI pMjwbI kimaUintI nwloN koeI izAwdw v`KrI nhIN hY[ sUbweI srkwr Aqy bhuq swrIAW gYr srkwrI eyjMsIAW vloN pMjwbI kimaUintI nwl qwlmyl krn vwsqy pMjwbI bolI dI vrqoN ivc Swied vYnkUvr Aqy bI sI knyfw dy dUjy QwvW nwloN A`gy hox[ vYnkUvr ivc hux kwPI igxqI lok kcihrIAW, hspqwlW, iemIgrySn Aqy vrkrz kMpnsySn borf dy dPqrW Awid ivc doBwSIey dw kMm krky AwpxI rozI kmw rhy hn[ iesy qrHW kwPI igxqI ivc lok AMgRyzI qoN pMjwbI Anuvwd krky Aqy kMipaUtr au~qy pMjwbI tweIp krky vI kmweI kr rhy hn[ hux kuJ lok skUlW ivc pMMjwbI pVHwaux dy ik`qy ivc nOkrIAW hwsl kr rhy hn[ ieh qW kuJ inrol pMjwbI nwl sMbMDq ik`qy hn, ies qoN ibnW AnykW srkwrI Aqy gYr srkwrI Adwry hn ij`Qy pMjwbI dI jwxkwrI nOkrI ivc shweI huMdI hY[ bI sI ivc pMjwbI bolI dI is`iKAw dy sMbMD ivc jo p®wpqIAW hoeIAW hn jW ies pwsy jo sMBwvnwvW pYdw hoeIAW hn auh Swied dUijAW sUibAW ivc Ajy nhIN ho skIAW[ ijvyN pihlW vI izkr kIqw igAw hY ik ies pwsy v`l gurdvwirAW dw Xogdwn ivSyS hY[ ies dy nwl hI vYnkUvr, srI Aqy AYbtsPorf dy ielwikAW ivc Kwlsw skUlW dw sQwpq hoxw ij`Qy pMjwbI BwSw dI pVHweI vI krvweI jWdI hY, Awpxy Awp ivc slwhux Xog kdm hn[ XUnIvristI AwP ibRitS kolMbIAw ivc 1987 qoN pMjwbI BwSw dI pVHweI c`l rhI hY[ ie`Qy pMMjwbI dy iqMn p`Dr dy kors pVHwey jWdy hn[ ieh klwsW pihlW is`K pMjwbI cyAr dy Q`ly c`ldIAW sn Aqy hux 1997 qoN XU bI sI dy eySIAn st`fIz fIpwrtmYNt vwloN pMjwbI BwSw dI pVHweI nMU cyAr qoN v`K krky Awpxy p®ogrwm iv`c Swml kr ilAw igAw hY ijs nwl pMjwbI dI pVHweI dy isroN cyAr nwl sMbMDq Kqrw tl igAw hY[ eysy qrHW vYnkUvr dI sweImn Pryzr XUnIvristI v`loN vI pMjwbI BwSw dy do kors SurU ho cu`ky hn[ ieh kors BwSw isKwlx dI iek v`KrI ivDI, AYs AweI AYl pI (sYlP ieMstr`kSnl lYNgueyj p®ogrwm) dy ADIn SurU kIqy gey hn[ ienHW vwsqy XUnIvristI nMU rYgUlr AiDAwpk r`Kx dI zrUrq nhIN hY[ XUnIvristI dw inSwnw kMipaUtr dI shwieqw nwl pMjwbI dy cwr swlW dy jW cwr p`DrW dy kors pVHwaux dw hY[ ies mksd leI kimaUintI XUnIvristI nwl myljol r`K rhI hY Aqy mwiek shwieqw vI kr rhI hY[ ipCly kuJ smyN qoN vYnkUvr Aqy Aws pws dy kwljW vloN vI pMjwbI pVHwaux dI pySkS Aw rhI hY pr kimaUintI vloN ies pwsy loVINdw iDAwn nhIN id`qw igAw[ bI sI srkwr dy is`iKAw mihkmy v`loN 1994 ivc AwpxI nvIN BwSw nIqI dw AYlwn kIqw igAw[ ies nwl pMjwbI BwSw dI pVHweI dIAW nvIAW qy iek v`KrI p`Dr dIAW sMBwvnwvW pYdw ho geIAW ijnHW dw pihlW ikAws vI nhIN sI kIqw jw skdw[ bI sI dI ies nvIN BwSw nIqI Anuswr pMjwbI aunHW Cy bolIAW ivcoN iek hY ijhVIAW bI sI dy skUlW ivc dUjIAW bolIAW dy qOr au~qy pVHweIAW jwxIAW hn[ ies mksd leI cuxIAW geIAW dUjIAW zbwnW hn PrWsIsI, spynI, jrmn, cInI Aqy jwpwnI[ ies nvIN BwSw nIqI Anuswr bI sI ivc ividAw p®wpq kr rhy hr ividAwrQI vwsqy gryf 5 qoN lY ky 8 q`k AMgRyzI qoN ibnW iek hor zbwn is`KxI zrUrI hY[ ividAwrQI ienHW zbwnW dI ividAw gryf 9 qoN 12 q`k vI cwlU r`K skdy hn[ auh ieh zbwnW gryf 9, 10 jW 11 ivc iek ielYkitv ivSy dy qOr au~qy vI pVH skdy hn[ ijhVy ividAwrQI pihlW pMjwbI jwxdy hn auh ies dw krYift lYx vwsqy cYlMj AYNf iekuvlYNsI dy ADIn kors cYlMj kr skdy hn Aqy pMjwbI BwSw ivc AwpxI Xogqw Anuswr mwnqw p®wpq kr skdy hn[ bI sI dy gryf 12 dy sUbweI iemiqhwnW ivc pMjwbI dw gryf 12 dw iemiqhwn vI Swml hY[ ieh iemiqhwn ilKx vwly ividAwrQIAW dI igxqI BwvyN Ajy eynI izAwdw nhIN pr ieh hr swl v`D rhI hY[ XU bI sI vloN pMjwbI BwSw nMU dUjIAW BwSwvW dy brwbr mwnqw dy id`qI geI hY[ ividAwrQIAW nMU XUnIvristI ivc dwKl hox smyN ijs qrHW dUjIAW BwSwvW jwnx bdly krYift imldw hY auh pMjwbI bdly vI imlygw[ bI sI vloN AYlwnI nvIN pwilsI ADIn AsUln qOr au~qy pMjwbI nMU dUjIAW bolIAW dy brwbr dw drjw dy id`qw igAw hY pr pwilsI nMU lwgU krvwaux ivc kuJ AmlI AVcnW hn[ eyQoN dy skUlI ividAw FWcy dy Aml Anuswr sUby dI srkwr ny nIqI nUM lwgU krn dw kMm Awpxy h`Q lYx dI QW skUl borfW Aqy aus qoN vI A`gy skUlW dy h`Q dy id`qw hY[ ieh kihxw auicq nhIN ik ieh kMm aunHW ny jwx bu`J ky pMjwbI kimaUintI nMUM AOiKAW krn vwsqy kIqw hY[ auNj dyiKAw jwvy qW ieh Aml hY bVw is`Dw qy swP[ skUl ivc pVHdy b`icAW dy mwpy AwpxI loV, ies kys ivc pMjwbI bolI pVHwey jwx dI loV, skUl dy ip®MsIpl nMU d`sx[ auhnMU mMnw ky, jwxI ik knivMs krw ky aus rwhIN skUl borf q`k phuMc krn[ bhuqI vwrI jy skUl dw/dI ip®MsIpl quhwfy nwl sihmq ho jwvy qW A`goN dw Aml auh Kud vI kr skdw/skdI hY[ ies qoN A`gy skUl borf jy quhwfI mMg nwl sihmq ho jwvy qW loVINdI kwrvweI kr ky quhwfy b`cy dy skUl ivc pMjwbI lwgU kIqI jw skdI hY[ pr swfy vwsqy ieh is`DI swdI g`l AVcn bx jWdI hY ikauNik pMjwbI mwipAW ny skUl nwl sMbMDq Awpxy b`icAW dIAW loVW nMU Ajy cMgI qrHW smJxw SurU nhIN kIqw[ ies sMbMD ivc AwauNdI dUjI AVcn ies nIqI ivc PrWsIsI nMU id`qy ivSyS sQwn kwrn pYdw huMdI hY[ nvIN pwilsI Anuswr siQqI ieh hY ik bI. sI. dy hr skUl ivc pMjvIN qoN lY ky AwTvIN q`k dUjI BwSw dy qOr qy PrWsIsI pVHweI jwvygI[ Aqy jy qusIN cwhvo ik quhwfw b`cw pMjvIN qoN lY ky A`TvIN q`k pMjwbI pVHy qW aus skUl iv`c jW qW PrWsIsI dI QW pMjwbI l`gygI qy jW Pyr PrWsIsI vI rhygI Aqy ausdy nwl pMjwbI vI dUjI BwSw dy qOr qy lweI jwvygI[ mslw ieh hY: ikauNik hr b`cy nMU ienHW jmwqW dOrwn AMgRyzI qoN ielwvw iek hor dUjI BwSw pVHnI hI pYxI hY ies krky jy iksy skUl ivc isrP pMjwbI hI dUjI BwSw dy qOr qy lwgU kIqI geI hovy qW aus skUl dy swry b`cy pMjwbI hI pVHngy[ dUijAW b`icAW nMU pMjwbI pVHn vwsqy p®yrnw Swied eynw suKwlw jW sMBv nw hovy[ so ies krky pMjvIN qoN A`TvIN q`k pMjwbI nUM iksy skUl ivc lwgU krvw skxw Awpxy Awp ivc iek inhwieq hI muSkl kMm hY[ pMjvIN qoN lwgUvIN q`k pMjwbI jmwqW dw cwlU hoxw ij`Qy iek AOKw kMm hY au~Qy ies dI mh`qqw vI aunI hI izAwdw hY[ gryf nON qoN igAwrW q`k ielYkitv kors hox kwrn ij`Qy jmwq SurU krnI suKwlI hY au~Qy aunI hI AwswnI nwl ies nMU htwieAw jw skdw hY[ brnbI Aqy ircmMf ies qrHW ho vI cu`kw hY[ pr ies qoN ault pMjvIN qoN A`TvI q`k jy iksy skUl ivc pMjwbI SurU ho jWdI hY qW ausnMU htwauxw eynw suKwlw nhIN hovygw[ pMjvIN qoN pMjwbI nMU lwgU krvwaux ivc AwauNdIAW rukwvtW ivc ieh g`l vI vwDw krdI hY ik iek qW PrWsIsI knyfw dI dUjI BwSw hox kwrn kwPI lokW leI b`icAW nMu pVHwaux vjoN iK`c r`KdI hY[ dUjw bI sI dI srkwr nMU PrWsIsI dI pVHweI bdly kyNdrI srkwr koloN kwPI mwiek shwieqw imldI hY ikauNik knyfw dy sMivDwn ivc PrWsIsI pVHwey jwx dw h`k iliKAw hoieAw hY[ nwl hI bI sI ivc PrWsIsI mwpy, BwvyN QoVHI igxqI ivc hn, sB nwloN izAwdw jQybMd hn[ eysy qrHW bI sI dy skUlW ivc pVHwaux vwly AiDAwpkW ivc PrWsIsI AiDAwpkW dI v`fI igxqI hY jo AwpxIAW nOkrIAW kwiem r`Kx vwsqy PrWsIsI dI pVHweI zwrI r`Kx leI AwpxI pUrI vwh lwaux nUM iqAwr hn[ dUjy pwsy ieh vI koeI nhIN cwhuMdw ik PrWsIsI bolI dy iKlwP iksy iksm dI pbilk puzISn leI jwvy[ so sB kuJ iml ky pMjwbI bolI dI pVHweI lwgU krwaux A`gy PrWsIsI iek mslw bx ky au~BrdI hY ijs bwry kimaUintI v`loN koeI Aijhw rwh l`Bx dI loV hY jo skUlW ivc PrWsIsI dy ivroD ivc vI nw jwvy Aqy pMjwbI bolI dI pVHweI dy rwh ivc koeI muSkl vI nw bxy[ ienHW muSklW dy nwl nwl skUl qy skUl borfW v`loN hor vI keI iksm dIAW sm`isAwvW KVIAW kIqIAW jw rhIAW hn jw kIqIAW jw skdIAW hn[ iek mslw nIqI nMU Awpxy qrIky nwl ibAwn krn dw hY[ kuJ skUl ieh kih ky g`l twl dyxI cwhMudy hn ik pwilsI dw mqlb hY ik aunHW ividAwrQIAW nUM hI nvIN bolI pVHweI jwxI hY jo pihlW ies qoN au~kw hI vwkP nw hox[ AijhI siQqI ivc pMjwbI ipCokV vwly ividAwrQI pMjwbI dI pVHweI qoN vWJy kr id`qy jwxgy Aqy swfy vwsqy swrw mksd hI Kqm ho ky rih jwvygw[ AijhIAW kuJ hor muSklW vI A`gy ilAWdIAW jWdIAW hn ijvyN ik pYsy nhIN hn, AiDAwpk nhIN hn, ikqwbW nhIN hn, kmry nhIN hn, ividAwrQIAW dI idlcspI nhIN hY, Awid[ au~pr ivcwrIAW bhuqIAW muSiklW dy h`l l`Bxy mukwblqn suKwly hn Aqy l`By jw skdy hn bSrqy ik pMjwbI mwpy Awpxy b`icAW nMU pMjwbI pVHwaux vwsqy bij`d hox[ pr ijvyN ik AsIN jwxdy hW ik Aijhw hY nhIN[ so sB qoN v`fI muSkl pMjwbI mwipAW vloN ies ivc idlcspI dI Gwt hY[ iehI kwrn hY ik bI sI dI nvIN BwSw nIqI nwl ijs iksm dIAW sMBwvnwvW pYdw hoeIAW sn aunHW qoN Ajy q`k loVINdw Pwiedw nhIN ilAw jw sikAw[ AsIN ieh vI jwxdy hW ik pMjwbI mwipAW ivc idlcspI dI Gwt dIAW jVHW swfy Awpxy GrW qoN dUr pqwl ivc hn[ ijvyN pihlW vI izkr kIqw jw cu`kw hY ik ies ip`Cy AnykW ieiqhwsk, Dwrimk, isAwsI qy AwriQk kwrn hn ijnHW ny iml ky pMjwbIAW dy mnW ivc aunHW dI AwpxI bolI p®iq phuMc nMU iek jwnlyvw bImwrI lw id`qI hY ijs dw Ajy q`k koeI shI ielwj h`Q nhIN AwieAw[ ies bImwrI qoN AsIN BlIBWq jwxU hW ik bhuq pih |